| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>غزنی</big>'''؛ ولایتی در جنوبشرق افغانستان با سابقهٔ تمدنی کهن. | '''<big>غزنی</big>'''؛ ولایتی در جنوبشرق افغانستان با سابقهٔ تمدنی کهن. | ||
[[غزنی]]، از ولایتهای باستانی [[افغانستان]] بوده و از نظر تاریخی، از مراکز فرهنگ و ادب منطقه بهشمار میرود. در این ولایت، شاعران، نویسندگان، پژوهشگران، هنرمندان و عالمان زیادی زیستهاند که در غنیسازی فرهنگ و کسب افتخارات تاریخی غزنی، نقش مهم داشتهاند. | [[غزنی]]، از ولایتهای باستانی [[افغانستان]] بوده و از نظر تاریخی، از مراکز فرهنگ و ادب منطقه بهشمار میرود. در این ولایت، شاعران، نویسندگان، پژوهشگران، هنرمندان و عالمان زیادی زیستهاند که در غنیسازی فرهنگ و کسب افتخارات تاریخی غزنی، نقش مهم داشتهاند. غزنی در دورهٔ غزنویان به یک «میدان فرهنگی» مسلط تبدیل شد که در آن، سرمایههای فرهنگی، اجتماعی و نمادین حول محور دربار سلطان محمود غزنوی بازتولید میشد. این شهر با جذب و حمایت از روشنفکران و هنرمندان برجستهای چون [[فردوسی]] و [[ابوریحان بیرونی]]، اقدام به تولید «سرمایه نمادین» کرد که تسلط فرهنگی و مشروعیت سیاسی امپراتوری غزنوی را تثبیت کرد. دستاوردهای این دوره، از [[شاهنامه]] تا معماری ترکیبی، به مثابه ابزارهایی برای نمایش قدرت و ایجاد یک «هویت جمعی» ممتاز عمل میکرد که جایگاه غزنی را بهعنوان قطب فرهنگی جهان فارسیزبان تثبیت کرد. این ولایت، که در دوران جنگهای داخلی متحمل خسارات گسترده بهویژه در بناهای تاریخی شد، در دورهٔ حکومت جمهوری اسلامی افغانستان پس از ۱۳۸۱ش با حمایت جامعهٔ بینالمللی، روند بازسازی و نوسازی را آغاز کرد. | ||
غزنی در دورهٔ غزنویان به یک «میدان فرهنگی» مسلط تبدیل شد که در آن، سرمایههای فرهنگی، اجتماعی و نمادین حول محور دربار سلطان محمود غزنوی بازتولید میشد. این شهر با جذب و حمایت از روشنفکران و هنرمندان برجستهای چون [[فردوسی]] و [[ابوریحان بیرونی]]، اقدام به تولید «سرمایه نمادین» کرد که تسلط فرهنگی و مشروعیت سیاسی امپراتوری غزنوی را تثبیت کرد. دستاوردهای این دوره، از [[شاهنامه]] تا معماری ترکیبی، به مثابه ابزارهایی برای نمایش قدرت و ایجاد یک «هویت جمعی» ممتاز عمل میکرد که جایگاه غزنی را بهعنوان قطب فرهنگی جهان فارسیزبان تثبیت کرد. | |||
این ولایت، که در دوران جنگهای داخلی متحمل خسارات گسترده بهویژه در بناهای تاریخی شد، در دورهٔ حکومت جمهوری اسلامی افغانستان پس از ۱۳۸۱ش با حمایت جامعهٔ بینالمللی، روند بازسازی و نوسازی را آغاز کرد. | |||
== نامگذاری غزنی == | == نامگذاری غزنی == | ||
| خط ۲۸: | خط ۲۴: | ||
غزنی با پرورش شاعران و ادیبان برجسته، [[زبان فارسی در هند|زبان فارسی]] را بهعنوان حامل اصلی فرهنگ اسلامی در شبهقارهٔ هند تثبیت کرد. این فرایند نه تنها بر ادبیات، بلکه بر معماری، هنرهای تجسمی و حتی الگوهای مصرف و پوشش در سرزمینهای تحت نفوذ غزنویان تأثیر گذاشت. سبک زندگی مبتنی بر آموزههای اسلامی-ایرانی از طریق شبکههای تجاری و فرهنگی از غزنی به دیگر مناطق صادر شد. این شهر در اوج شکوفایی خود، نمونهای بارز از [[همزیستی]] مسالمتآمیز اقوام و مذاهب مختلف بود. سبک زندگی در غزنی تاریخی نشان میدهد که چگونه فرهنگ اسلامی در تعامل با سنتهای محلی توانست الگویی منعطف و پایدار ایجاد کند. این تعامل فرهنگی نه تنها در تولید آثار علمی و ادبی، بلکه در شکلگیری نهادهای اجتماعی، معماری شهری و حتی [[آداب]] روزمره زندگی تأثیر عمیقی برجای گذاشت.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5645796/نقش-غزنین-در-گسترش-فرهنگ-و-تمدن-اسلامی «نقش غزنین در گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> | غزنی با پرورش شاعران و ادیبان برجسته، [[زبان فارسی در هند|زبان فارسی]] را بهعنوان حامل اصلی فرهنگ اسلامی در شبهقارهٔ هند تثبیت کرد. این فرایند نه تنها بر ادبیات، بلکه بر معماری، هنرهای تجسمی و حتی الگوهای مصرف و پوشش در سرزمینهای تحت نفوذ غزنویان تأثیر گذاشت. سبک زندگی مبتنی بر آموزههای اسلامی-ایرانی از طریق شبکههای تجاری و فرهنگی از غزنی به دیگر مناطق صادر شد. این شهر در اوج شکوفایی خود، نمونهای بارز از [[همزیستی]] مسالمتآمیز اقوام و مذاهب مختلف بود. سبک زندگی در غزنی تاریخی نشان میدهد که چگونه فرهنگ اسلامی در تعامل با سنتهای محلی توانست الگویی منعطف و پایدار ایجاد کند. این تعامل فرهنگی نه تنها در تولید آثار علمی و ادبی، بلکه در شکلگیری نهادهای اجتماعی، معماری شهری و حتی [[آداب]] روزمره زندگی تأثیر عمیقی برجای گذاشت.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5645796/نقش-غزنین-در-گسترش-فرهنگ-و-تمدن-اسلامی «نقش غزنین در گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> | ||
== جغرافیا و | == جغرافیا و اقلیم == | ||
غزنی در متون جغرافینویسان قرن چهارم هجری بهعنوان شهری بزرگ، مهم و بازرگانی توصیف شده که دروازهٔ هند محسوب میشده است. غزنی در برخی منابع کهن ولایتی پهناور در مرز [[خراسان]] و هند معرفی شده است. توابع غزنی شامل شهرهای متعددی از جمله گردیز، سکاوئد، نوه بردن، دمراخی، حشباره، فرمل، سرهون، لجراء خواشت، غراب، زاوم، کاویل، کابل، لمغان، بودن و لهوگر بود. همچنین ناحیه والشتان با شهرهای افشین، اسپیدچه، مستنگ، شال، سکیره و سیوه جزئی از قلمرو غزنی محسوب میشد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۱۱۵.</ref> | غزنی در متون جغرافینویسان قرن چهارم هجری بهعنوان شهری بزرگ، مهم و بازرگانی توصیف شده که دروازهٔ هند محسوب میشده است. غزنی در برخی منابع کهن ولایتی پهناور در مرز [[خراسان]] و هند معرفی شده است. توابع غزنی شامل شهرهای متعددی از جمله گردیز، سکاوئد، نوه بردن، دمراخی، حشباره، فرمل، سرهون، لجراء خواشت، غراب، زاوم، کاویل، کابل، لمغان، بودن و لهوگر بود. همچنین ناحیه والشتان با شهرهای افشین، اسپیدچه، مستنگ، شال، سکیره و سیوه جزئی از قلمرو غزنی محسوب میشد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۱۱۵.</ref> | ||
| خط ۴۲: | خط ۳۷: | ||
همچنین این ولایت بهدلیل موقعیت جغرافیایی ویژه و نیز جمعیت زیاد از نظر اداری به ولایت بزرگ (در پشتو: لوی ولایت) ارتقا یافته و از ولایات درجه یک کشور محسوب میشود.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲۶.</ref> ساکنان این شهر را غزنوی و در گویش محلی غزنیچی میگویند.<ref>بیهقی، تاریخ بیهقی، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۳۳.</ref> | همچنین این ولایت بهدلیل موقعیت جغرافیایی ویژه و نیز جمعیت زیاد از نظر اداری به ولایت بزرگ (در پشتو: لوی ولایت) ارتقا یافته و از ولایات درجه یک کشور محسوب میشود.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲۶.</ref> ساکنان این شهر را غزنوی و در گویش محلی غزنیچی میگویند.<ref>بیهقی، تاریخ بیهقی، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۳۳.</ref> | ||
=== کوههای | === کوههای غزنی === | ||
ولایت غزنی با برخورداری از رشتهکوههای مهمی مانند قادهٔ باریک در شمالغرب، شنکی در جنوب، جرکنه در جنوبشرق، هندوکش در شمال شرق و کوه بابا در شمال، از توپوگرافی پیچیده و متنوعی برخوردار است. این ارتفاعات علاوهبر نقش تعیینکنندهای که در شکلگیری الگوهای آبوهوایی منطقه دارد، منبع مهم تأمین منابع [[آب]] این ولایت محسوب میشود.<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | ولایت غزنی با برخورداری از رشتهکوههای مهمی مانند قادهٔ باریک در شمالغرب، شنکی در جنوب، جرکنه در جنوبشرق، هندوکش در شمال شرق و کوه بابا در شمال، از توپوگرافی پیچیده و متنوعی برخوردار است. این ارتفاعات علاوهبر نقش تعیینکنندهای که در شکلگیری الگوهای آبوهوایی منطقه دارد، منبع مهم تأمین منابع [[آب]] این ولایت محسوب میشود.<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | ||
| خط ۶۰: | خط ۵۵: | ||
=== حیوانات و طیور === | === حیوانات و طیور === | ||
علاوهبر حیوانات اهلی، حیوانات وحشی گرگ، شغال، روباه، خرگوش، خوک، جیره، موش، خارپشت، پشک کوهی، گوزن، آهوی مارخور، آهوی رنگ، آهوی غزال، موش صحرایی و موش خرما در این ولایت پیدا میشود. | علاوهبر حیوانات اهلی، حیوانات وحشی گرگ، شغال، روباه، خرگوش، خوک، جیره، موش، خارپشت، پشک کوهی، گوزن، آهوی مارخور، آهوی رنگ، آهوی غزال، موش صحرایی و موش خرما در این ولایت پیدا میشود. همچنین پرندهگانی مانند: عقاب، باشه، باز، مینا، موسیچه، بوم - جغد، قمری، کبوتر، کبک، مرغابی، یورمه دغدغ، مرغ کلنگ، گنجشک، بلبل، ساهره، بودنه، زاغ، هدهد و برخی دیگر از انوع پرندهگان در غزنی وجود دارند. این جانوران نقش حیاتی در حفظ تعادل اکوسیستم منطقه داشته و بهعنوان بخشی جداییناپذیر از سبک زندگی روستایی و عشایری، در معیشت، فرهنگ و باورهای درمانی سنتی مردم غزنی تأثیر عمیقی بر جای گذاشته است.<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | ||
همچنین پرندهگانی مانند: عقاب، باشه، باز، مینا، موسیچه، بوم - جغد، قمری، کبوتر، کبک، مرغابی، یورمه دغدغ، مرغ کلنگ، گنجشک، بلبل، ساهره، بودنه، زاغ، هدهد و برخی دیگر از انوع پرندهگان در غزنی وجود دارند. این جانوران نقش حیاتی در حفظ تعادل اکوسیستم منطقه داشته و بهعنوان بخشی جداییناپذیر از سبک زندگی روستایی و عشایری، در معیشت، فرهنگ و باورهای درمانی سنتی مردم غزنی تأثیر عمیقی بر جای گذاشته است.<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | |||
