پیشنویس:حسن عاقبت: تفاوت میان نسخهها
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۳۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''{{درشت|حسن عاقبت؛}}''' آموزهای دینی بهمعنای پایان یافتن زندگی انسان با ایمان، توبه، رضایت الهی و دوری از انحراف.<br> | ||
حسن عاقبت از مفاهیم مهم و پرتکرار در [[تعالیم اسلام]] و [[اخلاق اسلامی]] است که در آیات، روایات و دعاهای بسیاری به اهمیت آن تأکید شده است. این اصطلاح به این معنا است که پایان کار و زندگی یک انسان بهویژه در لحظهٔ مرگ و انتقال به سرای باقی، با ایمان، پاکی و رضایت الهی همراه باشد. پژوهشگران دینی عواملی مانند، اصلاح نیت، [[ایمان]] و [[تقوا]]، [[توسل]] و [[دعا]]، [[خدمت به خلق]]، [[نیکی به والدین]] و محاسبهٔ نفس را در عاقبتبهخیری مؤثر دانستهاند و عواملی مانند [[حب دنیا]]، [[گناهان کبیره]] و اصرار بر آن، ظلم و [[حقالناس]]، [[تکبر]]، [[حسادت]]، همنشین بد و ترک [[امر به معروف و نهی منکر]] را از موانع اصلی حسن عاقبت برشمردهاند. | |||
== مفهومشناسی حسن عاقبت == | == مفهومشناسی حسن عاقبت == | ||
در | در تعالیم اسلام، حُسن عاقبت از اهداف مهم انسان مؤمن دانسته شده است و در مقابل بدعاقبتی قرار دارد.<ref>حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.</ref> در [[فرهنگ اسلامی]]، ملاک اصلی قضاوت دربارهٔ [[سعادت]] یک انسان، نه لزوماً گذشتهٔ او، بلکه وضعیت نهایی او شناخته میشود. همچنین در متون اسلامی، حسن عاقبت به پایان زندگی دنیاییِ انسان همراه با ایمان به [[خدا]]، شرافت انسانی و دوری از خشم الهی تعریف شده و معیار ارزشگذاری نهایی انسان، چگونگی پایان کار او دانسته شده است.<ref>مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۲۶۲.</ref> | ||
== جایگاه و ابعاد حسن عاقبت == | == جایگاه و ابعاد حسن عاقبت == | ||
حسن عاقبت در تعالیم اسلام، تعادلی پویا میان [[خوف و رجا]] در روان انسان ایجاد میکند که انسان را از نومید شدن از رحمت الهی و غرور از اعمال صالح دور میکند.<ref>[https://lib.eshia.ir/27287/1/50/%C2«Ø®ÛرÙ_اÙاعÙ
اÙ_اعتداÙ_اÙرجاء_ÙاÙØ®ÙÙ%C2» تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، بیتا، ج1، ص50.]</ref> به عقیده کارشناسان دینی، خوف و رجا همواره مایهٔ امید و انگیزه برای اصلاح و مراقبت اخلاقی دانسته شدهاند و بر همین اساس در آموزههای دینی تأکید شده که بخش پایانی عمل و نحوهٔ عبور از خط پایان زندگی بسیار مهمتر از آغاز آن است.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17575 «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، وبسایت بلاغ.]</ref> | |||
* '''حسن عاقبت در قرآن:''' [[قرآن]] به پیوند مستقیم ایمان، [[عمل صالح]] و عاقبت نیک اشاره دارد<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_83_سوره_قصص سوره قصص، آیه ۸۳.]</ref> و اینکه خداوند نعمت جاودانه را به وی عطا میکند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_29_سوره_رعد سوره رعد، آیه ۲۹.]</ref> خداوند به مؤمنان سفارش کرده است که مراقب لحظهٔ مرگشان باشند تا [[عاقبتبهخیر]] از دنیا بروند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_102_سوره_آل_عمران سوره آلعمران، آیه ۱۰۲.]</ref> [[حضرت یوسف]]، از خدا میخواهد که وی را مسلمان بمیراند و به صالحان ملحق کند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_101_سوره_یوسف سوره یوسف، آیه ۱۰۱.]</ref> در آیهٔ دیگری قرآن به [[انسان]] یاد میدهد که از خدا بخواهد بعد از ایمان آوردن و یافتن راه حق، منحرف نشود و بر همان هدایت و ایمان از دنیا برود.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_8_سوره_آل_عمران سوره آلعمران، آیه 8.]</ref> | |||
