پیشنویس:قاجاریه: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری. | {{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری.<ref group="دیدگاه">خیلی خیلی عالی بود که مقاله کمترین قلم فرسایی را داشت. </ref><ref group="دیدگاه">پرچم هم بد نیست اشاره بشه که چطور بوده. میتونید از مقاله پرچم ایران در سایت کمک بگیرید و در یکی دو خط بحث پرچم ایران در این حکومت رو هم گزارش کنید. مثلا کنار بحث پایتخت یا ساختار سیاسی</ref><ref group="دیدگاه">در جایی از مقاله گره به مدخل ایران در دوران قاجار را ایجاد کنید که بتوانیم از الگوی نوشتار اصلی استفاده کنیم</ref><ref group="دیدگاه">چرا از الگوی جدید آدرسدهی استفاده نکردید؟</ref> | ||
قاجاریه بهعنوان سلسله پادشاهی در ۱۲۱۰ق به دست آغامحمدخان قاجار بنیان نهاده شد و به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرد. این سلسله که ریشه در ایل قاجار داشت، با یکپارچهسازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دوره هرج و مرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهمترین رویدادهای دوره قاجار میتوان به جنگهای ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات امیرکبیر و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستیهایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینهساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در سال ۱۳۰۴ش با رأی مجلس شورای ملی به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد. | |||
== | == بنیانگذار<ref group="دیدگاه">نمیشه قبلش یک معرفی دو خطی از حکومت قاجار مطرح کرد؟ | ||
مثلا قاجاریه یک سلسه حکومتی بود که از .. تا ... بر سرزمین ایران حکومت کرد. این سلسه با ... آغاز شد و با .... سقوط کرد.</ref> == | |||
بنیانگذار سلسله قاجاریه، آغامحمدخان قاجار (ح ۱۱۵۵-۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسنخان قوانلو، در استرآباد به دنیا آمد.<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref> وی پس از کشتهشدن پدرش در ۱۱۷۲ق، رئیس تیره قوانلو شد<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.</ref> و نزدیک به ۱۶ سال در دربار [[کریمخان زند]]، با رفتاری محترمانه، روزگار گذراند و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۹۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143080/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%A8%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 پریزاد و هادیمنش، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.]</ref> با آگاهی از بیماری و مرگ قریبالوقوع کریمخان، در ۱۱۹۳ق از [[شیراز]] گریخت و به شمال ایران رفت و با بهرهگیری از اختلافات داخلی [[زندیه|زندیان]]، بر [[گیلان]]، [[مازندران]] و زنجان تسلط یافت.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref><ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۴۷۶.</ref> وی با یکپارچهسازی تیرههای مختلف قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، از جمله برادرش مرتضیقلیخان، توانست بر بیشتر ایالات ایران چیره شود و [[تهران]] را بهعنوان مرکز حکومت خود برگزیند.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۸ق، ج۱، ص۳۴ | |||
</ref> آغامحمدخان سرانجام با شکست لطفعلیخان زند در ۱۲۰۹ق، به قدرت برتر کشور تبدیل شد<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۱، ص۳۳۷. | |||
</ref> و در ۱۲۱۰ق در تهران بهعنوان پادشاه ایران تاجگذاری کرد<ref>طباطبایی، ایران در دورهٔ فتحعلیشاه، ۱۳۹۳ش، ج3، ص12.</ref> و سلسله قاجاریه را بنیان نهاد.<ref>پاکروان، آغا محمد خان قاجار، ۱۳۴۸ش، ص۳۱؛ اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶ | |||
</ref>وی در ۱۲۱۱ق، در جبهه نبرد با قفقاز، بهدست سه تن از لشکریان خود به قتل رسید.<ref>اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶.</ref> | |||
== | == تاریخچه == | ||
[ | پس از بنیانگذاری سلسله توسط آغامحمدخان، حکومت به برادرزادهاش فتحعلیشاه رسید. دورهٔ او با تحکیم پایههای دولت، گسترش مناسبات با اروپا و دو جنگ با روسیه همراه بود که به عهدنامه گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمینهای شمالغربی ایران انجامید. فتحعلیشاه که ۳۷ سال حکومت کرد، از آنجا که ولیعهدش عباسمیرزا پیش از او درگذشته بود، نوه خود محمد میرزا را جانشین کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/8874 «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> محمدشاه بهعنوان سومین پادشاه قاجاربه که با روحانیون شیعه درگیر بود و صدراعظمش حاجیمیرزا آقاسی را در کنار داشت، در تلاش برای بازپسگیری [[هرات]] با مخالفت انگلستان مواجه شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref> ناصرالدینشاه در ۱۲۶۴ق با حمایت سفارتخانههای روس و انگلیس بر تخت نشست و [[امیرکبیر]] را به صدارت برگزید. اصلاحات امیرکبیر در عرصههای اداری، اقتصادی و نظامی، با مخالفت درباریان مواجه شد و سرانجام به عزل و قتل او انجامید. ناصرالدینشاه سه سفر به اروپا داشت و در دورهٔ وی امتیازاتی چون رویتر، تنباکو و بانک استقراضی به بیگانگان واگذار شد که اعتراضات مردمی و روحانیون، از جمله نهضت تنباکو، را در پی داشت. وی در ۱۳۱۳ق بهدست میرزا رضا کرمانی به قتل رسید.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87__a-1331-46346-9461-9473-33713-33725-33791.aspx سلطانیمقدم، «ناصرالدین شاه»، وبسایت پژوهه.]</ref> پس از او، مظفرالدینشاه که ۳۵ سال ولیعهد بود، در ۱۳۱۳ق بر تخت نشست. دوران سلطنت او با نارضایتیهای عمومی از جمله تحصن تجار در [[حرم حضرت عبدالعظیم]] و سپس تحصن روحانیون و مردم در قم همراه بود که در نهایت به صدور فرمان [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] در ۱۳۲۴ق انجامید. وی ده روز پس از امضای نظامنامه انتخابات، در ۲۴ [[ذیالقعده|ذیقعده]] ۱۳۲۴ق درگذشت.<ref>اصفهانی، تاریخ مفصل اسلام از طلوع اسلام تا عصر حاضر، ۱۳۶۲ش، ج2، ص۱۰۸۲؛ [https://www.iichs.ir/fa/news/1012/%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 معزی، «مظفرالدین شاه قاجار»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref> احمدشاه بهعنوان آخرین شاه قاجاریه دورهٔ [[جنگ جهانی اول]] و اشغال ایران را تجربه کرد و سرانجام در ۱۳۰۴ش، مجلس شورای ملی به خلع او و انقراض سلسلهٔ قاجار که به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرده بودند، رأی داد.<ref>هاشمیان، تحولات فرهنگی ایران در دورهٔ قاجاریه و مدرسه دارالفنون، 1379ش، ص5-9.</ref><ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۶۲۹–۶۳۰.</ref><ref group="دیدگاه">این مطالب در سه جای دیگر مقاله یا تکرار شده است یا نصفش آنجاست و نصف دیگرش اینجا | ||
