ایران‌پدیا

پیش‌نویس:حسن عاقبت: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
رضا عسکری (بحث | مشارکت‌ها)
۷۴۰ ویرایش‌ها
 
(۲۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>حسن عاقبت؛</big>''' <big>آموزه‌ای دینی به‌معنای پایان یافتن زندگی انسان با ایمان، توبه، رضایت الهی و دوری از انحراف.</big><br>حسن عاقبت از مفاهیم مهم و پرتکرار در [[تعالیم اسلام]] و [[اخلاق اسلامی]] است که در آیات، روایات و دعاهای بسیاری به اهمیت آن تأکید شده است. این اصطلاح به‌ این معنا است که پایان کار و زندگی یک انسان به‌ویژه در لحظۀ مرگ و انتقال به سرای باقی، با ایمان، پاکی و رضایت الهی همراه باشد. پژوهشگران دینی عواملی مانند، اصلاح نیت، [[ایمان]] و [[تقوا]]، [[توسل]] و [[دعا]]، [[خدمت به خلق]]، [[نیکی به والدین]] و محاسبۀ نفس را در عاقبت‌به‌خیری مؤثر دانسته‌اند و عواملی مانند [[حب دنیا]]، [[گناهان کبیره]] و اصرار بر آن، ظلم و [[حق‌الناس]]، [[تکبر]]، [[حسادت]]، همنشین بد و ترک [[امر به معروف و نهی منکر]] را از موانع اصلی حسن عاقبت برشمرده‌اند.  
'''{{درشت|حسن عاقبت؛}}''' آموزه‌ای دینی به‌معنای پایان یافتن زندگی انسان با ایمان، توبه، رضایت الهی و دوری از انحراف.<br>
حسن عاقبت از مفاهیم مهم و پرتکرار در [[تعالیم اسلام]] و [[اخلاق اسلامی]] است که در آیات، روایات و دعاهای بسیاری به اهمیت آن تأکید شده است. این اصطلاح به این معنا است که پایان کار و زندگی یک انسان به‌ویژه در لحظهٔ مرگ و انتقال به سرای باقی، با ایمان، پاکی و رضایت الهی همراه باشد. پژوهشگران دینی عواملی مانند، اصلاح نیت، [[ایمان]] و [[تقوا]]، [[توسل]] و [[دعا]]، [[خدمت به خلق]]، [[نیکی به والدین]] و محاسبهٔ نفس را در عاقبت‌به‌خیری مؤثر دانسته‌اند و عواملی مانند [[حب دنیا]]، [[گناهان کبیره]] و اصرار بر آن، ظلم و [[حق‌الناس]]، [[تکبر]]، [[حسادت]]، همنشین بد و ترک [[امر به معروف و نهی منکر]] را از موانع اصلی حسن عاقبت برشمرده‌اند.


== مفهوم‌شناسی حسن عاقبت ==
== مفهوم‌شناسی حسن عاقبت ==
در تعالیم اسلام، حُسن عاقبت از اهداف مهم انسان مؤمن دانسته شده است و در مقابل بدعاقبتی قرار دارد.<ref>حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.</ref> در [[فرهنگ اسلامی]]، ملاک اصلی قضاوت دربارۀ [[سعادت]] یک انسان، نه لزوماً گذشتۀ او، بلکه وضعیت نهایی او شناخته می‌شود. همچنین در متون اسلامی، حسن عاقبت به پایان زندگی انسان همراه با ایمان به خدا، شرافت انسانی و دوری از خشم الهی تعریف شده و معیار ارزش‌گذاری نهایی انسان، چگونگی پایان کار او دانسته شده است.<ref>مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۲۶۲.</ref> ​
در تعالیم اسلام، حُسن عاقبت از اهداف مهم انسان مؤمن دانسته شده است و در مقابل بدعاقبتی قرار دارد.<ref>حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.</ref> در [[فرهنگ اسلامی]]، ملاک اصلی قضاوت دربارهٔ [[سعادت]] یک انسان، نه لزوماً گذشتهٔ او، بلکه وضعیت نهایی او شناخته می‌شود. همچنین در متون اسلامی، حسن عاقبت به پایان زندگی دنیاییِ انسان همراه با ایمان به [[خدا]]، شرافت انسانی و دوری از خشم الهی تعریف شده و معیار ارزش‌گذاری نهایی انسان، چگونگی پایان کار او دانسته شده است.<ref>مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۲۶۲.</ref>