* '''حسن عاقبت در روایات:''' طبق سخن [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] ارزش اعمال به نحوه پایان آنها مربوط است؛<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۶۲</ref> ممکن است فردی سالها عبادت کند، اما در لحظات آخر عمر دچار لغزش شود و همه چیز را ببازد و برعکس، ممکن است کسی گناهکار باشد اما در پایان عمر [[توبه]] کند و رستگار شود مانند ماجرای حربنیزید ریاحی در [[کربلا]].<ref>[https://khorasan.iqna.ir/fa/news/4133833/شاهکلید-عاقبت-بخیری-چیست عالی، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا.]</ref> | |||
* '''حسن عاقبت در ادعیه''': در [[دعا]]ها و [[مناجات اسلامی]] نیز حسن عاقبت همواره مورد توجه و استغاثه بزرگان دین، عالمان و مردم عادی قرار گرفته است. این مفهوم در دعای مشهور «اللهم اجعَل عَواقبَ اُمورِنا خَیراً» (خدایا، سرانجام همه کارهای ما را نیکفرجام گردان)<ref>[https://thaqalain.ir/معنا-و-سند-دعای-اللهم-افتح-لنا-بالخیر-و/ «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین.]</ref> برجسته است. در دعای یازدهم [[صحیفه سجادیه]] از امام [[علی ابن الحسین|علی بن الحسین،]]<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1865663/اهمیت-و-جایگاه-عاقبت-بخیری-در-ایات-و-روایات-و-ادعیه دانیاری، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، 1401ش، ص59.]</ref> حسن عاقبت چنین طلب میشود<ref>انصاریان، دیارعاشقان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۰۱–۱۲۲؛ ممدوحی، شهود و شناخت، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۸۵–۵۰۰.</ref> که دل به [[ذکر]] خدا، زبان به [[شکر]]، اعضا به طاعت و اعمال به توبهٔ پذیرفتهشده ختم شود.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/دعای_یازدهم_صحیفه_سجادیه/_شرحها_و_ترجمهها دعای یازدهم صحیفه سجادیه.]</ref> | |||
== | == عوامل اصلی حسن عاقبت == | ||
بر اساس برخی منابع، حسن عاقبت برخواسته از عوامل متعددی است؛ از جمله: | |||
# '''اصلاح نیت و ایمان:''' برخی کارشناسان دینی، با توجه به آیه ۸۴ سوره اسراء، ریشه اعمال انسان را [[نیت]] و ساختار وجودی او تفسیر کرده است؛ به این معنی که کسی که باطنش آلوده به [[نفاق]] یا [[کینه]] باشد، حتی اگر ظاهرش خوب باشد، ممکن است در پایان رسوا شود.<ref>[https://gharaati.ir/خوش-عاقبتی-و-بد-عاقبتی/ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref> | |||
# '''دعای پدر و مادر و نیکی به آنها:''' در برخی روایات از [[اهلبیت]]، یکی از راههای تضمین حسن عاقبت، [[دعای پدر و مادر]] عنوان شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/509/الوالد_الصالح_لولده_و_دعوة_المؤمن_لأخیه-_بظهر_الغیب کلینی، کافی، 1407ق، ج2، ص509.]</ref> همچنین [[نیکی به والدین]]، [[سختیهای مرگ]] را آسان میکند.<ref>شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۳۲.</ref> | |||
# '''نقش خانواده''': از منظر کارشناسان امور تربیتی، والدین با الگوسازی عملی، انتقال ارزشها، ایجاد محیط امن عاطفی و تربیت صحیح، فرزندان را بهسوی حسن عاقبت هدایت میکنند و خود نیز از [[دعای خیر]] آنها بهرهمند میشوند.<ref>[https://www.balagh.ir/content/14028 «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وبسایت بلاغ.]</ref> از جمله راهکارهای والدین برای حسن عاقبت فرزندان که از آیات و روایات استخراج شده عبارتاند از: ارائه الگو، [[لقمه حلال]]، تحکیم و تثبیت عقاید، امید دادن، دعا کردن، [[آموزش نماز]] و قرآن.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2177028/نقش-والدین-در-عاقبت-به-خیری-فرزند فلاحی، «نقش والدین در عاقبتبهخیری فرزند»، 1402ش، ص947.]</ref> | |||
# '''مداومت بر دعا:''' در برخی آیات قرآن<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_8_سوره_آل_عمران سوره آلعمران، آیه ۸.]