بخشی از مطالب به دستآوردها مربوط است و بخشی به چالش ها و به همین دلیل بخش چالش های مقاله کمرنگ شده است. | |||
بخشی از مطالب مربوط به فهرست شاهان است و در همانجا برخی از این اطلاعات ذکر شده است. | |||
به نحوی تدبیر کنید که این پراکندگی و تکرار رفع شود</ref> | |||
== زمینههای تسلط و پیروزی<ref group="دیدگاه">به تیتر تکیه نکنید، فکر کنید اصلا تیتیر نیست. بنابراین یا ابتدا یک جمله مقدماتی برای شروع موارد بیاورید یا از اساس اینگونه فهرست نکنید و در یک بند منسجم مطلب را گزارش کنید. ترجیح با دومی است</ref> == | |||
* پیشینهٔ طولانی حضور قاجارها در مناصب نظامی و اداری دوران [[صفویه|صفوی]] و افشاری، تجربهٔ حکومتداری و سازماندهی نیروهای رزمی را برای آنان به ارمغان آورده بود.<ref>سینایی، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' 1384ش، ص101.</ref> | |||
در | * ساختار ایلی منسجم و توان بالای سوارهنظام قاجار، آنان را در مقایسه با رقیبان پراکنده، از برتری رزمی قابلتوجهی برخوردار میساخت.<ref>كاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهی تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.</ref> | ||
* بهرهگیری ماهرانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرجومرج دورهٔ افشاریه و زندیه، به قاجارها امکان داد تا با ائتلافهای گزینشی و جنگزنی هدفمند، دامنهٔ نفوذ خود را بهتدریج گسترش دهند. | |||
* موقعیت جغرافیایی استرآباد بهعنوان پایگاه اولیهٔ قاجارها، دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابعِ انسانی مناطق ترکمننشین، به تقویت بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.</ref> | |||
* رهبری آغامحمدخان که با سرکوب مدعیان محلی و شکست حکومت زندیه، توانست نیروهایِ پراکنده را یکپارچه کند و در ۱۲۱۰ق بر تخت سلطنت نشیند.<ref>پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76</ref> | |||
* نبود رقیبی یکپارچه و قدرتمند در اواخر دورهٔ زندیه، که با مرگ کریمخان و جانشینی ناتوان، خلأ سیاسی چشمگیری پدید آورد و مسیر را برایِ سلطهٔ قاجار بر ایران هموار ساخت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.</ref> | |||
در | == ویژگیها<ref group="دیدگاه">ساختار قدرت بهتر نیست؟ مطالب دیگری در نوع ادراه کشور وجود نداره؟</ref><ref group="دیدگاه">قوای نظامی را نمیشود گزارش کرد؟</ref> == | ||
نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوانسالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> صدراعظم و مستوفیالممالک از مناصب کلیدی بودند<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> و حکومتهای محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره میشدند.<ref>مدرسی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، ۱۳۷۴ش، ج1، ص3-4.</ref> از دورهٔ ناصرالدینشاه، وزارتخانههای جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری بهتدریج دستخوش تغییراتی شد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی بهسمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس سنا<ref group="دیدگاه">مجلس سنا و مجلس شواری ملی چه تغییری در ساختار و چه اثری داشتند؟ هر کدام در یک جمله گزارش شود</ref> و مجلس شورای ملی پیش رفت، اما این تحولات با کارشکنیهای دربار و نفوذ خارجی مواجه شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعه شناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref><ref group="دیدگاه">بعد از اینکه مجلس اومد، چه تغییری در ساختار اداره کشور ایجاد شد؟ سلطنت مطلقه چی شد؟</ref> | |||
== دستاوردها و چالشها == | |||
محققان یکپارچگی مجدد سرزمین ایران را پس از چنددستگیهای بعد از سقوط صفویه، از مهمترین دستاوردهای این دوره میدانند. در ماقبل قاجار، ایران در کشمکشهای داخلی و جنگهای پراکنده فرو رفته بود و ثبات و مرزهای منسجمی نداشت؛ اما حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت میکردند. قدرت مرکزی در این دوره، در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، پشتیبانی غرب از سلسله قاجار، اصلاحات حکومتی، ایجاد خطوط تلگراف و رشد پایتخت جدید (تهران)، تا حدی افزایش یافت. همچنین گسترش مناسبات با غرب، به آشنایی با علوم، فناوری و آموزش نوین انجامید و زمینههای شکلگیری نهضت مشروطه را فراهم آورد که در ماقبل آن سابقهای نداشت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref><ref group="دیدگاه">یعنی همه اینها دستآورد تعامل قاجار و غرب بود؟ مخاطب این را بخواند میگوید نهضت مشروطه هم دستآورد همین تعامل با غرب است.</ref> | |||
در مقابل، محققان کاستیهای دوره قاجار را نیز چشمگیر ارزیابی کردهاند. قدرتهای غربی، بهویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگها و انعقاد عهدنامههای تحمیلی، مرزهای کشور را محدود ساختند؛ از جمله از دست رفتن سرزمینهای [[قفقاز]] که در ماقبل قاجار بخشی از ایران بود. با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت و در مقایسه با کشورهایی چون مصر و عثمانی که در ماقبل قاجار اقدامات اصلاحی گستردهتری داشتند، ایران در این زمینه عقبمانده بود.<ref group="دیدگاه">منظور از مقایسه با مصر چیست؟ احیانا این عقب ماندگی همان مسیر غرب شدن منظور نیست؟</ref> ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساختهای جدیدی احداث نشد. همچنین واردات فرآوردههای صنعتی از غرب، به [[صنایع دستی]] ایران، به جز فرش، آسیب وارد کرد و اقتصاد سنتی ایران را با چالش مواجه ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | |||