=== آبوهوای غزنی === | === آبوهوای غزنی === | ||
ولایت غزنی دارای آب و هوای نیمهصحرایی و کوهستانی با تنوع دمایی قابل توجه است که در تنوع سبک زندگی، معماری و الگوی معیشت مردم منطقه نقش مهم دارد. برای مثال در دشت ناهور در شمال غزنی، دمای هوا در تابستان به ۲۵ تا ۳۰ درجهٔ سانتیگراد میرسد، در حالی که [[زمستان]]<nowiki/>های بسیار سردی دارد با دمای منفی ۲۵ درجهٔ سانتیگراد و این سرما شرایطی دشوار برای سکونت ایجاد میکند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۱۹.</ref> | ولایت غزنی دارای آب و هوای نیمهصحرایی و کوهستانی با تنوع دمایی قابل توجه است که در تنوع سبک زندگی، معماری و الگوی معیشت مردم منطقه نقش مهم دارد. برای مثال در دشت ناهور در شمال غزنی، دمای هوا در تابستان به ۲۵ تا ۳۰ درجهٔ سانتیگراد میرسد، در حالی که [[زمستان]]<nowiki/>های بسیار سردی دارد با دمای منفی ۲۵ درجهٔ سانتیگراد و این سرما شرایطی دشوار برای سکونت ایجاد میکند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۱۹.</ref> | ||
منطقهٔ | منطقهٔ آبایستاده در جنوب غزنی با حداقل دمای منفی ۱۵ درجه در زمستان، هوای معتدلتری دارد. دورهٔ گرم سال در برخی مناطق غزنی ۱۸۸ روز به طول میانجامد و دورهٔ سرد و بارانی از ۱۲ اکتبر تا ۱۰ آوریل ادامه دارد. میانگین بارندگی سالانه ۲۲۹۶ میلیمتر که بر الگوی کشاورزی و سبک زندگی ساکنان تأثیر مستقیم دارد.<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | ||
== جمعیتشناسی غزنی == | |||
براساس احصائیهٔ مرکزی در ۱۳۹۹ش، ولایت غزنی دارای ۱٬۳۶۲٬۵۰۴ نفر جمعیت بوده و از ولایتهای پرنفوس [[افغانستان]] بهشمار میرود.<ref>[https://newsmedia.tasnimnews.com/Tasnim/Uploaded/Document/1400/01/31/140001311234299482260266.pdf سالنامة احصائیوی ۱۳۹۹ش، ص۹.]</ref> [[قوم هزاره|هزارهها]]، [[قوم پشتون|پشتونها]]، [[تاجیکهای افغانستان|تاجیکها]] و [[قزلباش]]ها، جمعیت اصلی این ولایت را تشکیل میدهند و مردمان این ولایت [[مسلمان]] حنفی و [[شیعه]] هستند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۵۳؛ ناهض، قاموس جغرافیایی افغانستان، ۱۳۹۴ش، ص۸۰.</ref> | براساس احصائیهٔ مرکزی در ۱۳۹۹ش، ولایت غزنی دارای ۱٬۳۶۲٬۵۰۴ نفر جمعیت بوده و از ولایتهای پرنفوس [[افغانستان]] بهشمار میرود.<ref>[https://newsmedia.tasnimnews.com/Tasnim/Uploaded/Document/1400/01/31/140001311234299482260266.pdf سالنامة احصائیوی ۱۳۹۹ش، ص۹.]</ref> [[قوم هزاره|هزارهها]]، [[قوم پشتون|پشتونها]]، [[تاجیکهای افغانستان|تاجیکها]] و [[قزلباش]]ها، جمعیت اصلی این ولایت را تشکیل میدهند و مردمان این ولایت [[مسلمان]] حنفی و [[شیعه]] هستند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۵۳؛ ناهض، قاموس جغرافیایی افغانستان، ۱۳۹۴ش، ص۸۰.</ref> | ||
== زبان و ادبیات == | |||
در حالحاضر بیشتر مردم ولایت غزنی به [[زبان فارسی]] صحبت میکند و [[زبان پشتو]] در جایگاه دوم قرار دارد. [[فارسی دری|زبان فارسی دری]] بهعنوان زبان غالب و زبان مادری اکثریت مردم ولایت غزنی، نقش محوری در تمامی عرصههای زندگی اجتماعی و فرهنگی این منطقه ایفا میکند. این زبان پیوندگاه تاریخی و فرهنگی ساکنان مختلف غزنی بوده و بهعنوان عامل وحدتبخش در مناسبات بینفردی، مبادلات تجاری، فعالیتهای آموزشی و تعاملات روزمره عمل میکند. در عرصهٔ ادارات دولتی و مکاتبات رسمی، [[زبان فارسی|فارسی]] بهطور سنتی زبان اصلی اداره بوده است. اما پس از تسلط طالبان، سیاستهای زبانی جدیدی اعمال شده که به گفتهٔ منابع محلی ترویج هدفمند زبان پشتو را در دستور کار قرار داده است. این تحول به ایجاد چالشهایی در ادارات منجر شده، چرا که بسیاری از کارمندان محلی تسلط کافی به پشتو ندارند و این امر بر کارایی اداری تأثیر منفی گذاشته است.<ref>[https://8am.media/fa/removal-of-persian-language-from-the-tablet-of-herat-university-and-sanai-weekly-in-ghazni/ «حذف زبان فارسی از لوحه دانشگاه هرات و هفتهنامه سنایی در غزنی»، وبسایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref> | |||
در حالحاضر بیشتر مردم ولایت غزنی به [[زبان فارسی]] صحبت میکند و [[زبان پشتو]] در جایگاه دوم قرار دارد. [[فارسی دری|زبان فارسی دری]] بهعنوان زبان غالب و زبان مادری اکثریت مردم ولایت غزنی، نقش محوری در تمامی عرصههای زندگی اجتماعی و فرهنگی این منطقه ایفا میکند. این زبان پیوندگاه تاریخی و فرهنگی ساکنان مختلف غزنی بوده و بهعنوان عامل وحدتبخش در مناسبات بینفردی، مبادلات تجاری، فعالیتهای آموزشی و تعاملات روزمره عمل میکند. | |||
در | در نظام آموزشی، اگرچه تدریس به [[زبان فارسی]] ادامه دارد، اما مطابق گزارشهای میدانی فشار فزایندهای برای افزایش ساعات تدریس زبان پشتو وجود دارد. این مسئله نگرانیهایی را خانوادههای فارسیزبان ایجاد کرده که ممکن است به حاشیهرانی تدریجی زبان فارسی بینجامد. در عرصهٔ رسانهها و فضای عمومی، فارسی همچنان زبان اصلی ارتباطی باقی مانده است. اما ناظران محلی گزارش میدهند که استفاده از پشتو در تابلوهای ادارات، اعلامیههای رسمی و خطابههای دولتی بهطور محسوسی افزایش یافته است. این تغییرات زبانی نه تنها بر کارکرد اداری، بلکه بر روابط اجتماعی و هویت فرهنگی ساکنان غزنی نیز تأثیر گذاشته و نگرانیهایی دربارهٔ تضعیف موقعیت زبان فارسی بهعنوان میراث فرهنگی مشترک منطقه ایجاد کرده است.<ref>[https://8am.media/fa/removal-of-persian-language-from-the-tablet-of-herat-university-and-sanai-weekly-in-ghazni/ «حذف زبان فارسی از لوحه دانشگاه هرات و هفتهنامه سنایی در غزنی»، وبسایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref> | ||
زبان فارسی در غزنی دارای پیشینه تاریخی عمیقی است که به متون کهن مانند اوستا بازمیگردد. پژوهشها نشان میدهد که ویژگیهای زبان [[اوستا|اوستایی]] بهطور واضح در گویش محلی غزنی قابل ردیابی است. وجود واژگان مشترک بین گویش غزنی و زبان اوستایی، همچنین واجهای خاصی مانند «ٹ» و «ڈ» که در فارسی معیار وجود ندارند، گواهی بر پیوند ریشهای این دو زبان است. کتابهایی مانند «فرهنگ موضوعی گویش هزارگی» و «لهجه واژههای غزنی» به بررسی دقیق این ویژگیهای زبانی پرداختهاند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۴۵۳؛[https://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=36130 «جغرافیای تاریخی و فرهنگی غزنه باستان»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> در زمان سلطان محمود غزنوی جمعی بزرگ از شاعران در این شهرگرد آمده و با خلق آثار ادبی باعث شدهاند تا زبان فارسی به یک زبان زنده تبدیل شود.<ref>ندوی، سفرنامه افغانستان، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۱.</ref> | |||
زبان فارسی در غزنی دارای پیشینه تاریخی عمیقی است که به متون کهن مانند اوستا بازمیگردد. پژوهشها نشان میدهد که ویژگیهای زبان [[اوستا|اوستایی]] بهطور واضح در گویش محلی غزنی قابل ردیابی است. وجود واژگان مشترک بین گویش غزنی و زبان اوستایی، همچنین واجهای خاصی مانند «ٹ» و «ڈ» که در فارسی معیار وجود ندارند، گواهی بر پیوند ریشهای این دو زبان است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۴۵۳؛[https://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=36130 «جغرافیای تاریخی و فرهنگی غزنه باستان»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> | |||
در زمان سلطان محمود غزنوی جمعی بزرگ از شاعران در این شهرگرد آمده و با خلق آثار ادبی باعث شدهاند تا زبان فارسی به یک زبان زنده تبدیل شود.<ref>ندوی، سفرنامه افغانستان، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۱. | |||
==== ادبیات عامیانه در غزنی ==== | ==== ادبیات عامیانه در غزنی ==== | ||
| خط ۱۴۷: | خط ۱۲۷: | ||
بر اساس آخرین مطالعات زمینشناسان داخلی و بینالمللی، این منطقه دارای یکی از بزرگترین ذخایر لیتیوم جهان است که نقش تعیینکنندهای در صنایع پیشرفته فناوری از جمله باتریسازی وسایل نقلیه الکتریکی و دستگاههای الکترونیکی دارد. علاوهبر این، معادن [[طلا]] و مس در منطقهٔ زرکشان غزنی پیشتر شناسایی و تأیید شده است. ارزش تخمینی معادن غزنی حدود ۳۰ میلیارد دلار برآورد شده است.<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2011-01-29/u-s-afghan-study-finds-mineral-deposits-worth-3-trillion.html U.S., Afghan Study Finds Mineral Deposits Worth $3 Trillion - Bloomberg]</ref> | بر اساس آخرین مطالعات زمینشناسان داخلی و بینالمللی، این منطقه دارای یکی از بزرگترین ذخایر لیتیوم جهان است که نقش تعیینکنندهای در صنایع پیشرفته فناوری از جمله باتریسازی وسایل نقلیه الکتریکی و دستگاههای الکترونیکی دارد. علاوهبر این، معادن [[طلا]] و مس در منطقهٔ زرکشان غزنی پیشتر شناسایی و تأیید شده است. ارزش تخمینی معادن غزنی حدود ۳۰ میلیارد دلار برآورد شده است.<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2011-01-29/u-s-afghan-study-finds-mineral-deposits-worth-3-trillion.html U.S., Afghan Study Finds Mineral Deposits Worth $3 Trillion - Bloomberg]</ref> | ||
=== | === تجارت === | ||