</ref> و نیز در توصیههای امامان شیعه تأکید شده است که انسان نباید به ایمان فعلی خود مغرور شود و باید دائماً از خدا بخواهد که او را ثابتقدم نگه دارد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/519434/عواملی-که-انسان-را-عاقبت-بخیر-می-کند «عواملی که انسان را عاقبتبهخیر میکند»، وبسایت تبیان.]</ref> | |||
# '''بزرگشمردن گناه:''' در روایات [[اهلبیت]] سبکشمردن گناه یکی از عوامل تداوم رفتار ناپسند و [[قساوت قلب]] دانسته شده است. در حالی که توجه به بزرگی گناه و پرهیز از عادیانگاری آن باعث گرایش بیشتر به توبه و افزایش پایبندی دینی میشود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/107022/بعضیها-جوانی-خوبی-داشتند،-امان-از-پیریشان?rcids=96307,99577 «کلید عاقبتبهخیری انسان»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
# '''عاقبتاندیشی:''' در برخی آیات قرآن، عاقبتاندیشی شرط دستیابی به حسن عاقبت دانسته شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_36_سوره_اسراء سوره اسراء، آیه ۳۶.]</ref> [[حضرت محمد|پیامبر اکرم]] نیز به [[مسلمانان]] توصیه میکند که در عاقبت و نتیجه هر کار بیندیشند؛ اگر پایانش خیر بود یا مقدمهای برای خیر بود، آن را پیگیری کنند و اگر شرّ یا [[گمراهی]] بهدنبال داشت، از آن دوری جویند.<ref>کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۵۰.</ref> | |||
# '''توبه:''' برخی مفسران قرآن، توبه را از عوامل مؤثر در حسن عاقبت دانستهاند. بر پایه این دیدگاه، ممکن است فردی در بخشی از زندگی دچار خطا شود، اما با توبه پیش از مرگ و اصلاح مسیر رفتاری، به همراهی پایان زندگی دنیایی با ایمان و [[عمل صالح]]، برسد.<ref>[https://makarem.ir/news/fa/News/Details/420972#:~:text=سخن%20آخر%3A%20(عاقبت%20بخیری؛,%20ماه%20مبارک%20رمضان%20است. «حقیقت توبه از منظر آیتالله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی.]</ref> | |||
== عوامل سوء عاقبت == | |||
برخی پژوهشگران اسلامی عواملی را برشمردهاند که منجر به بدعاقبتی میشود؛ از جمله دشمنی و بغض به اهلبیت، دلبستگی شدید به دنیا و [[دنیاپرستی]]، شناخت حق و عدم یاری آن همراه با [[تکبر]] و [[غرور]]، ستم و بیعدالتی، ترک [[صله رحم]]، [[عاق والدین]]، تضییع حقوق خانواده و دوستان، همنشینی با افراد بدکار و ترک امر به معروف و نهی از منکر.<ref>حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۴۵–۶۴.</ref> ریشه این عوامل اصرار بر گناه، ضعف عقیده و قساوت قلب ذکر شده که انسان را از ثبات ایمانی و نجات نهایی محروم میسازند.<ref>[https://gharaati.ir/عاقبت-بخيري/# قرائتی، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref> | |||
== عوامل | |||
پژوهشگران اسلامی عواملی را | |||
== داستانهای عبرتآموز == | == داستانهای عبرتآموز == | ||
در متون اسلامی | در متون اسلامی هم برای حسن عاقبت و هم برای سوء عاقبت، نمادهایی معرفی شده است، ازجمله: | ||
* '''ساحران فرعون''': ساحران فرعون | === نماد حسن عاقبت === | ||
* ''' | * '''ساحران فرعون''': ساحران به فرمان [[فرعون]] برای مقابله با آنچه بهعنوان [[معجزه موسی]] معرفی میشد گرد هم آمدند و با بهرهگیری از ترفند [[جادو|سِحر]]، صحنهای ایجاد کردند که در آن طنابها و عصاها شبیه به مار دیده میشدند؛ اما در ادامه، [[عصای موسی]] به [[اژدها|اژدهایی]] تبدیل شد و آنچه را آنان پدید آورده بودند بلعید. ساحران پس از این رویداد به [[سجده]] افتادند و به پیام موسی ایمان آوردند. در آیه ۴۲ سوره شعراء از این رخداد یاد شده است.<ref>[https://gharaati.ir/خوش-عاقبتی-و-بد-عاقبتی/ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref> | ||
* ''' | * '''حربنیزید ریاحی''': [[حر بن یزید ریاحی]]، فرمانده هزار نفر از سپاهیان [[عبیدالله بن زیاد]]، در [[کربلا]] ابتدا راه [[امام حسین]] را بست و مانع ورود وی به [[کوفه]] شد، اما در [[روز عاشورا]] پس از تردید و توجه، توبه کرد و در نهایت به [[شهادت]] رسید.<ref>[https://gharaati.ir/خوش-عاقبتی-و-بد-عاقبتی/ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref> | ||
