| (۴ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱۰۲: | خط ۱۰۲: | ||
زبان پَشتو یا پَختو (به پشتو: پښتو) یکی از دو زبان رسمی افغانستان در کنار [[زبان فارسی]] است که اقوام پشتو بدان تکلم میکنند. این زبان، همچنین دومین زبان پرگویش در پاکستان است. در ادبیات فارسی و عرف عامه از این زبان به نام افغانی یا اوغون نیز یاد میشود. | زبان پَشتو یا پَختو (به پشتو: پښتو) یکی از دو زبان رسمی افغانستان در کنار [[زبان فارسی]] است که اقوام پشتو بدان تکلم میکنند. این زبان، همچنین دومین زبان پرگویش در پاکستان است. در ادبیات فارسی و عرف عامه از این زبان به نام افغانی یا اوغون نیز یاد میشود. | ||
==== ریشهشناسی ==== | ==== ریشهشناسی زبان پشتو ==== | ||
پشتو، زبان مادری اکثر اقوام پشتون است<ref>گروهیاز پژوهشگران، «همسایه نزدیکتر از خویش: افغانستان از ویژگیهای طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> که در ادبیات فارسی گاه بهنام «افغانی» یاد میشود.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) و قواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> حروف نوشتاری این زبان، برگرفته از [[زبان عربی]] است و تعدادی از حروف آوایی آن نیز، اختصاصی است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص64.</ref> ۶۰درصد از واژگان زبان پشتو برگرفته از زبان فارسی است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> زبان پشتو دارای ۴۴ حرف و واج، متشکل از ۱۴ واکه و ۳۰ همخوان است. پشتو همهٔ واجهای فارسی را دارد، بجز «ف» که در پشتو کم دیدهشده و همیشه به «پ» تبدیل میشود یا دستکم با تلفظ «پ» خوانده میشود. حرف «ج» گهگاه به «ځ» و حرف «چ» به «څ» تبدیل میشود؛ مانند تبدیل «چادر»، «چاه»، «جان» و «جنگل» بهترتیب به «څادر»، «څاه»، «ځان» و «ځنگل».<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/340477/معرفی-و-نقد-کتاب-واژه-های-مشترک-زبان-های-فارسی-و-پشتو-سید-قیوم-سلیمانی سلیمانی، واژههای مشترک زبانهای فارسی و پشتو، معرفی و نقد کتاب، 1382ش، 317-322.]</ref> گویشهای زبان پشتو به دو گونهٔ کلی تقسیم میشود: ۱. گونل نرم جنوبی «پشتو»؛ ۲. گونهٔ سخت شمالی «پختو». ازنظر لهجه به دو لهجهٔ مشهور مشرقی و غربی (قندهاری) تقسیم میشود.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص71.</ref> نخستینبار، الفبای پشتو در قرن شانزدهم میلادی توسط پیر روشن ساخته شد و او ۱۳ حرف جدید را ایجاد کرد.<ref>. [https://books.google.com/books?id=PkVeBAAAQBAJ "The Pashtun Question"books.google].</ref> در ۱۹۵۸م محققان و نویسندگان پشتون افغانستان و پاکستان طی یک نشست در کابل، استاندارد امروزی الفبای زبان پشتو را تنظیم کردند،<ref>"A Standard [http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml Pashto"MacKenzie, D. N.' 1959.]</ref> اما روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا کنون کامل نشده است.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> | پشتو، زبان مادری اکثر اقوام پشتون است<ref>گروهیاز پژوهشگران، «همسایه نزدیکتر از خویش: افغانستان از ویژگیهای طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> که در ادبیات فارسی گاه بهنام «افغانی» یاد میشود.