غزنی بهدلیل قرارگرفتن در مسیر شاهراه [[کابل]]- [[هرات]]، از رونق تجاری برخوردار است. از قدیم نیز شهر غزنی معبرگذرگاه هند با دو مرکز کابل و [[بامیان]] بوده که این امر در رونق اقتصادی این ولایت نقش داشته است. در چند دههٔ اخیر فعالیتهای تجاری محلی در ولسوالیهای مختلف غزنی توسعه پیدا کرده و بازارهای محلی شکل گرفته است که از جمله آنها میتوان به بازار سنگ ماشه، بازا انگوری، بازار غجور، بازار بابه، باز میرادینه، بازار شنیده، بازار شیرداغ، بازار جاکه، بازار صدار و بازار وحدت اشاره کرد.<ref>[http://sefvatollah.blogfa.com/post/33 «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبسایت پایگاه فرهنگی- سیاسی سحر.]</ref> | غزنی بهدلیل قرارگرفتن در مسیر شاهراه [[کابل]]- [[هرات]]، از رونق تجاری برخوردار است. از قدیم نیز شهر غزنی معبرگذرگاه هند با دو مرکز کابل و [[بامیان]] بوده که این امر در رونق اقتصادی این ولایت نقش داشته است. در چند دههٔ اخیر فعالیتهای تجاری محلی در ولسوالیهای مختلف غزنی توسعه پیدا کرده و بازارهای محلی شکل گرفته است که از جمله آنها میتوان به بازار سنگ ماشه، بازا انگوری، بازار غجور، بازار بابه، باز میرادینه، بازار شنیده، بازار شیرداغ، بازار جاکه، بازار صدار و بازار وحدت اشاره کرد.<ref>[http://sefvatollah.blogfa.com/post/33 «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبسایت پایگاه فرهنگی- سیاسی سحر.]</ref> | ||
| خط ۱۶۰: | خط ۱۴۰: | ||
* تعاملات فرهنگی: تبادل آداب و رسوم از طریق مبادلات تجاری.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۵۶؛</ref> | * تعاملات فرهنگی: تبادل آداب و رسوم از طریق مبادلات تجاری.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۵۶؛</ref> | ||
== | == فرهنگ == | ||
=== آداب و رسوم مردم غزنی === | === آداب و رسوم مردم غزنی === | ||
شواهد تاریخی نشان میدهد که این روش پیشگویی محدود به فرهنگ محلی نبوده و حتی هیوانگ تسنگ، جهانگرد چینی در سدههای اولیه اسلامی، به وجود چنین فرهنگی در میان مردم منطقه اشاره کرده است که این امر گویای غنای دانش بومی و تداوم میراث فرهنگی کهن در خراسان بزرگ است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۴۲۹.</ref> | * '''شبنشینی''': آدابورسوم مردم در ولایت غزنی برخاسته از فرهنگ دینی و قومی است. برای مثال [[شبنشینی]] (شبزندهداری)، رسمی محلی است که در بسیاری مناطق غزنی بهویژه ولسوالیهای هزارهنشین، بعد از تولد نوزاد برگزار میشود. مهمانان، شب را با تعریف جوک، قصهگویی و بازی به صبح میرسانند.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/index.php/2013-07-14-02-31-52/40-shahidbasir اکبری، «مالستان در یک نگاه»، وبسایت سروش صبا، 18 مهر 1401ش.]</ref> | ||
* '''درختان مقدس''': در بسیاری از مناطق غزنی بهویژه نواحی هزارهنشین، درختان و بوتههای جنگلی بهعنوان [[زیارتگاههای افغانستان|زیارتگاه]] مورد احترام جامعه است. مردم برای ادای [[نذر]] و [[دعا]] به این مکانها مراجعه میکنند و بهدلیل تقدس این درختان، از قطع آنان خودداری میورزند. حتی شاخ و برگهای خشک این درختان به [[مسجد|مساجد]] اهدا میشود و استفادهٔ شخصی از آنان را نامبارک میدانند. به نظر محققان این باور کهن، ریشه در آیینهای باستانی منطقه دارد و نشاندهندهٔ تداوم فرهنگی عمیق در این دیار است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۴۰۶.</ref> | |||
* '''پیشگویی با دالو''': پیشگویی از طریق مشاهدهٔ استخوان دالو (کتف) گوسفند، یکی از اشکال دانش بومی و آیندهنگری در میان مردم غزنی بهویژه در هزارههای این منطقه است. در این روش، افراد خبرهٔ جامعه با بررسی استخوان دالوی سالم و دنداننخوردهٔ گوسفند، به پیشبینی رویدادهای آینده میپردازند. این واقعیت که ریشه در سنتهای کهن دارد، حتی در ضربالمثلهای محلی نیز انعکاس یافته است؛ چنانچه گفته میشود: «جوانان آنچه در دالو نمیبینند، پیران در خیشت خام میبینند». شواهد تاریخی نشان میدهد که این روش پیشگویی محدود به فرهنگ محلی نبوده و حتی هیوانگ تسنگ، جهانگرد چینی در سدههای اولیه اسلامی، به وجود چنین فرهنگی در میان مردم منطقه اشاره کرده است که این امر گویای غنای دانش بومی و تداوم میراث فرهنگی کهن در خراسان بزرگ است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۴۲۹.</ref> | |||
=== فعالیتهای رسانهای در غزنی === | === فعالیتهای رسانهای در غزنی === | ||
فعالیتهای رسانهای در ولایت غزنی با تأسیس نخستین نشریه به نام | فعالیتهای رسانهای در ولایت غزنی با تأسیس نخستین نشریه به نام سنایی در ۱۳۳۱ش آغاز شد و به تدریج گسترش یافت. پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی افغانستان در ۱۳۸۱ش این فعالیتها رشد چشمگیری پیدا کرد و کانونهای فرهنگی متعددی در مرکز و ولسوالیهای این ولایت ایجاد شد. رسانهها با پوشش رویدادهای محلی، انعکاس مسائل اجتماعی و ترویج آموزشهای مدنی، سهم قابل توجهی در ارتقای آگاهی عمومی و تقویت گفتمان مردم سالاری داشتهاند. همچنین، حضور رسانههای محلی به زبانهای فارسی و پشتو، تنوع فرهنگی و زبانی منطقه را منعکس کرده و به تقویت [[هویت ملی]] کمک کرده است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۵۰۸–۵۰۱۰.</ref> | ||
در دورهٔ شکوفایی رسانهای، نشریات متعددی به [[زبان فارسی]] دری چون نیستان (تا ۹ شماره)، زمزمه، ندای غزنی، مهر، حیان نوین و لونگ (به زبان پشتو) به عرصهٔ مطبوعات وارد شدند. تا ۱۳۹۰ش آمار رسانهها شامل ۸ رادیو و دو تلویزیون محلی و بیش از چهل رسانهٔ چاپی بود که در مرکز و ولسوالیهای غزنی فعال بودند و برنامههای محلی و ملی را منتشر میکردند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۵۰۸–۵۰۱۰.</ref> در حالحاضر به دلیل سیاست سختگیرانهٔ حکومت طالبان، رسانههای غزنی مانند سایر نقاط کشور، رونق سابق را ندارند.<ref>[https://8am.media/fa/restrictions-on-the-media-new-taliban-inscriptions-to-the-media-in-ghazni/ «محدودیت بر رسانهها؛ خط ونشانهای تازه طالبان به رسانهها در غزنی»، وبسایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref> | در دورهٔ شکوفایی رسانهای، نشریات متعددی به [[زبان فارسی]] دری چون نیستان (تا ۹ شماره)، زمزمه، ندای غزنی، مهر، حیان نوین و لونگ (به زبان پشتو) به عرصهٔ مطبوعات وارد شدند. تا ۱۳۹۰ش آمار رسانهها شامل ۸ رادیو و دو تلویزیون محلی و بیش از چهل رسانهٔ چاپی بود که در مرکز و ولسوالیهای غزنی فعال بودند و برنامههای محلی و ملی را منتشر میکردند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۵۰۸–۵۰۱۰.</ref> در حالحاضر به دلیل سیاست سختگیرانهٔ حکومت طالبان، رسانههای غزنی مانند سایر نقاط کشور، رونق سابق را ندارند.<ref>[https://8am.media/fa/restrictions-on-the-media-new-taliban-inscriptions-to-the-media-in-ghazni/ «محدودیت بر رسانهها؛ خط ونشانهای تازه طالبان به رسانهها در غزنی»، وبسایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref> | ||
=== صنایع دستی === | === صنایع دستی === | ||
| خط ۱۹۴: | خط ۱۶۴: | ||
سیاستهای بازار آزاد و ورود بیرویه محصولات خارجی به افغانستان، آسیبهای جدی به [[صنایع دستی]] بومی غزنی وارد کرده است. این پدیده موجب شده تا محصولات صنعتی ارزانقیمت با کیفیت پایین، جایگزین تولیدات اصیل محلی شوند که حاصل سالها مهارت و هنر صنعتگران منطقه است.<ref>[https://avapress.com/fa/report/195075/صنایع-دستی-محلی-غزنی-زیر-سایۀ-سنگین-رکود-بی-توجهی «صنایع دستی محلی غزنی زیر سایۀ سنگین رکود و بیتوجهی!»، خبرگزاری آوا.]</ref> | سیاستهای بازار آزاد و ورود بیرویه محصولات خارجی به افغانستان، آسیبهای جدی به [[صنایع دستی]] بومی غزنی وارد کرده است. این پدیده موجب شده تا محصولات صنعتی ارزانقیمت با کیفیت پایین، جایگزین تولیدات اصیل محلی شوند که حاصل سالها مهارت و هنر صنعتگران منطقه است.<ref>[https://avapress.com/fa/report/195075/صنایع-دستی-محلی-غزنی-زیر-سایۀ-سنگین-رکود-بی-توجهی «صنایع دستی محلی غزنی زیر سایۀ سنگین رکود و بیتوجهی!»، خبرگزاری آوا.]</ref> | ||
=== معارف و تحصیلات عالی | === معارف و تحصیلات عالی === | ||
آموزشهای ارائه شده در این مدارس بر سبک زندگی مبتنی بر آموزههای اسلامی تأثیر مستقیم داشته و الگوهای مصرف، پوشش و تعاملات اجتماعی را شکل میدهند. همچنین، این مراکز با ترویج فرهنگ مواسات اسلامی و امور خیریه، در توسعهٔ فعالیتهای عامالمنفعه و تقویت همبستگی اجتماعی در منطقه مشارکت فعالانهای دارند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۰۶.</ref> | * بر اساس آمار رسمی ۱۴۰۲ش ولایت [[غزنی]] دارای ۶۷۹ باب مکتب دولتی است که شامل ۳۰۴ باب لیسه، ۱۴۰ باب مکتب متوسطه و ۲۳۵ باب مکتب ابتدایی میشود. از این تعداد، ۱۳۴ باب لیسه مختص پسران، ۷۳ باب ویژهٔ دختران و ۹۷ باب بهصورت مختلط است. در بخش آموزش خصوصی ۱۰۲ باب مکتب فعال است که شامل ۳۰ باب ابتدایی، ۱۴ باب متوسطه و ۵۸ باب لیسه است. همچنین ولایت غزنی دارای ۱۳ مرکز [[تربیت]] معلم است که شامل ۲ باب دارلمعلمین و ۱۱ باب مرکز حمایتی میشود. تعداد محصلان این مراکز ۲۹ تن گزارش شده است.<ref>[https://moe.gov.af/sites/default/files/2024-05/گزارش%20شش%20ماه%20اول%20پیشرفت%20پلان%20عملیاتی%20غزنی%201402.pdf «ریاست معارف ولایت غزنی»، وبسایت وزارت معارف.]</ref> | ||