== جایگاه و ابعاد حسن عاقبت ==
== جایگاه و ابعاد حسن عاقبت ==
حسن عاقبت در تعالیم اسلام، تعادلی پویا میان [[خوف و رجا]] در روان انسان ایجاد می‌کند که انسان را از نومید شدن از رحمت الهی و غرور از اعمال صالح دور می‌کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/27287/1/50/%C2«Ø®ÛŒØ±Ù_الاعمال_اعتدال_الرجاء_والخوف%C2» تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، بی‌تا، ج1، ص50.]</ref> به عقیده کارشناسان دینی، خوف و رجا همواره مایهٔ امید و انگیزه برای اصلاح و مراقبت اخلاقی دانسته شده‌اند و بر همین اساس در آموزه‌های دینی تأکید شده که بخش پایانی عمل و نحوهٔ عبور از خط پایان زندگی بسیار مهم‌تر از آغاز آن است.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17575 «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، وب‌سایت بلاغ.]</ref>
* '''حسن عاقبت در قرآن:''' [[قرآن]] به پیوند مستقیم ایمان، [[عمل صالح]] و عاقبت نیک اشاره دارد<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_83_سوره_قصص سوره قصص، آیه ۸۳.]</ref> و این‌که خداوند نعمت جاودانه را به وی عطا می‌کند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_29_سوره_رعد سوره رعد، آیه ۲۹.]</ref> خداوند به مؤمنان سفارش کرده است که مراقب لحظهٔ مرگ‌شان باشند تا [[عاقبت‌به‌خیر]] از دنیا بروند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_102_سوره_آل_عمران سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۲.]</ref> [[حضرت یوسف]]، از خدا می‌خواهد که وی را مسلمان بمیراند و به صالحان ملحق کند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_101_سوره_یوسف سوره یوسف، آیه ۱۰۱.]</ref> در آیهٔ دیگری قرآن به [[انسان]] یاد می‌دهد که از خدا بخواهد بعد از ایمان آوردن و یافتن راه حق، منحرف نشود و بر همان هدایت و ایمان از دنیا برود.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_8_سوره_آل_عمران سوره آل‌عمران، آیه 8.]</ref>
* '''حسن عاقبت در روایات:''' طبق سخن [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] ارزش اعمال به نحوه پایان آنها مربوط است؛<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۶۲</ref> ممکن است فردی سال‌ها عبادت کند، اما در لحظات آخر عمر دچار لغزش شود و همه چیز را ببازد و برعکس، ممکن است کسی گناهکار باشد اما در پایان عمر [[توبه]] کند و رستگار شود مانند ماجرای حربن‌یزید ریاحی در [[کربلا]].<ref>[https://khorasan.iqna.ir/fa/news/4133833/شاه‌کلید-عاقبت-بخیری-چیست عالی، «شاه‌کلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا.]</ref>
* '''حسن عاقبت در ادعیه''': در [[دعا]]ها و [[مناجات اسلامی]] نیز حسن عاقبت همواره مورد توجه و استغاثه بزرگان دین، عالمان و مردم عادی قرار گرفته است. این مفهوم در دعای مشهور «اللهم اجعَل عَواقبَ اُمورِنا خَیراً» (خدایا، سرانجام همه کارهای ما را نیک‌فرجام گردان)<ref>[https://thaqalain.ir/معنا-و-سند-دعای-اللهم-افتح-لنا-بالخیر-و/ «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین.]</ref> برجسته است. در دعای یازدهم [[صحیفه سجادیه]] از امام [[علی ابن الحسین|علی بن الحسین،]]<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1865663/اهمیت-و-جایگاه-عاقبت-بخیری-در-ایات-و-روایات-و-ادعیه دانیاری، «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، 1401ش، ص59.]</ref> حسن عاقبت چنین طلب می‌شود<ref>انصاریان، دیارعاشقان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۰۱–۱۲۲؛ ممدوحی، شهود و شناخت، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۸۵–۵۰۰.</ref> که دل به [[ذکر]] خدا، زبان به [[شکر]]، اعضا به طاعت و اعمال به توبهٔ پذیرفته‌شده ختم شود.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/دعای_یازدهم_صحیفه_سجادیه/_شرح‌ها_و_ترجمه‌ها دعای یازدهم صحیفه سجادیه.]</ref>