== | == علل افول و سقوط قاجاریه<ref group="دیدگاه">با چالشها و تاریخچه تداخل پیدا کرده است. | ||
مطالب باید از پراکندگی و تکرار رها شوند</ref> == | |||
=== داخلی === | |||
در بعد داخلی، ناکارآمدی طبقه حاکم و بحران مشروعیت، از مهمترین زمینههای سقوط قاجاریه بود. شاهان پایانی این سلسله، بهویژه مظفرالدینشاه و احمدشاه، فاقد اقتدار و تدبیر لازم برای اداره کشور بودند و عمّال حکومتی با ظلم و تعدی، رشوهخواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آوردند.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref> قهر روشنفکران و مشروطهخواهان با حاکمیت و ناتوانی قاجارها در پاسخگویی به مطالبات عمومی، بهتدریج اعتبار سیاسی این سلسله را از میان برد و نهاد مجلس که میتوانست پشتوانهای برای بقای قاجار باشد، در نهایت به انقراض آن رأی مثبت داد. از سوی دیگر، تشدید ناآرامیهای اجتماعی، شورشهای ایلات، ناامنی گسترده و فقر اقتصادی، بهویژه در دهههای پایانی حکومت، عملاً قدرت قاجارها را به حداقل رساند و غیبت طولانی احمدشاه از صحنه سیاسی، راه را برای انتقال قدرت به چهرهای نظامی هموار کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.] | |||
</ref><ref group="دیدگاه">در اینجا تحولاتی که در نخست وزیرها داشتیم و حتی شخص رضاخان که تیر آخر رو زد مغفول مونده. | |||
این منبع رو ببینید: | |||
https://psri.ir/?id=d38iacyf2f</ref> | |||
=== خارجی === | |||
در بعد خارجی، مداخلات قدرتهای بیگانه، بهویژه روسیه و انگلستان، از عوامل تعیینکننده در سقوط قاجاریه بود.<ref>کاتوزیان، دولت و جامعه در ایران (انقراض قاجار و استقرار پهلوی)، 1380ش، ص49.</ref> این دو کشور با انعقاد قرارداد ۱۹۰۷، ایران را به مناطق نفوذ تقسیم کردند و با تحمیل اولتیماتومها، تعطیلی مجالس و حمایت از کابینههای وابسته، استقلال سیاسی ایران را خدشهدار ساختند. در جنگ جهانی اول، اشغال کشور توسط نیروهای متفقین و بیتوجهی به اعلام بیطرفی ایران، به بحرانهای اجتماعی، قحطی و بیماریهای فراگیر دامن زد. سیاست انگلستان در دهههای آغازین قرن بیستم، با هدف مهار انقلاب بلشویکی، به حمایت از رضاخان و طراحی کودتای ۱۲۹۹ش انجامید و با تحمیل قرارداد ۱۹۱۹م و سپس تغییر رویه، عملاً زمینههای سقوط قاجار را فراهم کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۳-۱۳۷.]</ref> | |||
== فهرست شاهان قاجار == | |||
{| class="wikitable" | |||
|'''نام''' | |||
|'''تولد و والدین''' | |||
|'''حکومت''' | |||
|'''صدراعظمها''' | |||
|'''تاریخ و علت مرگ''' | |||
|'''مدفن''' | |||
|'''اتفاقات مهم''' | |||
|- | |||
|'''آقامحمدشاه''' | |||
|۲۷ خرداد ۱۱۲۱ در استرآباد | |||
محمدحسنخان و جیران خانم<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref> | |||
|۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی | |||
۱۱۹۳ - رمضان ۱۲۱۰ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۶۱ - ۱ فروردین ۱۱۷۵) | |||
رمضان ۱۲۱۰ - ۲۱ ذیالحجه ۱۲۱۱ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۷۵ - ۲۸ خرداد ۱۱۷۶) (رسمی) | |||
|حاج ابراهیم اعتمادالدوله<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/445244/%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87 امیری، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، ۱۳۵۳ش، ص۹۱۳.]</ref> | |||
|۲۸ خرداد ۱۱۷۶ در شوشی | |||
توسط خدمتکارانش کشته شد.<ref>امداد، تاریخ رجال ایران، ۱۳۴۷-۱۳۵۰ش، ج۱، ص۲۵۴.</ref> | |||
|حرم علی بن ابیطالب، نجف | |||
|یکپارچگی ملی ایران<ref>[https://www.islamical.org/fa/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1#CITEREFBosworth1996 «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.]</ref> | |||
|- | |||
|'''فتحعلیشاه''' | |||
|۴ بهمن ۱۱۵۰ در دامغان | |||
حسینقلیخان جهانسوز و آسیه خانم | |||
|۳۷ سال | |||
۲۱ ذیالحجه ۱۲۱۱ - ۱۹ جمادیالثانی ۱۲۵۰ هـ. ق | |||
(۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶ - ۱ آبان ۱۲۱۳) | |||
|حاج ابراهیم اعتمادالدوله | |||
میرزا شفیع مازندرانی | |||
محمدحسینخان صدر اصفهانی | |||
عبدالله خان امینالدوله | |||
== پانویس == | اللهیار خان آصفالدوله | ||
عبدالله خان امینالدوله | |||
|۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان | |||
مرگ طبیعی | |||
|حرم فاطمه معصومه، قم | |||
|جنگهای ایران و روس، برقراری رابطه با کشورهای اروپایی<ref>[https://www.islamical.org/fa/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1#CITEREFBosworth1996 «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.]</ref> | |||
|- | |||
|'''محمدشاه''' | |||
|۱۴ دی ۱۱۸۶ در تبریز | |||
عباس میرزا و گلبین خانم | |||
|۱۴ سال | |||
۱۹ جمادیالثانی ۱۲۵۰ - ۶ شوال ۱۲۶۴ هـ. ق | |||
(۱ آبان ۱۲۱۳ - ۲۲ شهریور ۱۲۲۷) | |||
|قائممقام فراهانی | |||
حاجی میرزا آقاسی | |||
|۲۲ شهریور ۱۲۲۷ در تجریش | |||
نقرس | |||
|حرم فاطمه معصومه، قم | |||
|جنگ اول هرات، شورش روحانیون شیعه در اصفهان، عهدنامه ارزروم دوم<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref> | |||
|- | |||
|'''ناصرالدینشاه''' | |||
|۲۵ تیر ۱۲۱۰ در تبریز | |||
محمدشاه و ملکجهان خانم | |||
|۴۸ سال | |||
۶ شوال ۱۲۶۴ - ۱۷ ذیالقعده ۱۳۱۳ هـ. ق | |||
(۲۲ شهریور ۱۲۲۷ - ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵) | |||
|امیرکبیر | |||
میرزا آقاخان نوری | |||
میرزا محمدخان سپهسالار | |||
میرزا یوسف مستوفیالممالک | |||
میرزا حسینخان سپهسالار | |||
میرزا یوسف مستوفیالممالک | |||
امینالسلطان | |||
|۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ در ری | |||
به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد. | |||
|حرم عبدالعظیم حسنی، ری | |||
|قتل امیرکبیر، جنگ با انگلستان و چشمپوشی از هرات، عهدنامه آخال، شورش بابیان<ref>[https://www.islamical.org/fa/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1#CITEREFBosworth1996 «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.]</ref> | |||