* دانشگاه غزنی در ۱۳۸۷ش تأسیس شده و دارای پنج دانشکده و ۱۷ گروه آموزشی است. این دانشگاه دارای یک باب [[کتابخانه|کتابخانهٔ]] عمومی و چهار باب کتابخانهٔ اختصاصی است.<ref>[https://mohe.gov.af/sites/default/files/2020-10/______.pdf «کتلاک پوهنتونها و موئسسات تحصیلات عالی دولتی»، وبسایت وزرات تحصیلات عالی افغانستان.]</ref> دانشگاه خاتمالنبیین در دو واحد جاغوری و غزنی، دانشگاه سلطان محمود غزنوی و دانشگاه مسلم از جمله دانشگاههای خصوصی فعال در این ولایت هستند.<ref>[https://qaad.edu.af/resources/universities/____-___-_____/ وهنتونها و موسسات تحصیلات عالی خصوصی»، وبسایت ریاست تضمین کیفیت و اعتباردهی.]</ref> | |||
* طبق آمار ۱۴۰۲ش در ولایت غزنی ۳۰۹ مدرسهٔ دینی دولتی وجود دارد و در مجموع ۹۷۱۲ طلبهٔ اهلسنت در آنها مشغول تحصیل هستند که ۶۶۴۰ نفر آنها مرد و ۳۰۷۲ نفر آنها زن هستند.<ref>[https://moe.gov.af/sites/default/files/2024-05/گزارش%20شش%20ماه%20اول%20پیشرفت%20پلان%20عملیاتی%20غزنی%201402.pdf «ریاست معارف ولایت غزنی»، وبسایت وزارت معارف.]</ref> | |||
* در مناطق مختلف شیعهنشین ولایت غزنی ۴۵ [[مدرسه علمیه]] فعال وجود دارد که مدرسهٔ علمیهٔ جعفریه در اوتقول جاغوری بهعنوان نخستین نهاد آموزشی شیعی، در ۱۳۱۸ش تأسیس شده و بسیاری از عالمان دینی برجسته از آن فارغالتحصیل شدهاند. این مراکز با ارائه آموزشهای نظاممند دینی به تقویت بنیانهای اعتقادی و اخلاقی جامعه کمک شایانی کردهاند. از طریق برگزاری مراسم مذهبی، مناسک جمعی و برنامههای آموزشی، این نهادها در تحکیم پیوندهای اجتماعی و تقویت هویت مذهبی ساکنان محلی نقش ایفا میکنند. آموزشهای ارائه شده در این مدارس بر سبک زندگی مبتنی بر آموزههای اسلامی تأثیر مستقیم داشته و الگوهای مصرف، پوشش و تعاملات اجتماعی را شکل میدهند. همچنین، این مراکز با ترویج فرهنگ مواسات اسلامی و امور خیریه، در توسعهٔ فعالیتهای عامالمنفعه و تقویت همبستگی اجتماعی در منطقه مشارکت فعالانهای دارند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۰۶.</ref> | |||
=== کتابخانهٔ عمومی === | === کتابخانهٔ عمومی === | ||
کتابخانه عامه در مرکز غزنی که توسط جمهوری اسلامی [[ایران]] بنا شده، بزرگترین کتابخانه شهر بهشمار میرود. کتابخانهٔ [[فیضمحمد کاتب هزاره]] در جاغوری، کتابخانهٔ صوتی نابینایان، کتابخانهٔ ویژهٔ بانوان و کتابخانهٔ دانشگاه غزنی از جمله مراکزی هستند که در این ولایت فعالیت داشته و روزانه مراجعین زیادی دارند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=27793 «رشد فرهنگ مطالعه در بین جوانان ولایت غزنی»، روزنامه ماندگار.]</ref> همچنین کتابخانههای محلی و کوچک در سطح ولسوالیهای این ولایت وجود دارد که امروزه بهدلیل بروزنبودن منابع آنها و تسلط فضای مجازی، مراجعهکنندگان کمتری نسبت به گذشته دارد.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/index.php/2013-07-14-02-31-52/40-shahidbasir اکبری، «مالستان در یک نگاه»، وبسایت سروش صبا، 18 مهر 1401ش.]</ref> | کتابخانه عامه در مرکز غزنی که توسط جمهوری اسلامی [[ایران]] بنا شده، بزرگترین کتابخانه شهر بهشمار میرود. کتابخانهٔ [[فیضمحمد کاتب هزاره]] در جاغوری، کتابخانهٔ صوتی نابینایان، کتابخانهٔ ویژهٔ بانوان و کتابخانهٔ دانشگاه غزنی از جمله مراکزی هستند که در این ولایت فعالیت داشته و روزانه مراجعین زیادی دارند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=27793 «رشد فرهنگ مطالعه در بین جوانان ولایت غزنی»، روزنامه ماندگار.]</ref> همچنین کتابخانههای محلی و کوچک در سطح ولسوالیهای این ولایت وجود دارد که امروزه بهدلیل بروزنبودن منابع آنها و تسلط فضای مجازی، مراجعهکنندگان کمتری نسبت به گذشته دارد.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/index.php/2013-07-14-02-31-52/40-shahidbasir اکبری، «مالستان در یک نگاه»، وبسایت سروش صبا، 18 مهر 1401ش.]</ref> | ||
=== | === مساجد === | ||
مساجد در ولایت غزنی بهعنوان کانون اصلی حیات [[معنویت|معنوی]]، نقش محوری در تقویت باورهای دینی و انسجام اجتماعی مردم دارد. این نهادها همچنین با برگزاری مراسم مذهبی و آموزشی، به حفظ و انتقال ارزشهای فرهنگی و هویت جمعی جامعه کمک شایانی مینمایند. در این ولایت بیش از ۴۰۰ باب مسجد وجود دارد که بیشتر آنها توسط مردم ساخته شده و همه توسط عالمان دینی مدیریت میشود. از جملهٔ آنها ۱۱۴ باب مسجد تحت پوشش دولت قرار دارد و امامان آنها از سوی وزارت ارشاد، [[حج]] و اوقاف معاش میگیرند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/128772/غزنی-تنها-۱۱۴-مسجد-تحت-پوشش-حکومت «در غزنی تنها ۱۱۴ مسجد تحت پوشش حکومت است»، خبرگزاری آوا.]</ref> | مساجد در ولایت غزنی بهعنوان کانون اصلی حیات [[معنویت|معنوی]]، نقش محوری در تقویت باورهای دینی و انسجام اجتماعی مردم دارد. این نهادها همچنین با برگزاری مراسم مذهبی و آموزشی، به حفظ و انتقال ارزشهای فرهنگی و هویت جمعی جامعه کمک شایانی مینمایند. در این ولایت بیش از ۴۰۰ باب مسجد وجود دارد که بیشتر آنها توسط مردم ساخته شده و همه توسط عالمان دینی مدیریت میشود. از جملهٔ آنها ۱۱۴ باب مسجد تحت پوشش دولت قرار دارد و امامان آنها از سوی وزارت ارشاد، [[حج]] و اوقاف معاش میگیرند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/128772/غزنی-تنها-۱۱۴-مسجد-تحت-پوشش-حکومت «در غزنی تنها ۱۱۴ مسجد تحت پوشش حکومت است»، خبرگزاری آوا.]</ref> | ||
| خط ۲۳۱: | خط ۱۸۷: | ||
* زیارت و برنامههای فرهنگی: مردم غزنی در ایام نوروز به زیارت اماکن تاریخی و مذهبی میروند. منارههای مسعود و بهرامشاه، آرامگاههای شخصیتهای برجسته و مناطق تاریخی، میزبان زائران هستند. همچنین برنامههای سخنرانی توسط علما برگزار شده و بر وحدت و همدلی تأکید میشود.<ref>[https://www.farhangpress.af/رسم-و-رواج-نوروز-در-غزنی/#:~:text=فامیلها%20با%20روشن%20کردن%20شمع، «رسم و رواج نوروز در غزنی»، خبرگزاری فرهنگ.]</ref> | * زیارت و برنامههای فرهنگی: مردم غزنی در ایام نوروز به زیارت اماکن تاریخی و مذهبی میروند. منارههای مسعود و بهرامشاه، آرامگاههای شخصیتهای برجسته و مناطق تاریخی، میزبان زائران هستند. همچنین برنامههای سخنرانی توسط علما برگزار شده و بر وحدت و همدلی تأکید میشود.<ref>[https://www.farhangpress.af/رسم-و-رواج-نوروز-در-غزنی/#:~:text=فامیلها%20با%20روشن%20کردن%20شمع، «رسم و رواج نوروز در غزنی»، خبرگزاری فرهنگ.]</ref> | ||
==== عید فطر | ==== عید فطر ==== | ||
مردم ولایت غزنی با شکوه خاصی [[عید فطر]] را گرامی میدارند. این مراسم با رؤیت هلال ماه شوال آغاز شده و [[نماز]] عید در مصلیهای بزرگ با حضور گسترده مردم برگزار میگردد. [[خانواده]]ها پیش از نماز، فطریه را پرداخت کرده و به نیازمندان اهدا میکنند. پس از ادای نماز، مردم به دید و بازدید اقوام و همسایگان میپردازند. کودکان با دریافت عیدی و هدایا شادمان میشوند. این مراسم نشاندهندهٔ همبستگی اجتماعی و تقویت پیوندهای خانوادگی است که سه روز ادامه پیدا میکند. | مردم ولایت غزنی با شکوه خاصی [[عید فطر]] را گرامی میدارند. این مراسم با رؤیت هلال ماه شوال آغاز شده و [[نماز]] عید در مصلیهای بزرگ با حضور گسترده مردم برگزار میگردد. [[خانواده]]ها پیش از نماز، فطریه را پرداخت کرده و به نیازمندان اهدا میکنند. پس از ادای نماز، مردم به دید و بازدید اقوام و همسایگان میپردازند. کودکان با دریافت عیدی و هدایا شادمان میشوند. این مراسم نشاندهندهٔ همبستگی اجتماعی و تقویت پیوندهای خانوادگی است که سه روز ادامه پیدا میکند. | ||
==== عید قربان | ==== عید قربان ==== | ||
عید قربان در غزنی با مراسم [[قربانی کردن|قربانی]] و نیایش همراه است. مردم پس از ادای نماز عید، حیوانات قربانی را ذبح میکنند. گوشت قربانی میان نیازمندان، اقوام و همسایگان توزیع میشود. مراسم ذبح بهطور معمول بهصورت دستهجمعی انجام شده و همراه با [[دعا]] و نیایش است. همچنین با انواع غذاهای محلی از مهمانان پذیرایی میشود. این عید نماد [[ایثار]] و تقوا در فرهنگ اسلامی محسوب میشود.<ref>[https://www.irna.ir/news/8234888/نگاهی-به-آیین-عید-قربان-در-افغانستان «نگاهی به آیین عید قربان در افغانستان»، خبرگزاری ایرنا]</ref> | عید قربان در غزنی با مراسم [[قربانی کردن|قربانی]] و نیایش همراه است. مردم پس از ادای نماز عید، حیوانات قربانی را ذبح میکنند. گوشت قربانی میان نیازمندان، اقوام و همسایگان توزیع میشود. مراسم ذبح بهطور معمول بهصورت دستهجمعی انجام شده و همراه با [[دعا]] و نیایش است. همچنین با انواع غذاهای محلی از مهمانان پذیرایی میشود. این عید نماد [[ایثار]] و تقوا در فرهنگ اسلامی محسوب میشود.<ref>[https://www.irna.ir/news/8234888/نگاهی-به-آیین-عید-قربان-در-افغانستان «نگاهی به آیین عید قربان در افغانستان»، خبرگزاری ایرنا]</ref> | ||
| خط ۲۴۳: | خط ۱۹۹: | ||
=== غذاهای محلی === | === غذاهای محلی === | ||