* '''شاهرخ ضرغام''': معروف به حر انقلاب اسلامی از چهرههای ورزشی پیش از [[انقلاب اسلامی ایران]] بود و در حوزههایی مانند کشتی حرفهای فعالیت داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در مواضع و فعالیتهای خود تغییراتی ایجاد کرد و به جریانهای حامی [[امام خمینی]] پیوست. او در جریان [[جنگ ایران و عراق]]، در [[۱۷ آذر]] ۱۳۵۹ش در [[آبادان]] [[شهید]] شد.<ref>[https://fashnews.ir/news/51904/%C2«ØÙر-اÙÙÙاب%C2»Ø±Ù-صد-ساÙÙ-را-ÛÚ©-شبÙ-Ù¾ÛÙ
Ùد/ «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وبسایت فاشنیوز.]</ref> | |||
=== نماد بدعاقبتی === | === نماد بدعاقبتی === | ||
* '''برصیصای عابد''': در برخی منابع تفسیری، برصیصا عابدی از [[بنیاسرائیل]] دانسته شده است که ۷۰ سال به [[عبادت]] اشتغال داشت. گفته میشود برادران زنی بیمار، خواهر خود را برای درمان نزد او بردند. در ادامه، او بر اثر [[وسوسه شیطان]] با آن زن [[رابطه جنسی نامشروع]] برقرار کرد و زن [[بارداری|باردار]] شد. برصیصا او را کشت و دفن کرد؛ اما پس از مدتی، حقیقت آشکار شد و برصیصا به دار آویخته شد. در آخرین لحظه، [[شیطان]] ظاهر شد و در ازای سجده بر خود، وعده نجات به او داد؛ برصیصا تسلیم شد، خدا را انکار کرد و بدعاقبت از دنیا رفت.<ref>[https://lib.eshia.ir/50082/23/544/برصیصا مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج23، ص544.]</ref> | |||
* '''بلعم باعورا''': بهگفته برخی منابع، [[بلعم باعورا]] عالمی از بنیاسرائیل در زمان [[موسی]] است که به [[مستجابالدعوه]] بودن شهرت داشت. او بهتدریج به قدرت گرایش پیدا کرد و با فرعون همراه شد و در نهایت بدعاقبت از دنیا رفت.<ref>[https://gharaati.ir/عاقبت-بخيري/# قرائتی، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref> | |||
* '''ثعلبة بن حاطب''': ثعلبة بن حاطب انصاری از صحابه [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و از شرکتکنندگان در [[غزوه بدر]] و [[غزوه احد]] است. در گزارشها آمده است که او بهدلیل [[فقر]] از پیامبر درخواست [[دعا]] برای افزایش مال کرد و پس از تعهد به پرداخت [[زکات]]، دعای پیامبر شامل حال او شد. با افزایش گوسفندانش، از [[مدینه]] بیرون رفت و گفته میشود حضور او به [[نماز جمعه]] محدود شد. پس از تشریع زکات، او از پرداخت آن خودداری کرد و آیاتی از قرآن در این زمینه نازل شد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_76_سوره_توبه سوره توبه، آیه 76] و [https://wiki.ahlolbait.com/آیه_77_سوره_توبه 77].</ref> پس از آن، زکات او از سوی پیامبر و پس از آن از سوی خلفا پذیرفته نشد در نهایت بدعاقبت از دنیا رفت.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1647241 منتظمی، «پایانهای ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وبسایت راسخون.]</ref> | |||
== پانویس == | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* قرآن کریم. | * قرآن کریم. | ||
* انصاریان، حسین، دیار عاشقان: تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش. | * انصاریان، حسین، دیار عاشقان: تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش. | ||
* «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، وبسایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش. | * «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، وبسایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش. | ||
* تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، بینا، بیتا. | |||
* «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وبسایت فاشنیوز، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش. | * «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وبسایت فاشنیوز، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش. | ||