=== حسن عاقبت در قرآن، ادعیه و روایات ===
== عوامل اصلی حسن عاقبت ==
* '''حسن عاقبت در قرآن:''' [[قرآن]] به پیوند مستقیم ایمان، [[عمل صالح]] و عاقبت نیک اشاره دارد<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_83_سوره_قصص سوره قصص، آیه ۸۳.]</ref> و خداوند نعمت جاودانه را به وی عطا می‌کند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_29_سوره_رعد سوره رعد، آیه ۲۹.]</ref> خداوند به مؤمنان سفارش نموده است که مراقب لحظهٔ مرگ‌شان باشند تا [[عاقبت‌به‌خیر]] از دنیا بروند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_102_سوره_آل_عمران سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۲.]</ref> [[حضرت یوسف]]، از خدا می‌خواهد که وی را مسلمان بمیراند و به صالحان ملحق کند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_101_سوره_یوسف سوره یوسف، آیه ۱۰۱.]</ref> در آیۀ دیگری قرآن  به [[انسان‌]] یاد می‌دهد که از خدا بخواهد بعد از ایمان آوردن و یافتن راه حق، منحرف نشود و بر همان هدایت و ایمان از دنیا برود.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_8_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A2%D9%84_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86 سوره آل‌عمران، آیه 8.]</ref>
بر اساس برخی منابع، حسن عاقبت برخواسته از عوامل متعددی است؛ از جمله:
* '''حسن عاقبت در روایات:''' طبق فرمودۀ [[حضرت محمد]] ارزش اعمال به نحوهٔ پایان آنها مربوط است:<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۶۲</ref> یعنی ممکن است فردی سال‌ها عبادت کند، اما در لحظات آخر عمر دچار لغزش شود و همه چیز را ببازد و برعکس، ممکن است کسی گناهکار باشد اما در پایان عمر توبه کند و رستگار شود مانند ماجرای حر بن یزید ریاحی در [[کربلا]].<ref>[https://khorasan.iqna.ir/fa/news/4133833/%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D8%AE%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA عالی، «شاه‌کلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا.]</ref>
# '''اصلاح نیت و ایمان:''' برخی کارشناسان دینی، با توجه به آیه ۸۴ سوره اسراء، ریشه اعمال انسان را [[نیت]] و ساختار وجودی او تفسیر کرده است؛ به این معنی که کسی که باطنش آلوده به [[نفاق]] یا [[کینه]] باشد، حتی اگر ظاهرش خوب باشد، ممکن است در پایان رسوا شود.<ref>[https://gharaati.ir/خوش-عاقبتی-و-بد-عاقبتی/ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.]</ref>
* '''حسن عاقبت در ادعیه''': در [[دعا|دعاها]] و [[مناجات‌ اسلامی]] نیز حسن عاقبت همواره مورد توجه و استغاثه بزرگان دین، عالمان و مردم عادی قرار گرفته است. این مفهوم در دعای مشهور اللهم اجعل عواقب امورنا خیراً به‌معنی خدایا، سرانجام همه کارهای ما را نیک‌فرجام گردان،<ref>[https://thaqalain.ir/معنا-و-سند-دعای-اللهم-افتح-لنا-بالخیر-و/ «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین.]</ref> برجسته است. در دعای یازدهم [[صحیفه سجادیه]] [[علی ابن الحسین]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1865663/اهمیت-و-جایگاه-عاقبت-بخیری-در-ایات-و-روایات-و-ادعیه دانیاری، «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، 1401ش، ص59.]</ref> حسن عاقبت چنین طلب می‌شود<ref>انصاریان، دیارعاشقان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۰۱-۱۲۲؛ ممدوحی،‌ شهود و شناخت، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۸۵-۵۰۰.</ref> که دل به [[ذکر]] خدا، زبان به [[شکر]]، اعضا به طاعت و اعمال به [[توبه|توبۀ]] پذیرفته‌شده ختم شود.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/دعای_یازدهم_صحیفه_سجادیه/_شرح‌ها_و_ترجمه‌ها دعای یازدهم صحیفه سجادیه.]</ref>
# '''دعای پدر و مادر و نیکی به آنها:''' در برخی روایات از [[اهل‌بیت]]، یکی از راه‌های تضمین حسن عاقبت، [[دعای پدر و مادر]] عنوان شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/509/الوالد_الصالح_لولده_و_دعوة_المؤمن_لأخیه-_بظهر_الغیب کلینی، کافی، 1407ق، ج2، ص509.]</ref> همچنین [[نیکی به والدین]]، [[سختی‌های مرگ]] را آسان می‌کند.<ref>شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۳۲.</ref>
# '''نقش خانواده''': از منظر کارشناسان امور تربیتی، والدین با الگوسازی عملی، انتقال ارزش‌ها، ایجاد محیط امن عاطفی و تربیت صحیح، فرزندان را به‌سوی حسن عاقبت هدایت می‌کنند و خود نیز از [[دعای خیر]] آن‌ها بهره‌مند می‌شوند.<ref>[https://www.balagh.ir/content/14028 «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وب‌سایت بلاغ.]</ref> از جمله راهکارهای والدین برای حسن عاقبت فرزندان که از آیات و روایات استخراج شده عبارت‌اند از: ارائه الگو، [[لقمه حلال]]، تحکیم و تثبیت عقاید، امید دادن، دعا کردن، [[آموزش نماز]] و قرآن.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2177028/نقش-والدین-در-عاقبت-به-خیری-فرزند فلاحی، «نقش والدین در عاقبت‌به‌خیری فرزند»، 1402ش، ص947.]</ref>
# '''مداومت بر دعا:''' در برخی آیات قرآن<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_8_سوره_آل_عمران سوره آل‌عمران، آیه ۸.]</ref> و نیز در توصیه‌های امامان شیعه تأکید شده است که انسان نباید به ایمان فعلی خود مغرور شود و باید دائماً از خدا بخواهد که او را ثابت‌قدم نگه دارد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/519434/عواملی-که-انسان-را-عاقبت-بخیر-می-کند «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»، وب‌سایت تبیان.]</ref>
# '''بزرگ‌شمردن گناه:''' در روایات [[اهل‌بیت]] سبک‌شمردن گناه یکی از عوامل تداوم رفتار ناپسند و [[قساوت قلب]] دانسته شده است. در حالی که توجه به بزرگی گناه و پرهیز از عادی‌انگاری آن باعث گرایش بیشتر به توبه و افزایش پایبندی دینی می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/107022/بعضی‌ها-جوانی‌-خوبی-داشتند،-امان-از-پیری‌شان?rcids=96307,99577 «کلید عاقبت‌به‌خیری انسان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# '''عاقبت‌اندیشی:''' در برخی آیات قرآن، عاقبت‌اندیشی شرط دستیابی به حسن عاقبت دانسته شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_36_سوره_اسراء سوره اسراء، آیه ۳۶.]</ref> [[حضرت محمد|پیامبر اکرم]] نیز به [[مسلمانان]] توصیه می‌کند که در عاقبت و نتیجه هر کار بیندیشند؛ اگر پایانش خیر بود یا مقدمه‌ای برای خیر بود، آن را پیگیری کنند و اگر شرّ یا [[گمراهی]] به‌دنبال داشت، از آن دوری جویند.<ref>کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۵۰.</ref>
# '''توبه:''' برخی مفسران قرآن، توبه را از عوامل مؤثر در حسن عاقبت دانسته‌اند. بر پایه این دیدگاه، ممکن است فردی در بخشی از زندگی دچار خطا شود، اما با توبه پیش از مرگ و اصلاح مسیر رفتاری، به همراهی پایان زندگی دنیایی با ایمان و [[عمل صالح]]، برسد.<ref>[https://makarem.ir/news/fa/News/Details/420972#:~:text=سخن%20آخر%3A%20(عاقبت%20بخیری؛,‏%20ماه%20مبارک%20رمضان%20است. «حقیقت توبه از منظر آیت‌الله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی.]</ref>