غذاهای محلی غزنی بهعنوان بخشی از هویت فرهنگی و سبک زندگی مردم این منطقه شناخته میشود. غذاهایی چون [[غذاهای سنتی افغانستان|دلده]]، [[بولانی]]، منتو، آشک، کیچیری قوروت، [[آش]]، کباب تندوری، چپلی کباب، قابلی پلو، نان بوته، قورتی، [[غذاهای سنتی افغانستان|حلوای سرخ]]، [[گوشت کوچه|گوشتکوچه]] و مَلیده تخمجوشی، میراث غذایی غنی این ولایت را تشکیل میدهند. این غذاها که در سایر مناطق افغانستان نیز با تفاوتهای جزئی در شیوه پخت رواج دارند، نشاندهندهٔ تبادلات فرهنگی و پیوندهای تاریخی منطقه است. | غذاهای محلی غزنی بهعنوان بخشی از هویت فرهنگی و سبک زندگی مردم این منطقه شناخته میشود. غذاهایی چون [[غذاهای سنتی افغانستان|دلده]]، [[بولانی]]، منتو، آشک، کیچیری قوروت، [[آش]]، کباب تندوری، چپلی کباب، قابلی پلو، نان بوته، قورتی، [[غذاهای سنتی افغانستان|حلوای سرخ]]، [[گوشت کوچه|گوشتکوچه]] و مَلیده تخمجوشی، میراث غذایی غنی این ولایت را تشکیل میدهند. این غذاها که در سایر مناطق افغانستان نیز با تفاوتهای جزئی در شیوه پخت رواج دارند، نشاندهندهٔ تبادلات فرهنگی و پیوندهای تاریخی منطقه است. در سبک زندگی امروزی، این غذاهای محلی نقش چندوجهی دارد. بهعنوان عامل انسجام اجتماعی، در مراسم و گردهماییهای خانوادگی و محلی مورد استفاده قرار میگیرند و نیز در حفظ سلامت و تغذیه مناسب، با بهرهگیری از مواد اولیهٔ محلی و روشهای پخت سنتی، الگوی غذایی سالمی ارائه میدهند. از دیگر سو بهعنوان منبع درآمد برای بسیاری از خانوادهها، در قالب رستورانهای محلی و فروشگاههای غذایی محلی نقش اقتصادی مهمی بازی میکنند.<ref>[http://ghazayegazni.blogfa.com/ غذاهای محلی غزنی»، وبسایت غذاهای محلی غزنی.]</ref> | ||
در سبک زندگی امروزی، این غذاهای محلی نقش چندوجهی دارد. بهعنوان عامل انسجام اجتماعی، در مراسم و گردهماییهای خانوادگی و محلی مورد استفاده قرار میگیرند و نیز در حفظ سلامت و تغذیه مناسب، با بهرهگیری از مواد اولیهٔ محلی و روشهای پخت سنتی، الگوی غذایی سالمی ارائه میدهند. از دیگر سو بهعنوان منبع درآمد برای بسیاری از خانوادهها، در قالب رستورانهای محلی و فروشگاههای غذایی محلی نقش اقتصادی مهمی بازی میکنند.<ref>[http://ghazayegazni.blogfa.com/ غذاهای محلی غزنی»، وبسایت غذاهای محلی غزنی.]</ref> | |||
=== سبک پوشش === | === سبک پوشش === | ||
| خط ۲۵۷: | خط ۲۱۱: | ||
این آیینها نقش فراتر از یک مراسم مذهبی داشته و به تقویت انسجام اجتماعی و رواج روحیه جوانمردی و تعاون تبدیل شده است. همچنین آیین سوگواری و در خلال آن پرداختن مشغولیت جمعی به امور معنوی و انسان دوستانه، فضایی را ایجاد میکند که در آن، مناسک مذهبی به عاملی برای تقویت پیوندهای اجتماعی، معنویتگرایی و ترویج فرهنگ [[ایثار]] و کمک به نیازمندان در کل جامعهٔ غزنی تبدیل شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6170844/محرم-در-افغانستان-از-شکوه-عزاداری-در-غزنی-تا-مراسم-پنهانی-قندهار «محرم در افغانستان؛ از شکوه عزاداری در غزنی تا مراسم پنهانی قندهار»، خبرگزاری مهر.]</ref> | این آیینها نقش فراتر از یک مراسم مذهبی داشته و به تقویت انسجام اجتماعی و رواج روحیه جوانمردی و تعاون تبدیل شده است. همچنین آیین سوگواری و در خلال آن پرداختن مشغولیت جمعی به امور معنوی و انسان دوستانه، فضایی را ایجاد میکند که در آن، مناسک مذهبی به عاملی برای تقویت پیوندهای اجتماعی، معنویتگرایی و ترویج فرهنگ [[ایثار]] و کمک به نیازمندان در کل جامعهٔ غزنی تبدیل شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6170844/محرم-در-افغانستان-از-شکوه-عزاداری-در-غزنی-تا-مراسم-پنهانی-قندهار «محرم در افغانستان؛ از شکوه عزاداری در غزنی تا مراسم پنهانی قندهار»، خبرگزاری مهر.]</ref> | ||
==== مشارکت اهلسنت در عزاداری شیعیان ==== | |||
اگرچه شدت و شکل عزاداری در میان اهل سنت غزنی با [[شیعه|شیعیان]] متفاوت است، اما آنان نیز به سبک خود، در این ایام به سوگواری و بیان ارادت به خاندان [[حضرت محمد|پیامبر]] میپردازند. یکی از مهمترین جلوههای مشارکت، عمل [[نذر]] دادن (نذری) است. اهل سنت غزنی نیز همچون شیعیان، در این ایام نذر کرده و غذا را میان همسایگان، نیازمندان و حتی عزاداران هیئتهای [[شیعه]] توزیع میکنند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6170844/محرم-در-افغانستان-از-شکوه-عزاداری-در-غزنی-تا-مراسم-پنهانی-قندهار «محرم در افغانستان؛ از شکوه عزاداری در غزنی تا مراسم پنهانی قندهار»، خبرگزاری مهر.]</ref> | اگرچه شدت و شکل عزاداری در میان اهل سنت غزنی با [[شیعه|شیعیان]] متفاوت است، اما آنان نیز به سبک خود، در این ایام به سوگواری و بیان ارادت به خاندان [[حضرت محمد|پیامبر]] میپردازند. یکی از مهمترین جلوههای مشارکت، عمل [[نذر]] دادن (نذری) است. اهل سنت غزنی نیز همچون شیعیان، در این ایام نذر کرده و غذا را میان همسایگان، نیازمندان و حتی عزاداران هیئتهای [[شیعه]] توزیع میکنند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6170844/محرم-در-افغانستان-از-شکوه-عزاداری-در-غزنی-تا-مراسم-پنهانی-قندهار «محرم در افغانستان؛ از شکوه عزاداری در غزنی تا مراسم پنهانی قندهار»، خبرگزاری مهر.]</ref> | ||
== ساختار اجتماعی == | |||
ولایت غزنی از ترکیب قومی متنوع از جمله [[قوم هزاره|هزاره]]، [[قوم پشتون|پشتون]]، [[تاجیکهای افغانستان|تاجیک]]، [[قوم ازبک|ازبک]]، [[قزلباش]] و هندو و سیک تشکیل شده است. هزارهها بهطور عمده در مناطق مرکزی و شمالی، پشتونها در مناطق جنوبی و شرقی، و تاجیکها و ازبکها بهصورت پراکنده در شهر غزنی و نواحی شمالی ساکن هستند. این پراکنش جغرافیایی منعکسکنندهٔ الگوهای تاریخی اسکان و روابط سنتی بین اقوام مختلف در این منطقه است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۱؛ UNAMA. (2021). Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict</ref> | ولایت غزنی از ترکیب قومی متنوع از جمله [[قوم هزاره|هزاره]]، [[قوم پشتون|پشتون]]، [[تاجیکهای افغانستان|تاجیک]]، [[قوم ازبک|ازبک]]، [[قزلباش]] و هندو و سیک تشکیل شده است. هزارهها بهطور عمده در مناطق مرکزی و شمالی، پشتونها در مناطق جنوبی و شرقی، و تاجیکها و ازبکها بهصورت پراکنده در شهر غزنی و نواحی شمالی ساکن هستند. این پراکنش جغرافیایی منعکسکنندهٔ الگوهای تاریخی اسکان و روابط سنتی بین اقوام مختلف در این منطقه است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۱؛ UNAMA. (2021). Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict</ref> | ||
| خط ۲۷۰: | خط ۲۲۳: | ||
[[کوچی]]ها بهعنوان عشایر قوم پشتون، سبک زندگی مبتنی بر کوچ فصلی و استفاده از مراتع طبیعی را در پیش گرفتهاند. این جامعه که بهطور عمده از قبیله غلزایی هستند، در طول تاریخ بهدلیل تعارضات ارضی با هزارهها دارای روابط پیچیدهای بودهاند. حدود ۶۰درصد از جمعیت کوچیها همچنان بهطور کامل کوچنشین باقی مانده و ساختار اجتماعی آنان بر مبنای نظام قبیلهای سازمان یافته است. حمایت آنان و طالبان از همدیگر، هم از جنبهٔ ایدئولوژیک و هم بهدلایل عملی از جمله دستیابی به اراضی هزارهها صورت گرفته است.<ref>[https://nps.edu/web/ccs/GHAZNI "Ghazni - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School". ''nps.edu''.]</ref> | [[کوچی]]ها بهعنوان عشایر قوم پشتون، سبک زندگی مبتنی بر کوچ فصلی و استفاده از مراتع طبیعی را در پیش گرفتهاند. این جامعه که بهطور عمده از قبیله غلزایی هستند، در طول تاریخ بهدلیل تعارضات ارضی با هزارهها دارای روابط پیچیدهای بودهاند. حدود ۶۰درصد از جمعیت کوچیها همچنان بهطور کامل کوچنشین باقی مانده و ساختار اجتماعی آنان بر مبنای نظام قبیلهای سازمان یافته است. حمایت آنان و طالبان از همدیگر، هم از جنبهٔ ایدئولوژیک و هم بهدلایل عملی از جمله دستیابی به اراضی هزارهها صورت گرفته است.<ref>[https://nps.edu/web/ccs/GHAZNI "Ghazni - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School". ''nps.edu''.]</ref> | ||
==== | ==== هندوها و سیکهای غزنی ==== | ||
سیکها و هندوهای ولایت غزنی بهعنوان بخشی از اقلیتهای دینی این منطقه، سبک زندگی خاص خود را حفظ کردهاند. این جامعه کوچک که بهطور عمده در حوزه تجارت و کسبوکار فعال هستند، بهصورت متمرکز در محلات مشخصی زندگی میکنند. آنان مراسم دینی و فرهنگی خود را با آزادی نسبی برگزار میکنند و در دوران جمهوری اسلامی افغانستان با افتتاح مدرسهای ویژه، امکان آموزش به زبان هندی و بر اساس ارزشهای دینی خود را یافتهاند. ساختار اجتماعی آنان بر پایهٔ انسجام درونی و حفظ سنتهای دینی استوار بوده و با وجود جمعیت محدود، هویت فرهنگی متمایز خود را حفظ کردهاند.<ref>[https://nps.edu/web/ccs/GHAZNI "Ghazni - Program for Culture and Conflict Studies", Naval Postgraduate School". ''nps.edu''.]</ref> | سیکها و هندوهای ولایت غزنی بهعنوان بخشی از اقلیتهای دینی این منطقه، سبک زندگی خاص خود را حفظ کردهاند. این جامعه کوچک که بهطور عمده در حوزه تجارت و کسبوکار فعال هستند، بهصورت متمرکز در محلات مشخصی زندگی میکنند. آنان مراسم دینی و فرهنگی خود را با آزادی نسبی برگزار میکنند و در دوران جمهوری اسلامی افغانستان با افتتاح مدرسهای ویژه، امکان آموزش به زبان هندی و بر اساس ارزشهای دینی خود را یافتهاند. ساختار اجتماعی آنان بر پایهٔ انسجام درونی و حفظ سنتهای دینی استوار بوده و با وجود جمعیت محدود، هویت فرهنگی متمایز خود را حفظ کردهاند.<ref>[https://nps.edu/web/ccs/GHAZNI "Ghazni - Program for Culture and Conflict Studies", Naval Postgraduate School". ''nps.edu''.]</ref> | ||