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) و قواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> حروف نوشتاری این زبان، برگرفته از [[زبان عربی]] است و تعدادی از حروف آوایی آن نیز، اختصاصی است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص64.</ref> ۶۰درصد از واژگان زبان پشتو برگرفته از زبان فارسی است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> زبان پشتو دارای ۴۴ حرف و واج، متشکل از ۱۴ واکه و ۳۰ همخوان است. پشتو همهٔ واجهای فارسی را دارد، بجز «ف» که در پشتو کم دیدهشده و همیشه به «پ» تبدیل میشود یا دستکم با تلفظ «پ» خوانده میشود. حرف «ج» گهگاه به «ځ» و حرف «چ» به «څ» تبدیل میشود؛ مانند تبدیل «چادر»، «چاه»، «جان» و «جنگل» بهترتیب به «څادر»، «څاه»، «ځان» و «ځنگل».<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/340477/معرفی-و-نقد-کتاب-واژه-های-مشترک-زبان-های-فارسی-و-پشتو-سید-قیوم-سلیمانی سلیمانی، واژههای مشترک زبانهای فارسی و پشتو، معرفی و نقد کتاب، 1382ش، 317-322.]</ref> گویشهای زبان پشتو به دو گونهٔ کلی تقسیم میشود: ۱. گونل نرم جنوبی «پشتو»؛ ۲. گونهٔ سخت شمالی «پختو». ازنظر لهجه به دو لهجهٔ مشهور مشرقی و غربی (قندهاری) تقسیم میشود.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص71.</ref> نخستینبار، الفبای پشتو در قرن شانزدهم میلادی توسط پیر روشن ساخته شد و او ۱۳ حرف جدید را ایجاد کرد.<ref>. [https://books.google.com/books?id=PkVeBAAAQBAJ "The Pashtun Question"books.google].</ref> در ۱۹۵۸م محققان و نویسندگان پشتون افغانستان و پاکستان طی یک نشست در کابل، استاندارد امروزی الفبای زبان پشتو را تنظیم کردند،<ref>"A Standard [http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml Pashto"MacKenzie, D. N.' 1959.]</ref> اما روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا کنون کامل نشده است.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> | ||
==== | ==== تاریخچه زبان پشتو ==== | ||
در منشأ تاریخی زبان پشتو همانند نژاد قوم پشتون اختلافنظرهای زیادی بین تاریخنویسان و زبانشناسان وجود دارد؛ برخی استدلال کردهاند زبان پشتو از تبار اوستایی یا گونههای بسیار نزدیک به آن است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref>برخی زبان پشتو را جزء زبانهای ایرانی و دارای ویژگیهای مشترک با زبانهای ایرانی مانند باختری،<ref>زبان باختری در سدههای یکم تا نهم میلادی در سرزمین باستانی بلخ، پیش از گسترش زبان فارسی در شمال ایالت خراسان باستان (افغانستان کنونی) رایج بوده است. ابوالقاسمی، تاریخ زبان فارسی، 1392ش، ص126.</ref> خوارزمی و سغدی میدانند.<ref>خوارزمی از شاخة شمالی زبانهای ایرانی میانة شرقی بود و تا اواخر سدة چهاردهم میلادی در سرزمین خوارزم زنده بود، سپس جایش را به زبان ازبکی داد. (رضایی باغبیدی، تاریخ زبانهای ایرانی، 1388ش، ص95.)</ref> قواعد آواشناسی نشان میدهد که واژه پشتو، شکل دگرگونشدهای از همان واژه پَرسَوا (به-معنی پارسی) است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> پرفسور مارکوارت براین باور است که پشتو مشتق از پختو و آن نیز از واژه پرسوا (parsuwā) و پرسوا از ریشه (parsū) سانسکریت است که نام قبیله جنگجو در شمال غربی هند بوده است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته است؛ بنابراین، نام پشتو از همان «پکهت» و «پکتویس» و «پکتین» ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ میشود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/13142 «پشتو (یا پختو) از زبانهای ایرانی شرقی دورة جدید»، وبسایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> بهروایت برخی مورخان و زبانشناسان نخستین اثر نوشتاری به زبان پشتو در سده شانزدهم میلادی نگارش یافته است. در طی سدههای بعدی نیز تولید آثار ادبی و علمی به این زبان بسیار اندک بوده؛ اما پس از ارتقای آن به زبان رسمی دولت در سال ۱۹۳۶م، روزنامه، کتاب و آثار ادبی قابل توجهی به این زبان نشر و به زبان آموزشی و علمی نیز مبدل شد.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> | در منشأ تاریخی زبان پشتو همانند نژاد قوم پشتون اختلافنظرهای زیادی بین تاریخنویسان و زبانشناسان وجود دارد؛ برخی استدلال کردهاند زبان پشتو از تبار اوستایی یا گونههای بسیار نزدیک به آن است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref>برخی زبان پشتو را جزء زبانهای ایرانی و دارای ویژگیهای مشترک با زبانهای ایرانی مانند باختری،<ref>زبان باختری در سدههای یکم تا نهم میلادی در سرزمین باستانی بلخ، پیش از گسترش زبان فارسی در شمال ایالت خراسان باستان (افغانستان کنونی) رایج بوده است. ابوالقاسمی، تاریخ زبان فارسی، 1392ش، ص126.</ref> خوارزمی و سغدی میدانند.<ref>خوارزمی از شاخة شمالی زبانهای ایرانی میانة شرقی بود و تا اواخر سدة چهاردهم میلادی در سرزمین خوارزم زنده بود، سپس جایش را به زبان ازبکی داد. (رضایی باغبیدی، تاریخ زبانهای ایرانی، 1388ش، ص95.)</ref> قواعد آواشناسی نشان میدهد که واژه پشتو، شکل دگرگونشدهای از همان واژه پَرسَوا (به-معنی پارسی) است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> پرفسور مارکوارت براین باور است که پشتو مشتق از پختو و آن نیز از واژه پرسوا (parsuwā) و پرسوا از ریشه (parsū) سانسکریت است که نام قبیله جنگجو در شمال غربی هند بوده است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته است؛ بنابراین، نام پشتو از همان «پکهت» و «پکتویس» و «پکتین» ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ میشود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/13142 «پشتو (یا پختو) از زبانهای ایرانی شرقی دورة جدید»، وبسایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> بهروایت برخی مورخان و زبانشناسان نخستین اثر نوشتاری به زبان پشتو در سده شانزدهم میلادی نگارش یافته است. در طی سدههای بعدی نیز تولید آثار ادبی و علمی به این زبان بسیار اندک بوده؛ اما پس از ارتقای آن به زبان رسمی دولت در سال ۱۹۳۶م، روزنامه، کتاب و آثار ادبی قابل توجهی به این زبان نشر و به زبان آموزشی و علمی نیز مبدل شد.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> | ||
==== | ==== قلمرو جغرافیایی ==== | ||
در افغانستان پشتو در جنوب، جنوب شرقی، قسمتهایی از | در افغانستان پشتو در جنوب، جنوب شرقی، قسمتهایی از کابل، قسمتهایی از شمال افغانستان و در پاکستان در ایالات خیبر پختونخوا، مناطق شمالی بلوچستان و در بخشهایی از نواحی میانوالی، پنجاب، اسلامآباد، کراچی، حیدرآباد و سند، صحبت میشود.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline].</ref> | ||
==== | ==== فرایند تبدیلشدن زبان پشتو بهزبان مسلط ==== | ||