|- | |||
|'''مظفرالدینشاه''' | |||
|۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز | |||
ناصرالدینشاه و شکوهالسلطنه | |||
|۱۰ سال | |||
۱۷ ذیالقعده ۱۳۱۳ - ۲۴ ذیالقعده ۱۳۲۴ هـ. ق | |||
(۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ - ۱۲ دی ۱۲۸۵) | |||
|امینالسلطان | |||
امینالدوله | |||
محسن مشیرالدوله | |||
امینالسلطان | |||
عینالدوله | |||
|۱۲ دی ۱۲۸۵ در تهران | |||
حمله قلبی | |||
|حرم امام حسین، کربلا | |||
|صدور فرمان مشروطیت، تدوین قانون اساسی مشروطه<ref>[https://www.islamical.org/fa/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1#CITEREFBosworth1996 «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.]</ref> | |||
|- | |||
|'''محمدعلیشاه''' | |||
|۱ تیر ۱۲۵۱ در تبریز | |||
مظفرالدینشاه و تاجالملوک | |||
|۲ سال و ۷ ماه | |||
۲۴ ذیالقعده ۱۳۲۴ - ۲۷ جمادیالثانی ۱۳۲۷ هـ. ق | |||
(۱۲ دی ۱۲۸۵ - ۲۵ تیر ۱۲۸۸) | |||
|نصرالله مشیرالدوله | |||
افخم | |||
امینالسلطان | |||
احمد مشیرالسلطنه | |||
ناصرالملک | |||
نظامالسلطنه | |||
احمد مشیرالسلطنه | |||
کامران میرزا | |||
سعدالدوله | |||
|۱۶ فروردین ۱۳۰۴ در سانرمو، ایتالیا | |||
مرگ طبیعی | |||
|حرم امام حسین، کربلا | |||
|استبداد صغیر<ref>[https://www.islamical.org/fa/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1#CITEREFBosworth1996 «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.]</ref> | |||
|- | |||
|'''احمدشاه''' | |||
|۱۲ بهمن ۱۲۷۵ در تبریز | |||
محمدعلیشاه و ملکه جهان | |||
|۱۶ سال | |||
۲۷ جمادیالثانی ۱۳۲۷ - ۱۳ ربیعالثانی ۱۳۴۴ هـ. ق | |||
(۲۵ تیر ۱۲۸۸ - ۹ آبان ۱۳۰۴) | |||
|فهرست رئیسالوزراهای ایران در عهد احمدشاه | |||
|۸ اسفند ۱۳۰۸ در پاریس، فرانسه | |||
ورم کلیه | |||
|حرم امام حسین، کربلا | |||
|اشغال ایران در جنگ جهانی اول، ظهور<ref group="دیدگاه">تعبیر بهتری ندارید؟</ref> رضاخان<ref>[https://www.islamical.org/fa/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1#CITEREFBosworth1996 «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.]</ref> | |||
|} | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | |||
{{پانویس پیشنویس}} | |||
==منابع== | |||
* آوری، پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، 1369ش. | |||
* اسمعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات بیستمین همایش بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش. | |||
* امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلۀ گوهر، شمارۀ ۲۲، ۱۳۵۳ش. | |||
* پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، مجلۀ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، شمارۀ ۲۷، 1402ش. | |||
* پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، 1375ش، | |||
* «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش. | |||
* «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش. | |||
* دارا، جلیل و طلوعی هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، مجلۀ جامعه شناسی تاریخی، شمارۀ ۲، ۱۴۰۰ش. | |||
* دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش. | |||
* «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش. | |||
* دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریه ابن خلدون»، مجلۀ جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام، شمارۀ ۲۰، ۱۴۰۱ش. | |||
* رئوفت، رحیم، «مبانى اقتدار در فرهنگ سیاسى ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصرى)»، مجلۀ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش. | |||
* سرجان ملكم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بیتا. | |||
* سلطانیمقدم، سعیده، «ناصرالدین شاه»، وبسایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش. | |||
* سینایی، وحید، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' تهران، نشر کویر، 1384ش. | |||
* «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش. | |||
* كاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریۀ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمۀ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1380ش. | |||
* کاتوزیان، محمدعلی، دولت و جامعه در ایران (انقراض قاجار و استقرار پهلوی)، ترجمۀ حسن افشار، تهران، نشر مرکز، 1380ش. | |||
* کوشکی، فرشته، دانشنامه امام خمینی، به کوشش سیدضیاء مرتضوی، تهران، موسسۀ تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۰۰ش. | |||
* معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش. | |||
* واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلۀ علوم سیاسى 1382 شماره 24، ۱۳۸۲ش. | |||
* همراهی، نعمت الله؛ جلالپور، شیوا؛ محققنیا، حامد؛ اکبرزاده، فریدون (۱۴۰۰). «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )، شماره 14، 1400ش. | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۱ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۵
قاجاریه؛ سلسهٔ پادشاهی ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری.[دیدگاه ۱][دیدگاه ۲][دیدگاه ۳][دیدگاه ۴]
قاجاریه بهعنوان سلسله پادشاهی در ۱۲۱۰ق به دست آغامحمدخان قاجار بنیان نهاده شد و به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرد. این سلسله که ریشه در ایل قاجار داشت، با یکپارچهسازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دوره هرج و مرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهمترین رویدادهای دوره قاجار میتوان به جنگهای ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات امیرکبیر و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستیهایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینهساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در سال ۱۳۰۴ش با رأی مجلس شورای ملی به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد.