== زیرساختها و امکانات رفاهی غزنی == | == زیرساختها و امکانات رفاهی غزنی == | ||
==== راههای مواصلاتی ==== | ==== راههای مواصلاتی ==== | ||
ولایت غزنی از نظر راههای مواصلاتی با چالشهای جدی رو به رو بوده، بهطوری که تنها شاهراه آسفالتی مهم کشور (کابل-قندهار) از مرکز این ولایت عبور میکند و مابقی راههای دسترسی به ولسوالیها بهطور عمده خاکی و غیراستاندارد است این محدودیت زیرساختی تأثیر مستقیمی بر سبک زندگی و معیشت مردم دارد. | ولایت غزنی از نظر راههای مواصلاتی با چالشهای جدی رو به رو بوده، بهطوری که تنها شاهراه آسفالتی مهم کشور (کابل-قندهار) از مرکز این ولایت عبور میکند و مابقی راههای دسترسی به ولسوالیها بهطور عمده خاکی و غیراستاندارد است این محدودیت زیرساختی تأثیر مستقیمی بر سبک زندگی و معیشت مردم دارد. بر اساس آمار مدیریت ترافیک غزنی، از ابتدای ۱۴۰۳ش تا ۱۵ خرداد ۱۴۰۴ش، ۴۹۹ حادثهٔ ترافیکی منجر به جان باختن ۱۹۰ نفر و زخمی شدن ۸۹۴ نفر شده که نشاندهندهٔ وضعیت ناامن جادهها است. این ناامنی نه تنها موجب افزایش هزینههای حمل و نقل و کاهش دسترسی به خدمات ضروری شده، بلکه بر اقتصاد محلی، دسترسی به مراکز درمانی و امکان تجارت نیز تأثیر منفی گذاشته است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-194566 «جانباختن ۱۹۰ نفر در اثر رویدادهای ترافیکی در غزنی طی ۱۴ ماه گذشته»، وبسایت طلوع نیوز.]</ref> | ||
بر اساس آمار مدیریت ترافیک غزنی، از ابتدای ۱۴۰۳ش تا ۱۵ خرداد ۱۴۰۴ش، ۴۹۹ حادثهٔ ترافیکی منجر به جان باختن ۱۹۰ نفر و زخمی شدن ۸۹۴ نفر شده که نشاندهندهٔ وضعیت ناامن جادهها است. این ناامنی نه تنها موجب افزایش هزینههای حمل و نقل و کاهش دسترسی به خدمات ضروری شده، بلکه بر اقتصاد محلی، دسترسی به مراکز درمانی و امکان تجارت نیز تأثیر منفی گذاشته است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-194566 «جانباختن ۱۹۰ نفر در اثر رویدادهای ترافیکی در غزنی طی ۱۴ ماه گذشته»، وبسایت طلوع نیوز.]</ref> | |||
==== مراکز صحی ==== | ==== مراکز صحی ==== | ||
در ولایت غزنی، تنها یک شفاخانه (بیمارستان) دولتی فعال وجود دارد اما مردم این تعداد را با توجه به جمعیت قابل توجه و نیازهای گستردهٔ درمانی منطقه، کافی نمیدانند. این کمبود زیرساخت درمانی، تأثیر منفی مستقیمی بر سلامت عمومی گذاشته و دسترسی به خدمات پزشکی ضروری را برای بسیاری از ساکنان با دشواری مواجه کرده است.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/66995/شفاخانه-دولتی-غزنی-ناتوان-یا-ناکارآمد «شفاخانه دولتی غزنی؛ ناتوان یا ناکارآمد؟»، خبرگزاری آوا.]</ref> | در ولایت غزنی، تنها یک شفاخانه (بیمارستان) دولتی فعال وجود دارد اما مردم این تعداد را با توجه به جمعیت قابل توجه و نیازهای گستردهٔ درمانی منطقه، کافی نمیدانند. این کمبود زیرساخت درمانی، تأثیر منفی مستقیمی بر سلامت عمومی گذاشته و دسترسی به خدمات پزشکی ضروری را برای بسیاری از ساکنان با دشواری مواجه کرده است.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/66995/شفاخانه-دولتی-غزنی-ناتوان-یا-ناکارآمد «شفاخانه دولتی غزنی؛ ناتوان یا ناکارآمد؟»، خبرگزاری آوا.]</ref> | ||
علاوهبر این، حدود ۷۰ مرکز صحی (شامل کلینیکها و مراکز بهداشتی) در سطح ولایت فعالیت میکنند که بهطور عمده با حمایت مالی و فنی مؤسسات بینالمللی و سازمانهای امدادی اداره میشوند. اگرچه برنامههای واکسیناسیون در این مراکز بهطور نسبی موفق عمل کرده و تا حدی در کنترل بیماریهای قابل پیشگیری مؤثر بودهاند، اما سایر خدمات درمانی و بهداشتی از جمله مراقبتهای اولیه، درمان بیماریهای مزمن، خدمات مادر و کودک، و ارائه داروهای اساسی با کمبودهای جدی مواجه هستند. | علاوهبر این، حدود ۷۰ مرکز صحی (شامل کلینیکها و مراکز بهداشتی) در سطح ولایت فعالیت میکنند که بهطور عمده با حمایت مالی و فنی مؤسسات بینالمللی و سازمانهای امدادی اداره میشوند. اگرچه برنامههای واکسیناسیون در این مراکز بهطور نسبی موفق عمل کرده و تا حدی در کنترل بیماریهای قابل پیشگیری مؤثر بودهاند، اما سایر خدمات درمانی و بهداشتی از جمله مراقبتهای اولیه، درمان بیماریهای مزمن، خدمات مادر و کودک، و ارائه داروهای اساسی با کمبودهای جدی مواجه هستند. این وضعیت نه تنها بار بیماریها را در منطقه افزایش داده، بلکه موجب شده است تا بسیاری از بیماران برای دریافت خدمات درمانی ضروری مجبور به سفر به ولایتهای همجوار یا مراکز درمانی کابل شوند که هزینههای اضافی و مشکلات ایاب و ذهاب را به آنان تحمیل میکند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۱.</ref> | ||
این وضعیت نه تنها بار بیماریها را در منطقه افزایش داده، بلکه موجب شده است تا بسیاری از بیماران برای دریافت خدمات درمانی ضروری مجبور به سفر به ولایتهای همجوار یا مراکز درمانی کابل شوند که هزینههای اضافی و مشکلات ایاب و ذهاب را به آنان تحمیل میکند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۱.</ref> | |||
== جاذبههای تاریخی و گردشگری غزنی == | == جاذبههای تاریخی و گردشگری غزنی == | ||
| خط ۲۹۲: | خط ۲۴۱: | ||
=== {{درشت|گنبد بیگم}} === | === {{درشت|گنبد بیگم}} === | ||
ساختار و مواد استفاده شده در ساختمان گنبد نشاندهندهٔ معماری اسلامی در عصر غزنویان است. اندازهٔ قطر گنبد ۲۲ متر و ارتفاع آن ۱۰ متر است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/187383 «گنبد تاریخی بیگم در ولایت غزنی ترمیم میشود»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این بنا از خشت پخته ساخته شده و به مرور زمان یک ردیف از خشتهای آن آسیب دیده است. گنبد بیگم، یک دروازهٔ کوچک شبیه پنجره دارد که در تمامی گنبدهای آن دوره دیده میشود. به گفتهٔ ساکنان محلی، کتیبههایی نیز در بنای گنبد وجود داشته که در زمان سلطنت ظاهرشاه، به سرقت رفته است. داخل بنای گنبد، یک قبر قدیمی دیده میشود<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> و پایینتر از گنبد، انبار خشتهای پخته و یک سرداب وجود دارد که برای مرمت آسیبهای گنبد در نظر گرفته شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> | گنبد بیگم در روستای «خُوش اَبدَال» ولسوالی (شهرستان) «جِیغتُو» در فاصلهٔ ۱۵ کیلومتری شهر غزنی قرار دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> بالاتر از گنبد، چمنزاری وجود دارد که بهنام «چمن بیگم» مشهور است.<ref>[https://tkg.af/2017/02/26/گنبد-بیگم-ترمیم-میشود/ ذکریا، «گنبد بیگم ترمیم میشود»، وبسایت کلید.]</ref> ساختار و مواد استفاده شده در ساختمان گنبد نشاندهندهٔ معماری اسلامی در عصر غزنویان است. اندازهٔ قطر گنبد ۲۲ متر و ارتفاع آن ۱۰ متر است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/187383 «گنبد تاریخی بیگم در ولایت غزنی ترمیم میشود»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این بنا از خشت پخته ساخته شده و به مرور زمان یک ردیف از خشتهای آن آسیب دیده است. گنبد بیگم، یک دروازهٔ کوچک شبیه پنجره دارد که در تمامی گنبدهای آن دوره دیده میشود. به گفتهٔ ساکنان محلی، کتیبههایی نیز در بنای گنبد وجود داشته که در زمان سلطنت ظاهرشاه، به سرقت رفته است. داخل بنای گنبد، یک قبر قدیمی دیده میشود<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> و پایینتر از گنبد، انبار خشتهای پخته و یک سرداب وجود دارد که برای مرمت آسیبهای گنبد در نظر گرفته شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
گفته میشود که «سلطان محمود غزنوی» هنگامی که قصد عبور از این محل را داشته، دختری را در لب جوی میبیند و از او آب میخواهد. دختر، آب گلآلود به سلطان میدهد و در جواب سلطان که از علت این کار میپرسد، میگوید آب صاف موجب بیماری شما میشد و شفا در آب گلآلود است. محمود غزنوی تحتتأثیر هوش و خرد دختر قرار میگیرد و لقب «بیگم» و مقداری زمین به او پاداش میدهد و برای او گنبدی میسازد که به گنبد بیگم مشهور میشود.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/Iran/Content/59501/منار%20بیگم%20آبده%20تاریخی%20کمتر%20دیده%20شده%20از%20دوران%20غزنویان%20در%20افغانستان «گنبد بیگم آبدۀ تاریخی کمتر دیدهشده از دوران غزنویان در افغانستان»، وبسایت آیفیلم 2.]</ref> بر اساس روایت شفاهی دیگر، حدود ۷۰۰ سال قبل، در آن منطقه پهلوانی بهنام «ماکو» زندگی میکرده که عاشق بیگم دختر حاکم آنجا میشود. برادران بیگم که از ماجرا باخبر میشوند، ماکو را در همین محل میکشند. بعد از این حادثه، مردم محل بر ضد حاکم قیام میکنند و حاکم و پسرانش را از بین میبرند و قدرت را به بیگم میدهند. بیگم گنبدی بر سر قبر ماکو میسازد که به [[گنبد بیگم]] شهرت پیدا میکند. پژوهشگران نما و ساختار اسلامی گنبد و تزئینات معنوی و الهامبخش آن و نامگذاری گنبد با عنوان احترامآمیز «بیگم»، بازسازی نقش نمادین زن مسلمان و تأثیر او در حوادث سیاسی و تاریخی و شکوه فرهنگ و تمدن دورهٔ غزنویان میدانند.<ref>[https://tkg.af/2017/02/26/گنبد-بیگم-ترمیم-میشود/ «گنبد بیگم ترمیم میشود»، وبسایت کلید.]</ref> | |||