=== بُعد روانشناختی-تربیتی حسن عاقبت ===
== عوامل سوء عاقبت ==
حسن عاقبت در تعالیم اسلام، تعادلی پویا میان [[خوف و رجا]] در روان انسان ایجاد می‌کند که انسان را از نومید شدن از رحمت الهی و غرور از اعمال صالح دور می‌کند.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/775092/ «مشهورترین دعاها برای عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت شفقنا.]</ref><ref group="دیدگاه">لطفا این مطالب را به منابع اصلی ارجاع دهید.</ref> به عقیدۀ کارشناسان دینی این مفاهیم<ref group="دیدگاه">کدام مفاهیم؟ عبارت مبهم است.</ref> همواره مایهٔ امید و انگیزه برای اصلاح و مراقبت اخلاقی دانسته شده‌اند و بر همین اساس در آموزه‌های دینی تأکید شده است که بخش پایانی عمل و نحوهٔ عبور از خط پایان زندگی بسیار مهم‌تر از آغاز آن است.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17575 «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، وب‌سایت بلاغ.]</ref>
برخی پژوهشگران اسلامی عواملی را برشمرده‌اند که منجر به بدعاقبتی می‌شود؛ از جمله دشمنی و بغض به اهل‌بیت، دل‌بستگی شدید به دنیا و [[دنیاپرستی]]، شناخت حق و عدم یاری آن همراه با [[تکبر]] و [[غرور]]، ستم و بی‌عدالتی، ترک [[صله رحم]]، [[عاق والدین]]، تضییع حقوق خانواده و دوستان، همنشینی با افراد بدکار و ترک امر به معروف و نهی از منکر.<ref>حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۴۵–۶۴.</ref> ریشه این عوامل اصرار بر گناه، ضعف عقیده و قساوت قلب ذکر شده که انسان را از ثبات ایمانی و نجات نهایی محروم می‌سازند.<ref>[https://gharaati.ir/عاقبت-بخيري/# قرائتی، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref>
 
* '''امید:''' <ref group="دیدگاه">به نظر می رسد که این عنوان و عنوان بعدی یعنی ترس در این مقاله اضافی است. </ref>بر اساس آموزه‌های اسلام هیچ گناهکاری نباید از رحمت بی‌کران خداوند ناامید شود، زیرا تا آخرین نفس، فرصت توبه، تغییر مسیر و دستیابی به پایان نیک وجود دارد؛ در قرآن نیز در آیاتی بر همین مطلب تأکید شده و مسلمانان را از ناامیدی از لطف و رحمت خدا بر حذر داشته است. این امید، انگیزه‌ای برای تلاش مداوم فراهم می‌آورد و انسان را به جلو می‌راند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_53_سوره_زمر سوره زمر، آیه ۵۳.]</ref>
* '''ترس سازنده:''' همچنین در منابع دینی تأکید شده است هیچ مؤمنی نیز نباید به اعمال خویش مغرور شود، چرا که هیچ تضمینی برای استمرار نیکی تا پایان نیست؛ این ترس سالم، به‌عنوان عاملی بازدارنده، موجب هوشیاری دائمی انسان می‌شود. همچنین بر لزوم مراقبت مستمر از نفس تأکید دارد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1488722 طاهری، «عاقبت‌به‌خیری و چهار عامل بدست آوردن آن»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
 
== عوامل اصلی عاقبت‌به‌خیری ==
طبق روایات [[اهل‌بیت]]، برخی عوامل حسن عاقبت عبارتند از:
 