بنیانگذار[دیدگاه ۵]
بنیانگذار سلسله قاجاریه، آغامحمدخان قاجار (ح ۱۱۵۵-۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسنخان قوانلو، در استرآباد به دنیا آمد.[۱] وی پس از کشتهشدن پدرش در ۱۱۷۲ق، رئیس تیره قوانلو شد[۲] و نزدیک به ۱۶ سال در دربار کریمخان زند، با رفتاری محترمانه، روزگار گذراند و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.[۳] با آگاهی از بیماری و مرگ قریبالوقوع کریمخان، در ۱۱۹۳ق از شیراز گریخت و به شمال ایران رفت و با بهرهگیری از اختلافات داخلی زندیان، بر گیلان، مازندران و زنجان تسلط یافت.[۴][۵] وی با یکپارچهسازی تیرههای مختلف قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، از جمله برادرش مرتضیقلیخان، توانست بر بیشتر ایالات ایران چیره شود و تهران را بهعنوان مرکز حکومت خود برگزیند.[۶] آغامحمدخان سرانجام با شکست لطفعلیخان زند در ۱۲۰۹ق، به قدرت برتر کشور تبدیل شد[۷] و در ۱۲۱۰ق در تهران بهعنوان پادشاه ایران تاجگذاری کرد[۸] و سلسله قاجاریه را بنیان نهاد.[۹]وی در ۱۲۱۱ق، در جبهه نبرد با قفقاز، بهدست سه تن از لشکریان خود به قتل رسید.[۱۰]
تاریخچه
پس از بنیانگذاری سلسله توسط آغامحمدخان، حکومت به برادرزادهاش فتحعلیشاه رسید. دورهٔ او با تحکیم پایههای دولت، گسترش مناسبات با اروپا و دو جنگ با روسیه همراه بود که به عهدنامه گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمینهای شمالغربی ایران انجامید. فتحعلیشاه که ۳۷ سال حکومت کرد، از آنجا که ولیعهدش عباسمیرزا پیش از او درگذشته بود، نوه خود محمد میرزا را جانشین کرد.[۱۱] محمدشاه بهعنوان سومین پادشاه قاجاربه که با روحانیون شیعه درگیر بود و صدراعظمش حاجیمیرزا آقاسی را در کنار داشت، در تلاش برای بازپسگیری هرات با مخالفت انگلستان مواجه شد.[۱۲] ناصرالدینشاه در ۱۲۶۴ق با حمایت سفارتخانههای روس و انگلیس بر تخت نشست و امیرکبیر را به صدارت برگزید. اصلاحات امیرکبیر در عرصههای اداری، اقتصادی و نظامی، با مخالفت درباریان مواجه شد و سرانجام به عزل و قتل او انجامید. ناصرالدینشاه سه سفر به اروپا داشت و در دورهٔ وی امتیازاتی چون رویتر، تنباکو و بانک استقراضی به بیگانگان واگذار شد که اعتراضات مردمی و روحانیون، از جمله نهضت تنباکو، را در پی داشت. وی در ۱۳۱۳ق بهدست میرزا رضا کرمانی به قتل رسید.[۱۳] پس از او، مظفرالدینشاه که ۳۵ سال ولیعهد بود، در ۱۳۱۳ق بر تخت نشست. دوران سلطنت او با نارضایتیهای عمومی از جمله تحصن تجار در حرم حضرت عبدالعظیم و سپس تحصن روحانیون و مردم در قم همراه بود که در نهایت به صدور فرمان مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی در ۱۳۲۴ق انجامید. وی ده روز پس از امضای نظامنامه انتخابات، در ۲۴ ذیقعده ۱۳۲۴ق درگذشت.[۱۴] احمدشاه بهعنوان آخرین شاه قاجاریه دورهٔ جنگ جهانی اول و اشغال ایران را تجربه کرد و سرانجام در ۱۳۰۴ش، مجلس شورای ملی به خلع او و انقراض سلسلهٔ قاجار که به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرده بودند، رأی داد.[۱۵][۱۶][دیدگاه ۶]
زمینههای تسلط و پیروزی[دیدگاه ۷]
- پیشینهٔ طولانی حضور قاجارها در مناصب نظامی و اداری دوران صفوی و افشاری، تجربهٔ حکومتداری و سازماندهی نیروهای رزمی را برای آنان به ارمغان آورده بود.[۱۷]
- ساختار ایلی منسجم و توان بالای سوارهنظام قاجار، آنان را در مقایسه با رقیبان پراکنده، از برتری رزمی قابلتوجهی برخوردار میساخت.[۱۸]
- بهرهگیری ماهرانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرجومرج دورهٔ افشاریه و زندیه، به قاجارها امکان داد تا با ائتلافهای گزینشی و جنگزنی هدفمند، دامنهٔ نفوذ خود را بهتدریج گسترش دهند.