زبان پشتو از ۱۹۳۶م، عنوان زبان رسمی دولتی را کسب کرد. ظاهرشاه (شاه افغانستان طی سالهای ۱۹۳۳ تا ۱۹۷۳م) بعد از پدر خود محمد نادرشاه، همانند او تصمیم گرفت که مقامات باید هر دو [[زبان فارسی]] و پشتو را استفاده کنند. او، سه سال بعد از شروع سلطنت خود در ۱۹۳۶م، طی حکم سلطنتی زبان پشتو را زبان رسمی افغانستان اعلام کرد. این در حالی بود که اغلب خانوادهٔ سلطنتی و دیوانسالاران که از قوم پشتون بودند، فارسی صحبت میکردند. برخی علت این تصمیم را جو ضد ایرانی و ضد شیعی میدانستند که توسط انگلیس به حاکمان وقت افغانستان تلقین شده بود.<ref>[https://books.google.com/books?id=TRW_M_xybyYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Rizwan, Pakistan and the emergence of Islamic militancy in Afghanistan, 2005, p 63.]</ref> در ۱۹۶۴م، وقتی زبان فارسی بهزبان دری تغییر نام یافت، دوباره زبان پشتو بهعنوان زبان رسمی مورد تأکید قرار گرفت.<ref>Bryan: "Are we teaching Persian? In: Persian Studies in North America: Studies in Honor of Mohammad Ali Jazayery, 1994, p 1983.</ref> هرچند زبان پشتو از حمایت رسمی دولتی برخوردار است، اما کمتر از ۱۰ درصد جمعیت سایر اقوام بهعنوان زبان دوم بدان تکلم میکنند.<ref>گروهیاز پژوهشگران، «همسایه نزدیکتر از خویش: افغانستان از ویژگیهای طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> این زبان، حتی از طرف سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد ([[یونسکو]]) جزء زبانهای در حال انقراض شناخته شده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/wiki/افغان-2 واژهنامه آزاد، ذیل واژه افغان، در وب سایت واژهیاب.]</ref> | |||
=== نهادهای فرهنگی و ادبی پشتون === | === نهادهای فرهنگی و ادبی پشتون === | ||
تشکلهای ادبی و فرهنگی پشتون در افغانستان نقش مهمی در حفظ و گسترش زبان و فرهنگ این قوم ایفا کردهاند. | تشکلهای ادبی و فرهنگی پشتون در افغانستان نقش مهمی در حفظ و گسترش زبان و فرهنگ این قوم ایفا کردهاند. مرکه پشتو که در ۱۳۰۱ش در دورۀ امانالله تأسیس شد، نخستین نهاد رسمی برای ترویج زبان پشتو و تقویت جایگاه آن بهعنوان یکی از ارکان [[هویت ملی]] بود. این نهاد با هدف تحکیم مبانی فرهنگی پشتونها و توسعه آموزش به این زبان شکل گرفت. در ۱۳۱۰ش، انجمن ادبی کابل بهعنوان مرکزی برای فعالیتهای فرهنگی و انتشار مجلهای به زبان فارسی آغاز به کار کرد. هرچند این انجمن بیشتر بر ادبیات فارسی متمرکز بود، اما در فضای فرهنگی آن دوره حضور پشتونها نیز در آن مشهود بود. با این حال، در ۱۳۱۶ش با تأسیس پشتو تولنه (آکادمی پشتو)، انجمن ادبی کابل منحل شد و این نهاد جدید بهعنوان مرکز اصلی پژوهش و توسعه زبان و ادبیات پشتو فعالیت خود را آغاز کرد. پشتو تولنه بهعنوان یکی از مهمترین نهادهای فرهنگی پشتونها، نقش کلیدی در استانداردسازی زبان پشتو، تولید آثار ادبی و تحقیقات فرهنگی ایفا کرده است.<ref>علیآبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص 286-287.</ref> | ||
=== پشتونوالی === | === پشتونوالی === | ||
| خط ۱۳۹: | خط ۱۳۹: | ||
=== جشنهای ملی و محلی === | === جشنهای ملی و محلی === | ||