* حسینی، سیدحسین، عاقبتبهخیری، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش. | * حسینی، سیدحسین، عاقبتبهخیری، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش. | ||
* «حقیقت توبه از منظر آیتالله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۴ش. | |||
* دانیاری، محسن، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه علمی تخصصی ویژه مبلغان: رهتوشه، شماره ۱۳۷، ۱۴۰۱ش. | * دانیاری، محسن، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه علمی تخصصی ویژه مبلغان: رهتوشه، شماره ۱۳۷، ۱۴۰۱ش. | ||
* دعای یازدهم صحیفه سجادیه. | * دعای یازدهم صحیفه سجادیه. | ||
* شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق. | * شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق. | ||
* عالی، مسعود، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش. | * عالی، مسعود، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش. | ||
* «عواملی که انسان را عاقبتبهخیر میکند»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش. | * «عواملی که انسان را عاقبتبهخیر میکند»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش. | ||
| خط ۸۳: | خط ۵۷: | ||
* قرائتی، محسن، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۸۵ش. | * قرائتی، محسن، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۸۵ش. | ||
* قرائتی، محسن، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش. | * قرائتی، محسن، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش. | ||
* «کلید عاقبتبهخیری انسان» پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ش. | |||
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق. | * کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق. | ||
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، | * مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، بیجا، ۱۴۰۳ق. | ||
* «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش. | * «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش. | ||
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش. | * مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش. | ||
* مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام | * مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش. | ||
* منتظمی، قربان، «پایانهای ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش. | * منتظمی، قربان، «پایانهای ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش. | ||
* «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وبسایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۹ش. | * «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وبسایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۹ش. | ||
{{پایان منابع}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۳:۵۳
حسن عاقبت؛ آموزهای دینی بهمعنای پایان یافتن زندگی انسان با ایمان، توبه، رضایت الهی و دوری از انحراف.
حسن عاقبت از مفاهیم مهم و پرتکرار در تعالیم اسلام و اخلاق اسلامی است که در آیات، روایات و دعاهای بسیاری به اهمیت آن تأکید شده است. این اصطلاح به این معنا است که پایان کار و زندگی یک انسان بهویژه در لحظهٔ مرگ و انتقال به سرای باقی، با ایمان، پاکی و رضایت الهی همراه باشد. پژوهشگران دینی عواملی مانند، اصلاح نیت، ایمان و تقوا، توسل و دعا، خدمت به خلق، نیکی به والدین و محاسبهٔ نفس را در عاقبتبهخیری مؤثر دانستهاند و عواملی مانند حب دنیا، گناهان کبیره و اصرار بر آن، ظلم و حقالناس، تکبر، حسادت، همنشین بد و ترک امر به معروف و نهی منکر را از موانع اصلی حسن عاقبت برشمردهاند.