- موقعیت جغرافیایی استرآباد بهعنوان پایگاه اولیهٔ قاجارها، دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابعِ انسانی مناطق ترکمننشین، به تقویت بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد.[۱۹]
- رهبری آغامحمدخان که با سرکوب مدعیان محلی و شکست حکومت زندیه، توانست نیروهایِ پراکنده را یکپارچه کند و در ۱۲۱۰ق بر تخت سلطنت نشیند.[۲۰]
- نبود رقیبی یکپارچه و قدرتمند در اواخر دورهٔ زندیه، که با مرگ کریمخان و جانشینی ناتوان، خلأ سیاسی چشمگیری پدید آورد و مسیر را برایِ سلطهٔ قاجار بر ایران هموار ساخت.[۲۱]
ویژگیها[دیدگاه ۸][دیدگاه ۹]
نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوانسالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت.[۲۲] صدراعظم و مستوفیالممالک از مناصب کلیدی بودند[۲۳] و حکومتهای محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره میشدند.[۲۴] از دورهٔ ناصرالدینشاه، وزارتخانههای جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری بهتدریج دستخوش تغییراتی شد.[۲۵] با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی بهسمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس سنا[دیدگاه ۱۰] و مجلس شورای ملی پیش رفت، اما این تحولات با کارشکنیهای دربار و نفوذ خارجی مواجه شد.[۲۶][دیدگاه ۱۱]
دستاوردها و چالشها
محققان یکپارچگی مجدد سرزمین ایران را پس از چنددستگیهای بعد از سقوط صفویه، از مهمترین دستاوردهای این دوره میدانند. در ماقبل قاجار، ایران در کشمکشهای داخلی و جنگهای پراکنده فرو رفته بود و ثبات و مرزهای منسجمی نداشت؛ اما حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت میکردند. قدرت مرکزی در این دوره، در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، پشتیبانی غرب از سلسله قاجار، اصلاحات حکومتی، ایجاد خطوط تلگراف و رشد پایتخت جدید (تهران)، تا حدی افزایش یافت. همچنین گسترش مناسبات با غرب، به آشنایی با علوم، فناوری و آموزش نوین انجامید و زمینههای شکلگیری نهضت مشروطه را فراهم آورد که در ماقبل آن سابقهای نداشت.[۲۷][دیدگاه ۱۲]
در مقابل، محققان کاستیهای دوره قاجار را نیز چشمگیر ارزیابی کردهاند. قدرتهای غربی، بهویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگها و انعقاد عهدنامههای تحمیلی، مرزهای کشور را محدود ساختند؛ از جمله از دست رفتن سرزمینهای قفقاز که در ماقبل قاجار بخشی از ایران بود. با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت و در مقایسه با کشورهایی چون مصر و عثمانی که در ماقبل قاجار اقدامات اصلاحی گستردهتری داشتند، ایران در این زمینه عقبمانده بود.[دیدگاه ۱۳] ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساختهای جدیدی احداث نشد. همچنین واردات فرآوردههای صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران، به جز فرش، آسیب وارد کرد و اقتصاد سنتی ایران را با چالش مواجه ساخت.[۲۸]
علل افول و سقوط قاجاریه[دیدگاه ۱۴]
داخلی
در بعد داخلی، ناکارآمدی طبقه حاکم و بحران مشروعیت، از مهمترین زمینههای سقوط قاجاریه بود. شاهان پایانی این سلسله، بهویژه مظفرالدینشاه و احمدشاه، فاقد اقتدار و تدبیر لازم برای اداره کشور بودند و عمّال حکومتی با ظلم و تعدی، رشوهخواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آوردند.[۲۹] قهر روشنفکران و مشروطهخواهان با حاکمیت و ناتوانی قاجارها در پاسخگویی به مطالبات عمومی، بهتدریج اعتبار سیاسی این سلسله را از میان برد و نهاد مجلس که میتوانست پشتوانهای برای بقای قاجار باشد، در نهایت به انقراض آن رأی مثبت داد. از سوی دیگر، تشدید ناآرامیهای اجتماعی، شورشهای ایلات، ناامنی گسترده و فقر اقتصادی، بهویژه در دهههای پایانی حکومت، عملاً قدرت قاجارها را به حداقل رساند و غیبت طولانی احمدشاه از صحنه سیاسی، راه را برای انتقال قدرت به چهرهای نظامی هموار کرد.[۳۰][دیدگاه ۱۵]
خارجی
در بعد خارجی، مداخلات قدرتهای بیگانه، بهویژه روسیه و انگلستان، از عوامل تعیینکننده در سقوط قاجاریه بود.[۳۱] این دو کشور با انعقاد قرارداد ۱۹۰۷، ایران را به مناطق نفوذ تقسیم کردند و با تحمیل اولتیماتومها، تعطیلی مجالس و حمایت از کابینههای وابسته، استقلال سیاسی ایران را خدشهدار ساختند. در جنگ جهانی اول، اشغال کشور توسط نیروهای متفقین و بیتوجهی به اعلام بیطرفی ایران، به بحرانهای اجتماعی، قحطی و بیماریهای فراگیر دامن زد. سیاست انگلستان در دهههای آغازین قرن بیستم، با هدف مهار انقلاب بلشویکی، به حمایت از رضاخان و طراحی کودتای ۱۲۹۹ش انجامید و با تحمیل قرارداد ۱۹۱۹م و سپس تغییر رویه، عملاً زمینههای سقوط قاجار را فراهم کرد.[۳۲]
فهرست شاهان قاجار