گفته میشود که «سلطان محمود غزنوی» هنگامی که قصد عبور از این محل را داشته، دختری را در لب جوی میبیند و از او آب میخواهد. دختر، آب گلآلود به سلطان میدهد و در جواب سلطان که از علت این کار میپرسد، میگوید آب صاف موجب بیماری شما میشد و شفا در آب گلآلود است. محمود غزنوی تحتتأثیر هوش و خرد دختر قرار میگیرد و لقب «بیگم» و مقداری زمین به او پاداش میدهد و برای او گنبدی میسازد که به گنبد بیگم مشهور میشود.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/Iran/Content/59501/منار%20بیگم%20آبده%20تاریخی%20کمتر%20دیده%20شده%20از%20دوران%20غزنویان%20در%20افغانستان «گنبد بیگم آبدۀ تاریخی کمتر دیدهشده از دوران غزنویان در افغانستان»، وبسایت آیفیلم 2.]</ref> | |||
بر اساس روایت شفاهی دیگر، حدود ۷۰۰ سال قبل، در آن منطقه پهلوانی بهنام «ماکو» زندگی میکرده که عاشق بیگم دختر حاکم آنجا میشود. برادران بیگم که از ماجرا باخبر میشوند، ماکو را در همین محل میکشند. بعد از این حادثه، مردم محل بر ضد حاکم قیام میکنند و حاکم و پسرانش را از بین میبرند و قدرت را به بیگم میدهند. بیگم گنبدی بر سر قبر ماکو میسازد که به [[گنبد بیگم]] شهرت پیدا میکند. | |||
پژوهشگران نما و ساختار اسلامی گنبد و تزئینات معنوی و الهامبخش آن و نامگذاری گنبد با عنوان احترامآمیز «بیگم»، بازسازی نقش نمادین زن | |||
=== قلعه غزنی === | === قلعه غزنی === | ||
این جاذبهٔ گردشگری به نامهای «قَلعَهٔ غَزنَه»، «شهر قدیم»،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> «ارگ غَزنَین»،<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> «قَلعَت غَزنَین»،<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> «قلعهٔ بالاحصار غزنی»<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/tag/قلعه-بالاحصار-غزنی «قلعه بالاحصار غزنی»، وبسایت شفقنا.]</ref> و «شهر باستانی»<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3793130-ویرانی-دروازه-کهن-غزنی «ویرانی دروازه کهن غزنی»، در سایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref> نیز خوانده میشود. این بنای تاریخی با وسعت ۸۰ هکتاری،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> در نقطهای مرتفع از شهر کهن غزنی، در مرکز ولایت غزنی و در شمال شهر جدید غزنی واقع شده است.<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> قلعهٔ غزنه، در سالهای ۹۷۵–۱۱۸۷م پایتخت و مرکز فرمانروایی سلسلهٔ غزنویان بود.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> آنها اعیاد، جشنها و مراسم ملی را در این قلعه برگزار میکردند.<ref>[http://mirahimi.blogfa.com/ رضایی، «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبلاگ میررحیمی.]</ref> برجهای این بنا، در دورههای مختلف تاریخی، بهعنوان دژ مورد استفاده بوده و کاربرد نظامی داشتند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنۀ غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | این جاذبهٔ گردشگری به نامهای «قَلعَهٔ غَزنَه»، «شهر قدیم»،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> «ارگ غَزنَین»،<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> «قَلعَت غَزنَین»،<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> «قلعهٔ بالاحصار غزنی»<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/tag/قلعه-بالاحصار-غزنی «قلعه بالاحصار غزنی»، وبسایت شفقنا.]</ref> و «شهر باستانی»<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3793130-ویرانی-دروازه-کهن-غزنی «ویرانی دروازه کهن غزنی»، در سایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref> نیز خوانده میشود. این بنای تاریخی با وسعت ۸۰ هکتاری،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> در نقطهای مرتفع از شهر کهن غزنی، در مرکز ولایت غزنی و در شمال شهر جدید غزنی واقع شده است.<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> قلعهٔ غزنه، در سالهای ۹۷۵–۱۱۸۷م پایتخت و مرکز فرمانروایی سلسلهٔ غزنویان بود.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> آنها اعیاد، جشنها و مراسم ملی را در این قلعه برگزار میکردند.<ref>[http://mirahimi.blogfa.com/ رضایی، «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبلاگ میررحیمی.]</ref> برجهای این بنا، در دورههای مختلف تاریخی، بهعنوان دژ مورد استفاده بوده و کاربرد نظامی داشتند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنۀ غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
قلعهٔ غزنه، قبل از ظهور [[اسلام]]، در زمان حکومت «باختریها» ساخته شده و بیش از ۲۰۰۰ سال قدمت دارد. بعد از ظهور اسلام، در هنگام حکومت «صفاریان»، توسط «یعقوب لیث صفاری» بهشکل اساسی و کامل بنا شد. در زمان «[[تیموریان]]»، «غزنویان» و «مغولهای هند» نیز اقداماتی در راستای ساختوساز در این قلعه صورت گرفت.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنۀ غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> تحقیقات باستانشناسان نشان میدهد که این قلعهٔ تاریخی درقرن اول میلادی دارای اهمیت و موقعیت ممتاز مذهبی و نیز در مسیر رفتوآمدهای فراوان جهانگردان، کاروانهای تجارتی و زائران بوده است.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> قلعهٔ غزنه، در حدود ۱۲۰ سال پس از مرگ سلطان محمود غزنوی، توسّط علاءالدین حسین غوری آسیب زیادی دید<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> و بهمرور زمان، شکوه و عظمت خود را از دست داد. این بنا، امروزه به یک ویرانه شبیه شده است.<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> | |||
قلعهٔ غزنه، قبل از ظهور [[اسلام]]، در زمان حکومت «باختریها» ساخته شده و بیش از ۲۰۰۰ سال قدمت دارد. بعد از ظهور اسلام، در هنگام حکومت «صفاریان»، توسط «یعقوب لیث صفاری» بهشکل اساسی و کامل بنا شد. در زمان «[[تیموریان]]»، «غزنویان» و «مغولهای هند» نیز اقداماتی در راستای ساختوساز در این قلعه صورت گرفت.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنۀ غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | |||
تحقیقات باستانشناسان نشان میدهد که این قلعهٔ تاریخی درقرن اول میلادی دارای اهمیت و موقعیت ممتاز مذهبی و نیز در مسیر رفتوآمدهای فراوان جهانگردان، کاروانهای تجارتی و زائران بوده است.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> قلعهٔ غزنه، در حدود ۱۲۰ سال پس از مرگ سلطان محمود غزنوی، توسّط علاءالدین حسین غوری آسیب زیادی دید<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> و بهمرور زمان، شکوه و عظمت خود را از دست داد. این بنا، امروزه به یک ویرانه شبیه شده است.<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> | |||
در حالحاضر، حدود ۵۰۰ [[خانواده]] در این قلعه، زندگی میکنند.<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> در این بنای باستانی، [[مساجد]]، خانقاهها و معابد هندوها در کنار هم قرار دارند که نشان از زندگی افراد با عقاید و دیدگاههای دینی متفاوت در کنار هم دارند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنه غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> وجود ۱۷ باب مسجد، ۳ معبد و ۲ خانقاه در این قلعهٔ تاریخی، پیروان آیین [[اسلام]]، اهل تصوف و هندوها را به احترام متقابل به اعتقادات و آیینهای یکدیگر فراخوانده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنه غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | در حالحاضر، حدود ۵۰۰ [[خانواده]] در این قلعه، زندگی میکنند.<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> در این بنای باستانی، [[مساجد]]، خانقاهها و معابد هندوها در کنار هم قرار دارند که نشان از زندگی افراد با عقاید و دیدگاههای دینی متفاوت در کنار هم دارند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنه غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> وجود ۱۷ باب مسجد، ۳ معبد و ۲ خانقاه در این قلعهٔ تاریخی، پیروان آیین [[اسلام]]، اهل تصوف و هندوها را به احترام متقابل به اعتقادات و آیینهای یکدیگر فراخوانده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنه غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
در اطراف قلعه، دیوار مستحکمی با ارتفاع متوسط ۵/۵ متر، از مواد سنگ، گِل، خِشت (آجر) و چوب ساخته بودند که بهنام دیوار قلعه خوانده میشود. عرض پایین دیوار ۵ متر و عرض بالای آن ۲۵/۱ متر بود.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> این دیوار، ۳۶ بُرج داشت که بهمرور زمان تعدادی از آنها تخریب شده و ۲۸ برج باقیمانده نیز در معرض فرسایش و تخریب شدید قرار دارند.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> در خارج و داخل قلعه، خندقهای زیادی وجود داشت. خندق خارج قلعه، در اطراف و دامنهٔ دیوار شهر حفر شده بود.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> | در اطراف قلعه، دیوار مستحکمی با ارتفاع متوسط ۵/۵ متر، از مواد سنگ، گِل، خِشت (آجر) و چوب ساخته بودند که بهنام دیوار قلعه خوانده میشود. عرض پایین دیوار ۵ متر و عرض بالای آن ۲۵/۱ متر بود.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> این دیوار، ۳۶ بُرج داشت که بهمرور زمان تعدادی از آنها تخریب شده و ۲۸ برج باقیمانده نیز در معرض فرسایش و تخریب شدید قرار دارند.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> در خارج و داخل قلعه، خندقهای زیادی وجود داشت. خندق خارج قلعه، در اطراف و دامنهٔ دیوار شهر حفر شده بود.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> | ||