# '''اصلاح نیت و ایمان:''' محسن قرائتی در تفسیر نور<ref group="دیدگاه">شما در بالا گفته اید که در روایات اهلبیت.. ولی در اینجا به محسن قرائتی و تفسیر نور ارجاع میدهد. ضمن اینکه لازم نیست که محسن قرائتی و تفسیر نور در متن بیاید. </ref>، با توجه به آیهٔ ۸۴ سوره اسراء، ریشهٔ اعمال انسان را [[نیت]] و ساختار وجودی او تفسیر کرده است؛ به این معنی که کسی که باطنش آلوده به نفاق یا کینه باشد، حتی اگر ظاهرش خوب باشد، ممکن است در پایان رسوا شود.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_84_سوره_اسراء سوره اسراء، آیه ۸۴.]</ref><ref group="دیدگاه">علی الاصول وقتی شما از کسی مطلب نقل میکنید باید به خود او آدرس دهید. اینجا شما از محسن قرائتی در تفسیر نور مطلب نقل کردید ولی آدرس آیه قرآن است. </ref>
# '''خدمت به خلق و نیکی به والدین:''' در روایات بسیاری<ref group="دیدگاه">از تعابیری چون بسیاری و امثال آن که قابل سنجش نیست استفاده نکنید. مثلا بنویسید در روایات هلبیت یا معصومین </ref> از معصومین یکی از سریع‌ترین<ref group="دیدگاه">از پسوند ترین در ویکی استفاده نکنید</ref> راه‌ها برای تضمین عاقبت‌به‌خیری، دعای پدر و مادر است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/519434/عواملی-که-انسان-را-عاقبت-بخیر-می-کند «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»، وب‌سایت تبیان.]</ref><ref group="دیدگاه">این مورد و تمام موارد دیگر را که از روایات استفاده کرده اید به منابع اصلی ارجاع دهید نه سایت های خبری و امثال آن. همچنین در اینجا دعای والدین آمده است در حالی که عنوان نیکی به والدین است. این دو متفاوت است. در این قسمت در مورد بخش آول عنوان که خدمت به خلق باشد اشاره نشده است. </ref> همچنین نیکی به والدین، سختی‌های مرگ را آسان می‌کند.<ref>شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۳۲.</ref>
# '''نقش خانواده''': از منظر کارشناسان امور تربیتی والدین با الگوسازی عملی، انتقال ارزش‌ها، ایجاد محیط امن عاطفی و تربیت صحیح، فرزندان را به‌سوی عاقبت‌به‌خیری هدایت می‌کنند و خود نیز از دعای خیر آن‌ها بهره‌مند می‌شوند.<ref>[https://www.balagh.ir/content/14028 «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وب‌سایت بلاغ.]</ref> <ref>در ذیل روایات اهلبیت نظر کارشناسان آمده است. </ref>از جمله راهکارهای والدین برای عاقبت‌به‌خیری فرزندان که از آیات و روایات استخراج شده عبارتند از: ارائه الگو، لقمه حلال، تحکیم و تثبیت عقاید، امید دادن، دعا کردن، آموزش نماز و قرآن.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2177028/نقش-والدین-در-عاقبت-به-خیری-فرزند فلاحی، «نقش والدین در عاقبت‌به‌خیری فرزند»، 1402ش، ص947.]</ref>
# '''مداومت بر دعا:''' ائمهٔ اطهار تأکید داشته‌اند که انسان نباید به ایمان فعلی خود مغرور شود و باید دائماً از خدا بخواهد که او را ثابت‌قدم نگه دارد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/519434/عواملی-که-انسان-را-عاقبت-بخیر-می-کند «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»، وب‌سایت تبیان.]</ref> دعای معروف قرآنی در این باره وجود دارد که: پروردگارا، دل‌های ما را بعد از آنکه هدایت کردی، نلغزان<ref group="دیدگاه">این مطلب قبلا نقل شد و تکراری نیاید</ref>.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_8_سوره_آل_عمران سوره آل‌عمران، آیه ۸.]</ref>
# '''بزرگ‌شمردن گناه:''' در روایات بسیاری<ref group="دیدگاه">کلیدواژه بساری و امثال آن که بیانگر کثرت بدون امکان سنجش است حذف شود. </ref> به مسلمانان هشدار داده شده است که سبک‌شمردن گناه انسان را به سمت اصرار بر گناه و قساوت قلب می‌کشاند و بزرگ‌شمردن گناه و ترس از آن، قلب را نرم، راه توبه را باز و شانس مرگ بر ایمان و طاعت را بیشتر می‌کند. همچنین ترس از گناه و کوچک نشمردن آن، سبب هوشیاری دائم مؤمن شده و او را از سقوط ناگهانی حفظ می‌کند<ref group="دیدگاه">در این عبارت قلم فرسایی شده ست و می توانستید خیلی مختصر بیان کنید. </ref>.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/107022/بعضی‌ها-جوانی‌-خوبی-داشتند،-امان-از-پیری‌شان?rcids=96307,99577 «کلید عاقبت‌به‌خیری انسان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# '''عاقبت‌اندیشی:''' در آیات و روایات زیادی عاقبت‌اندیشی شرط دستیابی به عاقبت‌به‌خیری دانسته شده است؛<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_36_سوره_اسراء سوره اسراء، آیه ۳۶.]</ref> در همین زمینه پیامبر اکرم نیز به مسلمانان توصیه می‌کرد، هرگاه قصد کاری داشته باشند باید در عاقبت و نتیجهٔ آن بیندیشند؛ اگر پایانش خیر بود یا مقدمه‌ای برای خیر، پیگیری کرده و اگر شرّ یا گمراهی به دنبال داشت، از آن دوری جویند.<ref>کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۵۰.</ref>
# '''توبه:''' آیت‌الله مکارم شیرازی توبه را به‌عنوان عامل دیگری برای عاقبت‌به‌خیری معرفی کرده است. به عقیدۀ وی ممکن است فردی در طول عمر به سبب غفلت یا نادانی مرتکب گناه شود، اما پیش از مرگ بیدار شده، توبه کند و مسیر خود را به سوی خدا اصلاح کند و در نهایت عاقبت به خیر شود؛ زیرا بازگشت واقعی از گناه، پروندهٔ اعمال را پاک می‌کند و انسان را بر ایمان و عمل صالح به پایان می‌رساند<ref group="دیدگاه">مطلب مکارم شیرازی جایگزین روایات اهلبیت شده است</ref>.<ref>[https://makarem.ir/news/fa/News/Details/420972#:~:text=%D8%B3%D8%AE%D9%86%20%D8%A2%D8%AE%D8%B1%3A%20(%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA%20%D8%A8%D8%AE%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%9B,%E2%80%8F%20%D9%85%D8%A7%D9%87%20%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9%20%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA. «حقیقت توبه از منظر آیت‌الله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی.]</ref> در آموزه‌های اسلامی، توبه نه تنها گناهان را به حسنات تبدیل می‌کند، بلکه فرصت ثبات ایمانی تا آخرین نفس را فراهم می‌آورد و از سوء عاقبت جلوگیری می‌کند. [[علی بن ابی‌طالب|امام علی]] تأکید دارد خداوند با ابتلائات، بندگان را به توبه دعوت می‌کند تا رحمت و برکت بر آنها نازل شود.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/775092/ «مشهورترین دعاها برای عاقبت‌به‌خیری»، خبرگزاری شفقنا.]</ref><ref group="دیدگاه">به نظرم این قسمت حاوی عبارت پردازی است. </ref>
 
