روزی فرزند: تفاوت میان نسخه‌ها

روزیِ فرزند مفهومی است که در متون دینی، فرهنگی و پژوهش‌های اجتماعی برای توصیف برداشت‌ها و تفسیرهای مرتبط با تأمین [[معیشت]] و امکانات زندگی فرزندان به کار می‌رود. این مفهوم در منابع دینی در چارچوب باور به [[خالقیت]] و [[رازقیت]] [[خداوند]] مطرح شده و هم‌زمان در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، در ارتباط با شرایط معیشتی، بازار کار، سیاست‌های حمایتی و تصمیم‌گیری خانوارها دربارهٔ [[فرزندآوری]] بررسی شده است. پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهد که روزی فرزند در [[ایران]]، علاوه بر جایگاه دینی و فرهنگی، به‌عنوان یک متغیر مؤثر در تحلیل‌های جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی و در پیوند با عواملی مانند [[هزینه‌های زندگی]]، [[آموزش]]، [[مسکن]] و [[باورهای مذهبی]]، مورد توجه قرار گرفته است.

بر پایه <span style="color:red">[[آموزه‌های قرآنی]]</span>، صفت <span style="color:red">[[رازقیت|رزاقیت]]</span> الهی شامل تمامی جنبندگان می‌شود. در <span style="color:red">[[قرآن کریم]]</span>، آیاتی وجود دارد که هراس از [[تنگدستی]] (املاق) در پی <span style="color:red">[[فرزندآوری]]</span> را نفی کرده است. <span style="color:red">مفسران</span> این آیات را در چارچوب باورهای اعتقادی پیرامون <span style="color:red">[[تدبیر الهی]]</span> و نظام [[رزق]] تبیین کرده‌اند.<ref>[https://dastgheibqoba.info/%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%A2%DB%8C%D9%87-%DB%B1%DB%B5%DB%B1/ «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب.]</ref> برخی پژوهشگران دینی با استناد به آموزه‌های قرآنی، [[روزی فرزند]] را در چارچوب باور به خالقیت و رزاقیت خداوند تفسیر می‌کنند. بر پایهٔ این دیدگاه، آفرینش و فرزندآوری به [[اراده الهی|ارادهٔ الهی]] نسبت داده می‌شود و تأمین روزی نیز بخشی از تدبیر الهی به شمار می‌آید؛ با این حال، تحقق آن مستلزم بهره‌گیری انسان از عقل، دانش، تجربه و تلاش فردی است. در این چارچوب، افزایش باور دینی به رزاقیت خداوند می‌تواند در نگرش به فرزندآوری و کاهش نگرانی‌های مرتبط با تأمین معیشت نقش داشته باشد<ref>عمارلو، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، 1402ش، ص17-19؛ [http://isna.ir/xdPCGj «از نقش باورهای دینی تا استدلال‌های اخلاقی برای فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

در <span style="color:red">[[فرهنگ عامه]]</span> و <span style="color:red">[[ادبیات شفاهی]]</span> ایران، مفهوم روزی فرزند با [[ضرب‌المثل|<span style="color:red">ضرب‌المثل</span>‌ها]]، [[باورهای عامیانه]] و روایت‌های روزمره پیوندی دیرینه دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژۀ «روزی»].</ref> این انگاره شناختی که «بچه با خودش برکت میاره» در فرهنگ ایرانیان، باوری ریشه‌دار است.<ref>[https://www.hayat.ir/news/281905/%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C «فرزند، سرمایه‌ای که برکت می‌آورد»، وب‌سایت حیات].</ref> همچنین سعدی در کتاب بوستان، از نگرانی پدری درباره تأمین نان و خوراک برای فرزندش حکایت می‌کند، اما همسرش به او یادآوری می‌کند که خداوند نان‌دهنده است و او باید به خدا اعتماد کند. سعدی در این مثنوی، اهمیت ایمان به خدا در تأمین روزی فرزند را چنین به نظم درآورده است:<ref>سعدی، بوستان، [https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab6/sh11 باب ششم در قناعت، «حکایت مرد کوته‌نظر و زن عالی‌همت»]، در وب‌سایت گنجور.</ref>