مفهومشناسی حسن عاقبت
در تعالیم اسلام، حُسن عاقبت از اهداف مهم انسان مؤمن دانسته شده است و در مقابل بدعاقبتی قرار دارد.[۱] در فرهنگ اسلامی، ملاک اصلی قضاوت دربارهٔ سعادت یک انسان، نه لزوماً گذشتهٔ او، بلکه وضعیت نهایی او شناخته میشود. همچنین در متون اسلامی، حسن عاقبت به پایان زندگی دنیاییِ انسان همراه با ایمان به خدا، شرافت انسانی و دوری از خشم الهی تعریف شده و معیار ارزشگذاری نهایی انسان، چگونگی پایان کار او دانسته شده است.[۲]
جایگاه و ابعاد حسن عاقبت
حسن عاقبت در تعالیم اسلام، تعادلی پویا میان خوف و رجا در روان انسان ایجاد میکند که انسان را از نومید شدن از رحمت الهی و غرور از اعمال صالح دور میکند.[۳] به عقیده کارشناسان دینی، خوف و رجا همواره مایهٔ امید و انگیزه برای اصلاح و مراقبت اخلاقی دانسته شدهاند و بر همین اساس در آموزههای دینی تأکید شده که بخش پایانی عمل و نحوهٔ عبور از خط پایان زندگی بسیار مهمتر از آغاز آن است.[۴]
- حسن عاقبت در قرآن: قرآن به پیوند مستقیم ایمان، عمل صالح و عاقبت نیک اشاره دارد[۵] و اینکه خداوند نعمت جاودانه را به وی عطا میکند.[۶] خداوند به مؤمنان سفارش کرده است که مراقب لحظهٔ مرگشان باشند تا عاقبتبهخیر از دنیا بروند.[۷] حضرت یوسف، از خدا میخواهد که وی را مسلمان بمیراند و به صالحان ملحق کند.[۸] در آیهٔ دیگری قرآن به انسان یاد میدهد که از خدا بخواهد بعد از ایمان آوردن و یافتن راه حق، منحرف نشود و بر همان هدایت و ایمان از دنیا برود.[۹]
- حسن عاقبت در روایات: طبق سخن پیامبر اسلام ارزش اعمال به نحوه پایان آنها مربوط است؛[۱۰] ممکن است فردی سالها عبادت کند، اما در لحظات آخر عمر دچار لغزش شود و همه چیز را ببازد و برعکس، ممکن است کسی گناهکار باشد اما در پایان عمر توبه کند و رستگار شود مانند ماجرای حربنیزید ریاحی در کربلا.[۱۱]
- حسن عاقبت در ادعیه: در دعاها و مناجات اسلامی نیز حسن عاقبت همواره مورد توجه و استغاثه بزرگان دین، عالمان و مردم عادی قرار گرفته است. این مفهوم در دعای مشهور «اللهم اجعَل عَواقبَ اُمورِنا خَیراً» (خدایا، سرانجام همه کارهای ما را نیکفرجام گردان)[۱۲] برجسته است. در دعای یازدهم صحیفه سجادیه از امام علی بن الحسین،[۱۳] حسن عاقبت چنین طلب میشود[۱۴] که دل به ذکر خدا، زبان به شکر، اعضا به طاعت و اعمال به توبهٔ پذیرفتهشده ختم شود.[۱۵]
عوامل اصلی حسن عاقبت
بر اساس برخی منابع، حسن عاقبت برخواسته از عوامل متعددی است؛ از جمله:
- اصلاح نیت و ایمان: برخی کارشناسان دینی، با توجه به آیه ۸۴ سوره اسراء، ریشه اعمال انسان را نیت و ساختار وجودی او تفسیر کرده است؛ به این معنی که کسی که باطنش آلوده به نفاق یا کینه باشد، حتی اگر ظاهرش خوب باشد، ممکن است در پایان رسوا شود.[۱۶]
- دعای پدر و مادر و نیکی به آنها: در برخی روایات از اهلبیت، یکی از راههای تضمین حسن عاقبت، دعای پدر و مادر عنوان شده است.[۱۷] همچنین نیکی به والدین، سختیهای مرگ را آسان میکند.[۱۸]
- نقش خانواده: از منظر کارشناسان امور تربیتی، والدین با الگوسازی عملی، انتقال ارزشها، ایجاد محیط امن عاطفی و تربیت صحیح، فرزندان را بهسوی حسن عاقبت هدایت میکنند و خود نیز از دعای خیر آنها بهرهمند میشوند.[۱۹] از جمله راهکارهای والدین برای حسن عاقبت فرزندان که از آیات و روایات استخراج شده عبارتاند از: ارائه الگو، لقمه حلال، تحکیم و تثبیت عقاید، امید دادن، دعا کردن، آموزش نماز و قرآن.[۲۰]
- مداومت بر دعا: در برخی آیات قرآن[۲۱] و نیز در توصیههای امامان شیعه تأکید شده است که انسان نباید به ایمان فعلی خود مغرور شود و باید دائماً از خدا بخواهد که او را ثابتقدم نگه دارد.[۲۲]
- بزرگشمردن گناه: در روایات اهلبیت سبکشمردن گناه یکی از عوامل تداوم رفتار ناپسند و قساوت قلب دانسته شده است. در حالی که توجه به بزرگی گناه و پرهیز از عادیانگاری آن باعث گرایش بیشتر به توبه و افزایش پایبندی دینی میشود.[۲۳]