== عوامل سوء عاقبت (بد عاقبتی) ==
پژوهشگران اسلامی<ref group="دیدگاه">پژوهشگران اسلامی عنوان عام است. خوب است که به مقید به برخی شود. چون دو مورد بیشتر استناد نشده است</ref> عواملی را برشمرده‌اند که منجر به بدعاقبتی و سوء عاقبت می‌شود؛ از جمله دشمنی و بغض نسبت به اهل‌بیت، دل‌بستگی شدید به دنیا و دنیاپرستی، شناخت حق و عدم یاری آن همراه با تکبر و غرور، ستم و بی‌عدالتی، ترک [[صله رحم]]، [[عاق والدین]]، تضییع حقوق خانواده و دوستان، همنشینی با افراد بدکار و ترک امر به معروف و نهی از منکر.<ref>حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۴۵–۶۴.</ref> ریشۀ این عوامل اصرار بر گناه، ضعف عقیده و قساوت قلب ذکر شده که انسان را از ثبات ایمانی و نجات نهایی محروم می‌سازند.<ref>[https://gharaati.ir/عاقبت-بخيري/# قرائتی، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref>


== داستان‌های عبرت‌آموز ==
== داستان‌های عبرت‌آموز ==
در متون اسلامی دو نماد برای این موضوع وجود دارد:
در متون اسلامی هم برای حسن عاقبت و هم برای سوء عاقبت، نمادهایی معرفی شده است، ازجمله:


=== نماد عاقبت‌به‌خیری ===
=== نماد حسن عاقبت ===
 
* '''ساحران فرعون''': ساحران به فرمان [[فرعون]] برای مقابله با آنچه به‌عنوان [[معجزه موسی]] معرفی می‌شد گرد هم آمدند و با بهره‌گیری از ترفند [[جادو|سِحر]]، صحنه‌ای ایجاد کردند که در آن طناب‌ها و عصاها شبیه به مار دیده می‌شدند؛ اما در ادامه، [[عصای موسی]] به [[اژدها|اژدهایی]] تبدیل شد و آنچه را آنان پدید آورده بودند بلعید. ساحران پس از این رویداد به [[سجده]] افتادند و به پیام موسی ایمان آوردند. در آیه ۴۲ سوره شعراء از این رخداد یاد شده است.<ref>[https://gharaati.ir/خوش-عاقبتی-و-بد-عاقبتی/ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.]</ref>
* '''ساحران فرعون''': ساحران فرعون که برای مقابله با معجزهٔ موسی جمع شده بودند، ابتدا با سِحر خود طناب‌ها و عصاهای‌شان را به مار تبدیل کردند، اما وقتی عصای موسی اژدهایی شد و سحرشان را بلعید، حقیقت را شناختند و فوراً سجده کرده و ایمان آوردند. این ایمان به‌موقع علی‌رغم شرک اولیه‌شان نیز نماد عاقبت‌به‌خیری است.<ref group="دیدگاه">تعابیر مثل حقیقت را شناخت و فورا سجده کرد، ایمان به موقع و شرک اولیه با ویکی نگاری سنخیت ندارد</ref>
* '''حربن‌یزید ریاحی''': [[حر بن یزید ریاحی]]، فرمانده هزار نفر از سپاهیان [[عبیدالله بن زیاد]]، در [[کربلا]] ابتدا راه [[امام حسین]] را بست و مانع ورود وی به [[کوفه]] شد، اما در [[روز عاشورا]] پس از تردید و توجه، توبه کرد و در نهایت به [[شهادت]] رسید.<ref>[https://gharaati.ir/خوش-عاقبتی-و-بد-عاقبتی/ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.]</ref>
* '''حر بن یزید ریاحی''': حر بن یزید ریاحی، فرمانده هزار نفری سپاه عبیدالله بن زیاد، در کربلا ابتدا راه [[امام حسین]] را بست و مانع ورود وی به کوفه شد، اما در [[روز عاشورا]] پس از تردید و بیداری وجدان<ref group="دیدگاه">بیداری وجدان جهت گیری دارد. </ref>، توبه کرد و با پیوستن به یاران امام، شجاعانه<ref group="دیدگاه">تعابیر مثل شجاعانه و امثال ان با ویکی نگاری سنخیت ندرد</ref> جنگید و به شهادت رسید. این توبهٔ به‌موقع و انتخاب حق در برابر باطل،<ref group="دیدگاه">این تعابیر خیلی سفید نگاری و خارج از منطق ویکی نگاری است. در ویکی نباید لحن ارزشی، حماسی و شعاری انتخاب شود: ه‌موقع و انتخاب حق در برابر باطل</ref> به نماد عاقبت‌به‌خیری تبدیل شده است.<ref>[https://gharaati.ir/خوش-عاقبتی-و-بد-عاقبتی/ قرائتی، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.]</ref>
* '''شاهرخ ضرغام''': معروف به حر انقلاب اسلامی از چهره‌های ورزشی پیش از [[انقلاب اسلامی ایران]] بود و در حوزه‌هایی مانند کشتی حرفه‌ای فعالیت داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در مواضع و فعالیت‌های خود تغییراتی ایجاد کرد و به جریان‌های حامی [[امام خمینی]] پیوست. او در جریان [[جنگ ایران و عراق]]، در [[۱۷ آذر]] ۱۳۵۹ش در [[آبادان]] [[شهید]] شد.<ref>[https://fashnews.ir/news/51904/%C2«Ø­ÙØ±-انقلاب%C2»Ø±Ù‡-صد-ساله-را-یک-شبه-پیمود/ «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وب‌سایت فاش‌نیوز.]</ref>
* '''شاهرخ ضرغام''': معروف به حر [[انقلاب اسلامی]] پهلوانی بود که پیش از انقلاب اسلامی در مسیر گمراهی (کاباره و کشتی حرفه‌ای) بود<ref>عبارت «در مسیر گمراهی بود» قضاوت ارزشی است. بجای آن از عبارت های اینچنینی استفاده کنید :  دلیل سبک زندگی خاص خود در محیط‌هایی همچون کاباره‌ها شناخته می‌شد.</ref>، اما با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تحولی عمیق یافت و به یار وفادار<ref group="دیدگاه">تعبابیر مثل شهید و یار وفادر ویکی طور نیست</ref> امام خمینی تبدیل شد. او سینه‌اش را با «فدایت شوم خمینی» خالکوبی کرد، در تظاهرات‌ها شرکت می‌کرد و [[ولایت فقیه]] را برای دوستانش توصیف می‌کرد. وی سرانجام در جنگ تحمیلی در تاریخ ۱۷ [[آذر]] ۱۳۵۹ش در [[آبادان]]، جزو اولین شهدا شد.<ref>[https://fashnews.ir/news/51904/%C2«Ø­ÙØ±-انقلاب%C2»Ø±Ù‡-صد-ساله-را-یک-شبه-پیمود/ «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وب‌سایت فاش‌نیوز.]</ref><ref group="دیدگاه">عبارتها شعاری است و باید کامل بازنویسی شود. </ref>