در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های کیفی بر وجود شکاف میان گفتمان رسمی دینی و <span style="color:red">[[تجربه زیسته]]</span> خانواده‌های شهری در قبال تأمین معیشت فرزند تأکید کرده‌اند.<ref>[https://jips.nipr.ac.ir/article_89589.html عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26].</ref> برخی محققان مسائل جمعیتی بر این باورند که در [[جامعه]]، دو رویکرد متفاوت به [[فرزندآوری]] و روزی فرزند وجود دارد؛ از یک‌سو فرزند به‌مثابه عامل فزایندۀ <span style="color:red">برکت</span> و از سوی دیگر به‌عنوان یک تعهّد معیشتی پرهزینه بازنمایی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85456727/ «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا].</ref>

پژوهش‌های اجتماعی و اقتصادی دهه‌های اخیر ایران، به نقش [[تورم]]، [[بیکاری]] و بی‌ثباتی بازار کار در شکل‌گیری نگرانی‌های خانواده‌ها دربارۀ آیندۀ فرزندان اشاره کرده‌اند. در این مطالعات، روزی فرزند اغلب به‌صورت ضمنی و در قالب دغدغه‌هایی مانند مسکن، آموزش و [[سلامت]] ظاهر می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402113021525/%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%85-%D8%A8%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D9%88%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%AF%D8% «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> نتایج این مطالعات نشان داده است که متغیرهایی نظیر [[بی‌ثباتی اقتصادی|بی‌ثباتی <span style="color:red">اقتصادی</span>]]، [[آینده شغلی|آیندۀ شغلی]]، هزینه‌های <span style="color:red">آموزش</span> و تأمین <span style="color:red">مسکن</span>، در کنار لایه‌های باورمندی مذهبی، به طور هم‌زمان در فرایند تصمیم‌گیری خانوارها برای فرزندآوری نقش ایفا می‌کنند.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_212185.html فرضی‌زاده، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، 1403ش، ص227-228].</ref> یافته‌ها نشان می‌دهند که میان تمایل به فرزندآوری و امکان عملی تأمین معیشت، فاصله‌ای معنادار وجود دارد.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1021178/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%B9%D8%AF%D9%85-%D8%AA%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D9%84%D8% «عدم تمایل به فرزندآوری تنها دلایل اقتصادی نیست؛ مردم نگران افق زندگی فرزندانشان هستند»، خبرگزاری عصرایران.]</ref>

در نظریۀ [[اقتصاد باروری]]، فرزند به‌عنوان یک انتخاب خانوادگی در نظر گرفته می‌شود که میزان آن با عواملی مانند سطح درآمد، هزینه‌های مستقیم نگهداری و آموزش و هزینه‌های غیرمستقیم ارتباط دارد. در این چارچوب، هزینۀ فرزند تنها به مخارج مالی محدود نبوده و زمان صرف‌شده برای مراقبت و تربیت، به‌ویژه از سوی والدین شاغل، نیز به‌عنوان بخشی از هزینه تلقی می‌شود.<ref> [https://www.sid.ir/FileServer/JF/48713946906.pdf نیکونسبتی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، 1394ش، ص223-224.]</ref>  

از این منظر، سیاست‌های دولتی از طریق [[یارانه‌|یارانه‌ها]]، نظام‌های حمایتی، مسکن و [[بیمه]]، بر هزینه‌های ادراک‌شدۀ فرزندآوری اثر می‌گذارند. در ایران، برخی پژوهش‌ها به تجربۀ سیاست‌های حمایتی در آغاز پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] اشاره کرده‌اند که با کاهش [[فشار اقتصادی]] بر خانواده‌ها موجب افزایش باروری شده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/12/03/2456649/6-%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کاهش مالیات متناسب با تعداد فرزندان یا افزایش مرخصی والدین، بر ادراک خانواده‌ها از امکان تأمین هزینه‌های رشد فرزند تأثیر گذاشته‌اند.<ref>[https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-family-database.html “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labour and Social Affair, 2019.]</ref>