- عاقبتاندیشی: در برخی آیات قرآن، عاقبتاندیشی شرط دستیابی به حسن عاقبت دانسته شده است.[۲۴] پیامبر اکرم نیز به مسلمانان توصیه میکند که در عاقبت و نتیجه هر کار بیندیشند؛ اگر پایانش خیر بود یا مقدمهای برای خیر بود، آن را پیگیری کنند و اگر شرّ یا گمراهی بهدنبال داشت، از آن دوری جویند.[۲۵]
- توبه: برخی مفسران قرآن، توبه را از عوامل مؤثر در حسن عاقبت دانستهاند. بر پایه این دیدگاه، ممکن است فردی در بخشی از زندگی دچار خطا شود، اما با توبه پیش از مرگ و اصلاح مسیر رفتاری، به همراهی پایان زندگی دنیایی با ایمان و عمل صالح، برسد.[۲۶]
عوامل سوء عاقبت
برخی پژوهشگران اسلامی عواملی را برشمردهاند که منجر به بدعاقبتی میشود؛ از جمله دشمنی و بغض به اهلبیت، دلبستگی شدید به دنیا و دنیاپرستی، شناخت حق و عدم یاری آن همراه با تکبر و غرور، ستم و بیعدالتی، ترک صله رحم، عاق والدین، تضییع حقوق خانواده و دوستان، همنشینی با افراد بدکار و ترک امر به معروف و نهی از منکر.[۲۷] ریشه این عوامل اصرار بر گناه، ضعف عقیده و قساوت قلب ذکر شده که انسان را از ثبات ایمانی و نجات نهایی محروم میسازند.[۲۸]
داستانهای عبرتآموز
در متون اسلامی هم برای حسن عاقبت و هم برای سوء عاقبت، نمادهایی معرفی شده است، ازجمله:
نماد حسن عاقبت
- ساحران فرعون: ساحران به فرمان فرعون برای مقابله با آنچه بهعنوان معجزه موسی معرفی میشد گرد هم آمدند و با بهرهگیری از ترفند سِحر، صحنهای ایجاد کردند که در آن طنابها و عصاها شبیه به مار دیده میشدند؛ اما در ادامه، عصای موسی به اژدهایی تبدیل شد و آنچه را آنان پدید آورده بودند بلعید. ساحران پس از این رویداد به سجده افتادند و به پیام موسی ایمان آوردند. در آیه ۴۲ سوره شعراء از این رخداد یاد شده است.[۲۹]
- حربنیزید ریاحی: حر بن یزید ریاحی، فرمانده هزار نفر از سپاهیان عبیدالله بن زیاد، در کربلا ابتدا راه امام حسین را بست و مانع ورود وی به کوفه شد، اما در روز عاشورا پس از تردید و توجه، توبه کرد و در نهایت به شهادت رسید.[۳۰]
- شاهرخ ضرغام: معروف به حر انقلاب اسلامی از چهرههای ورزشی پیش از انقلاب اسلامی ایران بود و در حوزههایی مانند کشتی حرفهای فعالیت داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در مواضع و فعالیتهای خود تغییراتی ایجاد کرد و به جریانهای حامی امام خمینی پیوست. او در جریان جنگ ایران و عراق، در ۱۷ آذر ۱۳۵۹ش در آبادان شهید شد.[۳۱]
نماد بدعاقبتی
- برصیصای عابد: در برخی منابع تفسیری، برصیصا عابدی از بنیاسرائیل دانسته شده است که ۷۰ سال به عبادت اشتغال داشت. گفته میشود برادران زنی بیمار، خواهر خود را برای درمان نزد او بردند. در ادامه، او بر اثر وسوسه شیطان با آن زن رابطه جنسی نامشروع برقرار کرد و زن باردار شد. برصیصا او را کشت و دفن کرد؛ اما پس از مدتی، حقیقت آشکار شد و برصیصا به دار آویخته شد. در آخرین لحظه، شیطان ظاهر شد و در ازای سجده بر خود، وعده نجات به او داد؛ برصیصا تسلیم شد، خدا را انکار کرد و بدعاقبت از دنیا رفت.[۳۲]
- بلعم باعورا: بهگفته برخی منابع، بلعم باعورا عالمی از بنیاسرائیل در زمان موسی است که به مستجابالدعوه بودن شهرت داشت. او بهتدریج به قدرت گرایش پیدا کرد و با فرعون همراه شد و در نهایت بدعاقبت از دنیا رفت.[۳۳]
- ثعلبة بن حاطب: ثعلبة بن حاطب انصاری از صحابه پیامبر اسلام و از شرکتکنندگان در غزوه بدر و غزوه احد است. در گزارشها آمده است که او بهدلیل فقر از پیامبر درخواست دعا برای افزایش مال کرد و پس از تعهد به پرداخت زکات، دعای پیامبر شامل حال او شد. با افزایش گوسفندانش، از مدینه بیرون رفت و گفته میشود حضور او به نماز جمعه محدود شد. پس از تشریع زکات، او از پرداخت آن خودداری کرد و آیاتی از قرآن در این زمینه نازل شد.[۳۴] پس از آن، زکات او از سوی پیامبر و پس از آن از سوی خلفا پذیرفته نشد در نهایت بدعاقبت از دنیا رفت.[۳۵]
پانویس
- ↑ حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۲۶۲.