=== نماد بدعاقبتی ===
=== نماد بدعاقبتی ===
* '''برصیصای عابد''': در برخی منابع تفسیری، برصیصا عابدی از [[بنی‌اسرائیل]] دانسته شده است که ۷۰ سال به [[عبادت]] اشتغال داشت. گفته می‌شود برادران زنی بیمار، خواهر خود را برای درمان نزد او بردند. در ادامه، او بر اثر [[وسوسه شیطان]] با آن زن [[رابطه جنسی نامشروع]] برقرار کرد و زن [[بارداری|باردار]] شد. برصیصا او را کشت و دفن کرد؛ اما پس از مدتی، حقیقت آشکار شد و برصیصا به دار آویخته شد. در آخرین لحظه، [[شیطان]] ظاهر شد و در ازای سجده بر خود، وعده نجات به او داد؛ برصیصا تسلیم شد، خدا را انکار کرد و بدعاقبت از دنیا رفت.<ref>[https://lib.eshia.ir/50082/23/544/برصیصا مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج23، ص544.]</ref>
* '''بلعم باعورا''': به‌گفته برخی منابع، [[بلعم باعورا]] عالمی از بنی‌اسرائیل در زمان [[موسی]] است که به [[مستجاب‌الدعوه]] بودن شهرت داشت. او به‌تدریج به قدرت گرایش پیدا کرد و با فرعون همراه شد و در نهایت بدعاقبت از دنیا رفت.<ref>[https://gharaati.ir/عاقبت-بخيري/# قرائتی، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref>
* '''ثعلبة بن حاطب''': ثعلبة بن حاطب انصاری از صحابه [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و از شرکت‌کنندگان در [[غزوه‌ بدر]] و [[غزوه احد]] است. در گزارش‌ها آمده است که او به‌دلیل [[فقر]] از پیامبر درخواست [[دعا]] برای افزایش مال کرد و پس از تعهد به پرداخت [[زکات]]، دعای پیامبر شامل حال او شد. با افزایش گوسفندانش، از [[مدینه]] بیرون رفت و گفته می‌شود حضور او به [[نماز جمعه]] محدود شد. پس از تشریع زکات، او از پرداخت آن خودداری کرد و آیاتی از قرآن در این زمینه نازل شد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_76_سوره_توبه سوره توبه، آیه 76] و [https://wiki.ahlolbait.com/آیه_77_سوره_توبه 77].</ref> پس از آن، زکات او از سوی پیامبر و پس از آن از سوی خلفا پذیرفته نشد در نهایت بدعاقبت از دنیا رفت.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1647241 منتظمی، «پایان‌های ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وب‌سایت راسخون.]</ref>