دروازههای قلعه، با دربهای چوبی بزرگ محافظت میشد. بر سر هر درب، یک گنبد بزرگ وجود داشت. همچنین، در وسط دربهای بزرگ، یک درب کوچک نصب بود که برای رفتوآمد در شب تا وقت معینی بازمیماند. گنبدهای زیادی روی اتاقهای قلعه ساخته بودند که دروازهبانان و نظامیان برای مراقبت، کشیکدادن و حفظ امنیت از آنها استفاده میکردند. در داخل قعله، چهار بازار عمده و یک چهارراه و چندین بازار فرعی وجود داشت.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> یک سرپوش بازار [[طلا]] نیز در آنجا بود که بر اثر جنگها تخریب و آثار تاریخی و طلای این بازار زیر خاک دفن شده است.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3793130-ویرانی-دروازه-کهن-غزنی «ویرانی دروازۀ کهن غزنی»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | دروازههای قلعه، با دربهای چوبی بزرگ محافظت میشد. بر سر هر درب، یک گنبد بزرگ وجود داشت. همچنین، در وسط دربهای بزرگ، یک درب کوچک نصب بود که برای رفتوآمد در شب تا وقت معینی بازمیماند. گنبدهای زیادی روی اتاقهای قلعه ساخته بودند که دروازهبانان و نظامیان برای مراقبت، کشیکدادن و حفظ امنیت از آنها استفاده میکردند. در داخل قعله، چهار بازار عمده و یک چهارراه و چندین بازار فرعی وجود داشت.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> یک سرپوش بازار [[طلا]] نیز در آنجا بود که بر اثر جنگها تخریب و آثار تاریخی و طلای این بازار زیر خاک دفن شده است.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3793130-ویرانی-دروازه-کهن-غزنی «ویرانی دروازۀ کهن غزنی»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | ||
«دروازهٔ کابل» یا «دروازهٔ بهلول» در جهت شرق قلعه قرار داشت و در دو طرف آن، برجهای بلند و مستحکمی ساخته بودند.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> «دروازهٔ بازار» که بهنامهای «دروازهٔ شُلگَر» و «دروازهٔ گَردِیز» نیز خوانده میشود در قسمت جنوبی قلعه قرار دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنه غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> در دو طرف این دروازه نیز دو برج مستحکم وجود داشته که در حالحاضر برج شرقی آن موجود و برج غربی آن تخریب شده است.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> «دروازه کَنِیک» که بهنام «دروازه [[بامیان]]» نیز شهرت دارد در قسمت غربی شهر قدیم واقع شده است. به باور بعضی از نویسندگان، نام این دروازه از نام «کُنِشکَا» پادشاه باختریها گرفته شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنه غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> این دروازه تا ۱۳۳۰ش آباد بود.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> | |||
«دروازهٔ کابل» یا «دروازهٔ بهلول» در جهت شرق قلعه قرار داشت و در دو طرف آن، برجهای بلند و مستحکمی ساخته بودند.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> | |||
«دروازهٔ بازار» که بهنامهای «دروازهٔ شُلگَر» و «دروازهٔ گَردِیز» نیز خوانده میشود در قسمت جنوبی قلعه قرار دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنه غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> در دو طرف این دروازه نیز دو برج مستحکم وجود داشته که در حالحاضر برج شرقی آن موجود و برج غربی آن تخریب شده است.<ref>[http://www.fawadsultani.blogfa.com/post/20 سلطانی، «شهر قدیم غزنی یا قلعت عزنین»، وبلاگ غزنی من.]</ref> «دروازه کَنِیک» که بهنام «دروازه [[بامیان]]» نیز شهرت دارد در قسمت غربی شهر قدیم واقع شده است. به باور بعضی از نویسندگان، نام این دروازه از نام «کُنِشکَا» پادشاه باختریها گرفته شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنه غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> این دروازه تا ۱۳۳۰ش آباد بود.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> | |||
=== منارههای غزنی === | === منارههای غزنی === | ||
| خط ۳۳۸: | خط ۲۷۱: | ||
=== آرامگاههای تاریخی غزنی === | === آرامگاههای تاریخی غزنی === | ||
آرامگاههای تاریخی غزنی، از جمله آرامگاه سلطان محمود غزنوی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[ابوالفضل بیهقی]]، [[سنایی|سنایی غزنوی]]، شریف خان و سبکتگین، بهعنوان نمادهای هویت فرهنگی و تاریخی، نقش مؤثری در سبک زندگی و گذران اوقات فراغت مردم دارد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> | آرامگاههای تاریخی غزنی، از جمله آرامگاه سلطان محمود غزنوی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[ابوالفضل بیهقی]]، [[سنایی|سنایی غزنوی]]، شریف خان و سبکتگین، بهعنوان نمادهای هویت فرهنگی و تاریخی، نقش مؤثری در سبک زندگی و گذران اوقات فراغت مردم دارد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> این مکانها افزون بر مقاصد [[گردشگری]] و زیارتی، بهعنوان فضاهای عمومی برای تعاملات اجتماعی، مراسم فرهنگی و آموزشی عمل میکند. همچنین، این آثار تاریخی در مناسبتهای خاص میزبان مراسمی چون شعرخوانی، بزرگداشت مشاهیر و جشنهای محلی هستند که به غنای زندگی فرهنگی جامعه کمک میکند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> | ||
این مکانها افزون بر مقاصد [[گردشگری]] و زیارتی، بهعنوان فضاهای عمومی برای تعاملات اجتماعی، مراسم فرهنگی و آموزشی عمل میکند. همچنین، این آثار تاریخی در مناسبتهای خاص میزبان مراسمی چون شعرخوانی، بزرگداشت مشاهیر و | |||
=== باغهای تاریخی غزنی === | === باغهای تاریخی غزنی === | ||
| خط ۳۴۹: | خط ۲۸۰: | ||
== پژوهشها دربارهٔ غزنی == | == پژوهشها دربارهٔ غزنی == | ||
دربارهٔ غزنی و برخی از ولسوالیهای آن پژوهشهای محدودی صورت گرفته که از جمله میتوان به کتاب «غزنی، بستر تمدن شرق اسلامی» اشاره کرد. این اثر چهارجلدی که در ۱۳۹۳ش توسط انتشارات عرفان در تهران منتشر شد، حاصل تلاش جمعی از پژوهشگران افغانستان است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> | دربارهٔ غزنی و برخی از ولسوالیهای آن پژوهشهای محدودی صورت گرفته که از جمله میتوان به کتاب «غزنی، بستر تمدن شرق اسلامی» اشاره کرد. این اثر چهارجلدی که در ۱۳۹۳ش توسط انتشارات عرفان در تهران منتشر شد، حاصل تلاش جمعی از پژوهشگران افغانستان است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این مجموعه با بهرهگیری از منابع دست اول تاریخی از جمله متون کهن ویدی، اوستایی و [[زبان فارسی|فارسی]]، رویکردی نوین در مطالعه تاریخ و تمدن غزنی ارائه میدهد. نویسندگان این اثر کوشیدهاند تا با عبور از نظریات متعارف خاورشناسان، غزنی را بر اساس منابع بومی و اسناد تاریخی معتبر بازتعریف کنند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> | ||
این مجموعه با بهرهگیری از منابع دست اول تاریخی از جمله متون کهن ویدی، اوستایی و [[زبان فارسی|فارسی]]، رویکردی نوین در مطالعه تاریخ و تمدن غزنی ارائه میدهد. نویسندگان این اثر کوشیدهاند تا با عبور از نظریات متعارف خاورشناسان، غزنی را بر اساس منابع بومی و اسناد تاریخی معتبر بازتعریف کنند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> | |||
== غزنی در ادبیات == | == غزنی در ادبیات == | ||
| خط ۳۶۵: | خط ۲۹۴: | ||
== سلسله غزنویان == | == سلسله غزنویان == | ||
سلسله غزنویان در ۹۷۷م توسط سبکتگین، از فرماندهان | سلسله غزنویان در ۹۷۷م توسط سبکتگین، از فرماندهان ترکتبار سامانی، در منطقه غزنی بنیان نهاده شد. این امپراتوری به سرعت قلمرو خود را از افغانستان امروزی تا شمال هند گسترش داد و بهعنوان حامی خلافت عباسی، نقش مهمی در ترویج اسلام ایفا کرد. غزنویان با ترکیبی از فرهنگ ترکی-ایرانی و پیروی از مذهب سنی حنفی، به یکی از قدرتمندترین حکومتهای زمان خود تبدیل شدند. دوران سلطان محمود غزنوی (۹۹۸–۱۰۳۰ م) اوج عظمت این سلسله بود. دربار غزنی میزبان بزرگان علمی و ادبی همچون فردوسی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[عنصری بلخی]] و فرخی سیستانی شد. زبان فارسی بهعنوان زبان رسمی دربار انتخاب شد و آثار ماندگاری مانند [[شاهنامه|شاهنامهٔ]] فردوسی در این دوره خلق شد. کتابخانههای عظیم، مراکز علمی و مدارس متعدد در این دوره تأسیس شدند. غزنویان با ایجاد سیستم اداری متمرکز و ارتش منظم، موفق به کنترل قلمرو وسیعی شدند. استفاده از نیروهای ترکتبار در ارتش و بهکارگیری دیوانسالاری فارسیزبان، از ویژگیهای بارز حکومت آنان بود. این سلسله شبکهای از قلعهها و راههای ارتباطی احداث کرد که امنیت و نظارت بر مناطق تحت حاکمیت را تضمین مینمود. پس از مرگ سلطان محمود، اختلافات داخلی و ظهور سلجوقیان موجب افول تدریجی غزنویان شد. این سلسله در نهایت در ۱۱۸۶م توسط غوریان سقوط کرد. با این حال، میراث فرهنگی غزنویان بهویژه در گسترش [[زبان فارسی]] و ترویج اسلام در شبهقارهٔ هند، تأثیری ماندگار بر تاریخ منطقه گذاشت. معماری، هنر و ادبیات این دوره همچنان بهعنوان نمادهای عصر طلایی تمدن اسلامی شناخته میشوند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۱–۵۰۲.</ref> | ||
== مشاهیر غزنی == | == مشاهیر غزنی == | ||