- ↑ تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، بیتا، ج1، ص50.
- ↑ «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، وبسایت بلاغ.
- ↑ سوره قصص، آیه ۸۳.
- ↑ سوره رعد، آیه ۲۹.
- ↑ سوره آلعمران، آیه ۱۰۲.
- ↑ سوره یوسف، آیه ۱۰۱.
- ↑ سوره آلعمران، آیه 8.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۶۲
- ↑ عالی، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا.
- ↑ «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین.
- ↑ دانیاری، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، 1401ش، ص59.
- ↑ انصاریان، دیارعاشقان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۰۱–۱۲۲؛ ممدوحی، شهود و شناخت، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۸۵–۵۰۰.
- ↑ دعای یازدهم صحیفه سجادیه.
- ↑ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
- ↑ کلینی، کافی، 1407ق، ج2، ص509.
- ↑ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۳۲.
- ↑ «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وبسایت بلاغ.
- ↑ فلاحی، «نقش والدین در عاقبتبهخیری فرزند»، 1402ش، ص947.
- ↑ سوره آلعمران، آیه ۸.
- ↑ «عواملی که انسان را عاقبتبهخیر میکند»، وبسایت تبیان.
- ↑ «کلید عاقبتبهخیری انسان»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۳۶.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۵۰.
- ↑ «حقیقت توبه از منظر آیتالله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۴۵–۶۴.
- ↑ قرائتی، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
- ↑ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
- ↑ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
- ↑ «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وبسایت فاشنیوز.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج23، ص544.
- ↑ قرائتی، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
- ↑ سوره توبه، آیه 76 و 77.
- ↑ منتظمی، «پایانهای ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وبسایت راسخون.
منابع
- قرآن کریم.
- انصاریان، حسین، دیار عاشقان: تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش.
- «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، وبسایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، بینا، بیتا.
- «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وبسایت فاشنیوز، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
- حسینی، سیدحسین، عاقبتبهخیری، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
- «حقیقت توبه از منظر آیتالله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۴ش.
- دانیاری، محسن، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه علمی تخصصی ویژه مبلغان: رهتوشه، شماره ۱۳۷، ۱۴۰۱ش.
- دعای یازدهم صحیفه سجادیه.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
- عالی، مسعود، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «عواملی که انسان را عاقبتبهخیر میکند»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
- فلاحی، رامین، «نقش والدین در عاقبتبهخیری فرزند»، مجله علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره ۷، شماره ۴، ۱۴۰۲ش.
- قرائتی، محسن، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۸۵ش.
- قرائتی، محسن، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش.
- «کلید عاقبتبهخیری انسان» پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، بیجا، ۱۴۰۳ق.
- «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
- منتظمی، قربان، «پایانهای ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش.
- «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وبسایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۹ش.