* '''برصیصای عابد''': برصیصا، عابد برجستهٔ بنی‌اسرائیل بود که پس از ۷۰ سال عبادت خالصانه، به مقام مستجاب‌الدعوه رسید. به‌همین دلیل برادران زنی بیمار، خواهر خود را برای شفا نزد او بردند؛ شیطان ابتدا او را به تنهایی با زن وسوسه کرد، سپس به زنا وادارش کرد. زن باردار شد، برصیصا از ترس رسوایی<ref group="دیدگاه">رسوایی از متن اصلی آمده است؟ </ref> او را کشت و دفن کرد؛ سپس جنایات<ref group="دیدگاه">چند تا جنایت کرده بود؟</ref> وی آشکار شد و به دار آویخته شد. در آخرین لحظه، شیطان ظاهر شد و در ازای سجده بر خود، وعدهٔ نجات به او داد؛ برصیصا تسلیم شد، خدا را انکار کرد و بدعاقبت به هلاکت افتاد.<ref>[https://lib.eshia.ir/50082/23/544/برصیصا مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج23، ص544.]</ref><ref group="دیدگاه">تعابیر چون: عبادت خالصانه، عالم برجسته، مسیر گمراهی، تحولی عمیق، قلبش سیاه شد، رسوایی، ویکی نگارانه نیست. نویسنده نباید جهت گیری داشته باشد. نویسنده واقعیت را بی طرفانه روایت کند قضاوت را به خواننده بسپارد. مثلا بنویسید: او ۷۰ سال به زهد و عبادت اشتغال داشت. قضاوت درباره «خلوص» یا «گمراهی» بر عهده خواننده است. همچنین لازم نیست که داستان در قالب رماتیک از اول تا ابتدا نگارش شود. این نگارش متن شما را به وعظ و خطابه تبدیل میکند. لطفا هر سه بند اصلاح شود.</ref>
== پانویس ==
* '''بلعم باعورا''': بلعم باعورا، عالم برجستهٔ بنی‌اسرائیل در زمان موسی، با دعای مستجابش شناخته می‌شد اما به حرص قدرت افتاد و با فرعون هم‌پیمان شد، تا جایی که قلبش سیاه شد و بدعاقبت مرد.<ref>[https://gharaati.ir/عاقبت-بخيري/# قرائتی، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref>
* '''ثعلبة بن حاطب''': ثعلبة بن حاطب انصاری، صحابی پیامبر و شرکت‌کننده در غزوه‌های بدر و احد، از فقر  نزد پیامبر شکایت کرد و بارها از او خواست برای ثروتمند شدنش دعا کند. پیامبر ابتدا امتناع می‌ورزید اما پس از پیمان ثعلبة مبنی بر پرداخت حقوق مال (زکات)، دعا کرد؛ پس از مدتی گوسفندان ثعلبه چنان زیاد شد که از مدینه خارج شد و فقط نماز جمعه می‌آمد. وقتی زکات واجب شد، وی مأموران پیامبر را به جزیه تشبیه کرد و پرداخت نکرد؛ آیاتی در قرآن دربارهٔ او نازل شد<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_76_سوره_توبه سوره توبه، آیه 76] و [https://wiki.ahlolbait.com/آیه_77_سوره_توبه 77].</ref> و پیامبر صدقاتش را نپذیرفت. خلفا هم زکاتش را رد کردند و بدعاقبت ماند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1647241 منتظمی، «پایان‌های ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}
==منابع==


== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* قرآن کریم.
* انصاریان، حسین، دیار عاشقان: تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش.  
* انصاریان، حسین، دیار عاشقان: تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش.
 
* «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش.
* «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش.
* تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، بی‌نا، بی‌تا.
* «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وب‌سایت فاش‌نیوز، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
* «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وب‌سایت فاش‌نیوز، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
* حسینی، سیدحسین، عاقبت‌به‌خیری، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
* حسینی، سیدحسین، عاقبت‌به‌خیری، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
* «حقیقت توبه از منظر آیت‌الله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: 8 دی 1404ش.
* «حقیقت توبه از منظر آیت‌الله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۴ش.
* دانیاری، محسن، «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه علمی تخصصی ویژه مبلغان: ره‌توشه، شماره ۱۳۷، ۱۴۰۱ش.
* دانیاری، محسن، «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه علمی تخصصی ویژه مبلغان: ره‌توشه، شماره ۱۳۷، ۱۴۰۱ش.
* دعای یازدهم صحیفه سجادیه.
* دعای یازدهم صحیفه سجادیه.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
* طاهری، محمد، «عاقبت‌به‌خیری و چهار عامل بدست آوردن آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دی ۱۳۹۸ش.
* عالی، مسعود، «شاه‌کلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش.
* عالی، مسعود، «شاه‌کلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
* «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
خط ۶۷: خط ۵۷:
* قرائتی، محسن، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۸۵ش.
* قرائتی، محسن، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۸۵ش.
* قرائتی، محسن، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش.
* قرائتی، محسن، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش.
* «کلید عاقبت‌به‌خیری انسان» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، بی‌جا، ۱۴۰۳ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، بی‌جا، ۱۴۰۳ق.
* «مشهورترین دعاها برای عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: 15 تیر 1398ش.
* «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
* «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمومنین، تهران،‌ دار الکتب الاسلامیه‌، ۱۳۸۶ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
* ممدوحی کرمانشاهی، حسن، شهود و شناخت، ترجمه و شرح صحیفه سجادیه، مقدمه آیت‌الله جوادی آملی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۸ش.
* منتظمی، قربان، «پایان‌های ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش.
* منتظمی، قربان، «پایان‌های ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش.
* «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۹ش.
* «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۹ش.
{{پایان منابع}}
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/پیش‌نویس:حسن_عاقبت»