| نام | تولد و والدین | حکومت | صدراعظمها | تاریخ و علت مرگ | مدفن | اتفاقات مهم |
| آقامحمدشاه | ۲۷ خرداد ۱۱۲۱ در استرآباد
محمدحسنخان و جیران خانم[۳۳] |
۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی
۱۱۹۳ - رمضان ۱۲۱۰ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۶۱ - ۱ فروردین ۱۱۷۵) رمضان ۱۲۱۰ - ۲۱ ذیالحجه ۱۲۱۱ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۷۵ - ۲۸ خرداد ۱۱۷۶) (رسمی) |
حاج ابراهیم اعتمادالدوله[۳۴] | ۲۸ خرداد ۱۱۷۶ در شوشی
توسط خدمتکارانش کشته شد.[۳۵] |
حرم علی بن ابیطالب، نجف | یکپارچگی ملی ایران[۳۶] |
| فتحعلیشاه | ۴ بهمن ۱۱۵۰ در دامغان
حسینقلیخان جهانسوز و آسیه خانم |
۳۷ سال
۲۱ ذیالحجه ۱۲۱۱ - ۱۹ جمادیالثانی ۱۲۵۰ هـ. ق (۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶ - ۱ آبان ۱۲۱۳) |
حاج ابراهیم اعتمادالدوله
میرزا شفیع مازندرانی محمدحسینخان صدر اصفهانی عبدالله خان امینالدوله اللهیار خان آصفالدوله عبدالله خان امینالدوله |
۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان
مرگ طبیعی |
حرم فاطمه معصومه، قم | جنگهای ایران و روس، برقراری رابطه با کشورهای اروپایی[۳۷] |
| محمدشاه | ۱۴ دی ۱۱۸۶ در تبریز
عباس میرزا و گلبین خانم |
۱۴ سال
۱۹ جمادیالثانی ۱۲۵۰ - ۶ شوال ۱۲۶۴ هـ. ق (۱ آبان ۱۲۱۳ - ۲۲ شهریور ۱۲۲۷) |
قائممقام فراهانی
حاجی میرزا آقاسی |
۲۲ شهریور ۱۲۲۷ در تجریش
نقرس |
حرم فاطمه معصومه، قم | جنگ اول هرات، شورش روحانیون شیعه در اصفهان، عهدنامه ارزروم دوم[۳۸] |
| ناصرالدینشاه | ۲۵ تیر ۱۲۱۰ در تبریز
محمدشاه و ملکجهان خانم |
۴۸ سال
۶ شوال ۱۲۶۴ - ۱۷ ذیالقعده ۱۳۱۳ هـ. ق (۲۲ شهریور ۱۲۲۷ - ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵) |
امیرکبیر
میرزا آقاخان نوری میرزا محمدخان سپهسالار میرزا یوسف مستوفیالممالک میرزا حسینخان سپهسالار میرزا یوسف مستوفیالممالک امینالسلطان |
۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ در ری
به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد. |
حرم عبدالعظیم حسنی، ری | قتل امیرکبیر، جنگ با انگلستان و چشمپوشی از هرات، عهدنامه آخال، شورش بابیان[۳۹] |
| مظفرالدینشاه | ۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز
ناصرالدینشاه و شکوهالسلطنه |
۱۰ سال
۱۷ ذیالقعده ۱۳۱۳ - ۲۴ ذیالقعده ۱۳۲۴ هـ. ق (۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ - ۱۲ دی ۱۲۸۵) |
امینالسلطان
امینالدوله محسن مشیرالدوله امینالسلطان عینالدوله |
۱۲ دی ۱۲۸۵ در تهران
حمله قلبی |
حرم امام حسین، کربلا | صدور فرمان مشروطیت، تدوین قانون اساسی مشروطه[۴۰] |
| محمدعلیشاه | ۱ تیر ۱۲۵۱ در تبریز
مظفرالدینشاه و تاجالملوک |
۲ سال و ۷ ماه
۲۴ ذیالقعده ۱۳۲۴ - ۲۷ جمادیالثانی ۱۳۲۷ هـ. ق (۱۲ دی ۱۲۸۵ - ۲۵ تیر ۱۲۸۸) |
نصرالله مشیرالدوله
افخم امینالسلطان احمد مشیرالسلطنه ناصرالملک نظامالسلطنه احمد مشیرالسلطنه کامران میرزا سعدالدوله |
۱۶ فروردین ۱۳۰۴ در سانرمو، ایتالیا
مرگ طبیعی |
حرم امام حسین، کربلا | استبداد صغیر[۴۱] |
| احمدشاه | ۱۲ بهمن ۱۲۷۵ در تبریز
محمدعلیشاه و ملکه جهان |
۱۶ سال
۲۷ جمادیالثانی ۱۳۲۷ - ۱۳ ربیعالثانی ۱۳۴۴ هـ. ق (۲۵ تیر ۱۲۸۸ - ۹ آبان ۱۳۰۴) |
فهرست رئیسالوزراهای ایران در عهد احمدشاه | ۸ اسفند ۱۳۰۸ در پاریس، فرانسه
ورم کلیه |
حرم امام حسین، کربلا | اشغال ایران در جنگ جهانی اول، ظهور[دیدگاه ۱۶] رضاخان[۴۲] |
پانویس
- ↑ اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.
- ↑ ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.
- ↑ ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۹۶؛ پریزاد و هادیمنش، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.
- ↑ پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۴۷۶.
- ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۸ق، ج۱، ص۳۴
- ↑ ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۱، ص۳۳۷.
- ↑ طباطبایی، ایران در دورهٔ فتحعلیشاه، ۱۳۹۳ش، ج3، ص12.
- ↑ پاکروان، آغا محمد خان قاجار، ۱۳۴۸ش، ص۳۱؛ اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶
- ↑ اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶.
- ↑ «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.
- ↑ اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.
- ↑ سلطانیمقدم، «ناصرالدین شاه»، وبسایت پژوهه.
- ↑ اصفهانی، تاریخ مفصل اسلام از طلوع اسلام تا عصر حاضر، ۱۳۶۲ش، ج2، ص۱۰۸۲؛ معزی، «مظفرالدین شاه قاجار»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ هاشمیان، تحولات فرهنگی ایران در دورهٔ قاجاریه و مدرسه دارالفنون، 1379ش، ص5-9.
- ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۶۲۹–۶۳۰.
- ↑ سینایی، دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)، 1384ش، ص101.
- ↑ كاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهی تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.
- ↑ پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76
- ↑ ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.
- ↑ مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.
- ↑ «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.
- ↑ مدرسی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، ۱۳۷۴ش، ج1، ص3-4.
- ↑ «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.
- ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۹.
- ↑ «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
- ↑ «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
- ↑ آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.
- ↑ واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.
- ↑ کاتوزیان، دولت و جامعه در ایران (انقراض قاجار و استقرار پهلوی)، 1380ش، ص49.
- ↑ واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۳-۱۳۷.
- ↑ اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.
- ↑ امیری، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، ۱۳۵۳ش، ص۹۱۳.
- ↑ امداد، تاریخ رجال ایران، ۱۳۴۷-۱۳۵۰ش، ج۱، ص۲۵۴.
- ↑ «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.
- ↑ «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.
- ↑ اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.
- ↑ «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.
- ↑ «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.
- ↑ «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.
- ↑ «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال.
دیدگاههای ارزیابان
- ↑ خیلی خیلی عالی بود که مقاله کمترین قلم فرسایی را داشت.
- ↑ پرچم هم بد نیست اشاره بشه که چطور بوده. میتونید از مقاله پرچم ایران در سایت کمک بگیرید و در یکی دو خط بحث پرچم ایران در این حکومت رو هم گزارش کنید. مثلا کنار بحث پایتخت یا ساختار سیاسی
- ↑ در جایی از مقاله گره به مدخل ایران در دوران قاجار را ایجاد کنید که بتوانیم از الگوی نوشتار اصلی استفاده کنیم
- ↑ چرا از الگوی جدید آدرسدهی استفاده نکردید؟
- ↑ نمیشه قبلش یک معرفی دو خطی از حکومت قاجار مطرح کرد؟ مثلا قاجاریه یک سلسه حکومتی بود که از .. تا ... بر سرزمین ایران حکومت کرد. این سلسه با ... آغاز شد و با .... سقوط کرد.
- ↑ این مطالب در سه جای دیگر مقاله یا تکرار شده است یا نصفش آنجاست و نصف دیگرش اینجا بخشی از مطالب به دستآوردها مربوط است و بخشی به چالش ها و به همین دلیل بخش چالش های مقاله کمرنگ شده است. بخشی از مطالب مربوط به فهرست شاهان است و در همانجا برخی از این اطلاعات ذکر شده است. به نحوی تدبیر کنید که این پراکندگی و تکرار رفع شود
- ↑ به تیتر تکیه نکنید، فکر کنید اصلا تیتیر نیست. بنابراین یا ابتدا یک جمله مقدماتی برای شروع موارد بیاورید یا از اساس اینگونه فهرست نکنید و در یک بند منسجم مطلب را گزارش کنید. ترجیح با دومی است
- ↑ ساختار قدرت بهتر نیست؟ مطالب دیگری در نوع ادراه کشور وجود نداره؟
- ↑ قوای نظامی را نمیشود گزارش کرد؟
- ↑ مجلس سنا و مجلس شواری ملی چه تغییری در ساختار و چه اثری داشتند؟ هر کدام در یک جمله گزارش شود
- ↑ بعد از اینکه مجلس اومد، چه تغییری در ساختار اداره کشور ایجاد شد؟ سلطنت مطلقه چی شد؟
- ↑ یعنی همه اینها دستآورد تعامل قاجار و غرب بود؟ مخاطب این را بخواند میگوید نهضت مشروطه هم دستآورد همین تعامل با غرب است.
- ↑ منظور از مقایسه با مصر چیست؟ احیانا این عقب ماندگی همان مسیر غرب شدن منظور نیست؟
- ↑ با چالشها و تاریخچه تداخل پیدا کرده است. مطالب باید از پراکندگی و تکرار رها شوند
- ↑ در اینجا تحولاتی که در نخست وزیرها داشتیم و حتی شخص رضاخان که تیر آخر رو زد مغفول مونده. این منبع رو ببینید: https://psri.ir/?id=d38iacyf2f
- ↑ تعبیر بهتری ندارید؟
منابع
- آوری، پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، 1369ش.
- اسمعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات بیستمین همایش بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.
- امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلۀ گوهر، شمارۀ ۲۲، ۱۳۵۳ش.
- پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، مجلۀ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، شمارۀ ۲۷، 1402ش.
- پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، 1375ش،
- «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
- دارا، جلیل و طلوعی هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، مجلۀ جامعه شناسی تاریخی، شمارۀ ۲، ۱۴۰۰ش.
- دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
- «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
- دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریه ابن خلدون»، مجلۀ جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام، شمارۀ ۲۰، ۱۴۰۱ش.
- رئوفت، رحیم، «مبانى اقتدار در فرهنگ سیاسى ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصرى)»، مجلۀ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
- سرجان ملكم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بیتا.
- سلطانیمقدم، سعیده، «ناصرالدین شاه»، وبسایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
- سینایی، وحید، دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)، تهران، نشر کویر، 1384ش.
- «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- كاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریۀ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمۀ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1380ش.
- کاتوزیان، محمدعلی، دولت و جامعه در ایران (انقراض قاجار و استقرار پهلوی)، ترجمۀ حسن افشار، تهران، نشر مرکز، 1380ش.
- کوشکی، فرشته، دانشنامه امام خمینی، به کوشش سیدضیاء مرتضوی، تهران، موسسۀ تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۰۰ش.
- معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
- واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلۀ علوم سیاسى 1382 شماره 24، ۱۳۸۲ش.
- همراهی، نعمت الله؛ جلالپور، شیوا؛ محققنیا، حامد؛ اکبرزاده، فریدون (۱۴۰۰). «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )، شماره 14، 1400ش.