[[عید فطر]] و [[عید قربان]] | [[عید فطر]] و [[عید قربان]] بهعنوان دو عید بزرگ اسلامی، جایگاه ویژهای در فرهنگ و سبک زندگی قوم پشتون دارند. پشتونها با [[خانهتکانی]]، خرید لباس نو و تهیه شیرینیجات به استقبال عید فطر میروند. در روز عید، [[نماز]] با شکوهی برگزار میشود و مردم به [[زیارت]] اهل قبور میروند. [[دید و بازدید]] اقوام و [[صله رحم|صلهرحم]] از سنتهای مهم این ایام است که معمولاً سه روز ادامه دارد. عید قربان نیز با مراسم [[قربانی کردن|قربانی]] و تقسیم گوشت بین فقرا همراه است و نشاندهنده روحیه سخاوت و همبستگی در جامعه پشتون است. این اعیاد فرصتی برای تجدید پیوندهای خانوادگی و اجتماعی است و با وجود چالشهای اقتصادی و امنیتی، پشتونها همواره با شکوه این مناسبات را گرامی میدارند.<ref>[[«عید فطر، بزرگترین عید در افغانستان + عکس»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۹۸ش.|«عید فطر، بزرگترین عید در افغانستان + عکس»، خبرگزاری تسنیم.]]</ref> برخی از قبایل پشتون، [[نوروز]] را هم مانند سایر مردم افغانستان گرامی میدارند.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/what-nowruz-explained-persian-new-year-celebrated "What is Nowruz? The Persian New Year explained."]</ref> | ||
=== موسیقی === | === موسیقی === | ||
[[پرونده:قوم پشتون۸.jpg|جایگزین=گلزمان، از مشاهیر موسیقی سنتی قوم پشتون|بندانگشتی|گلزمان، از مشاهیر موسیقی سنتی قوم پشتون]] | [[پرونده:قوم پشتون۸.jpg|جایگزین=گلزمان، از مشاهیر موسیقی سنتی قوم پشتون|بندانگشتی|گلزمان، از مشاهیر موسیقی سنتی قوم پشتون]] | ||
موسیقی محلی پشتو | موسیقی محلی پشتو بهعنوان گنجینهای غنی از فرهنگ و هنر این قوم، در مناطق قبیلهای پاکستان و جوامع پشتوننشین افغانستان رواج دارد و با تنوع سبکهای منحصر به فردی مانند تپا (قدیمیترین فرم شعری با اوزان نامتقارن)، چاربیتا (سرودهای حماسی پرشور با اجرای گروهی)، نیمکای (ترانههای زنانه با مضامین زندگی روزمره)، لوبا (داستانسراییهای عاشقانه به شیوه گفتگوی نمایشی)، شان (آهنگهای شاد و رقصآور مناسب مراسم [[جشن]]) و بادالا (قطعات حماسی با همراهی سازهای سنتی مانند هارمونیم و طبلا) شناخته میشود که هر کدام بازتابی از جنبههای مختلف زندگی، عواطف و باورهای قوم پشتون هستند و در بستر تاریخی و جغرافیایی خاص این منطقه شکل گرفتهاند.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/22483/موسیقی-محلی-و-سازهای-موسیقی-پاکستان «موسیقی محلی و سازهای موسیقی پاکستان»، پایگاه تخصصی- جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> | ||
[[موسیقی]] پشتون با مجموعهای غنی از سازهای سنتی شناخته میشود که هر کدام نقش منحصر به فردی در اجرای ترانههای محلی این قوم ایفا میکنند. در میان این سازها، رباب | [[موسیقی]] پشتون با مجموعهای غنی از سازهای سنتی شناخته میشود که هر کدام نقش منحصر به فردی در اجرای ترانههای محلی این قوم ایفا میکنند. در میان این سازها، [[رباب]] بهعنوان نماد موسیقی افغانستان جایگاه ویژهای دارد و با صدای گرم و دلنشینش در اجرای قطعات مختلف به کار میرود. سازهای زهی مانند [[تنبور]]، [[چنگ]]، [[دوتار]] و ششتار با نوای ملودیک خود پایه اصلی بسیاری از آهنگهای پشتو را تشکیل میدهند. در بخش کوبهای، دایره و [[دهل|دُهل]] ضربآهنگ شاد و انرژیبخشی به موسیقی میدهند، در حالی که سازهای بادی مانند [[سورنا]] و [[نَی]] در مراسم [[شادی]] و جشنها نواخته میشوند. هارمونیه نیز بهعنوان ساز نسبتاً جدیدتر، جای خود را در اجرای برخی قطعات محلی باز کرده است. این تنوع سازها نشاندهنده عمق و غنای موسیقی پشتون است که طی قرنها توسعه یافته و به بخش جداییناپذیر فرهنگ این قوم تبدیل شده است.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-فرهنگ-هنر-16/323211-موسیقی-افغانستان-را-بهتر-بشناس «موسیقی افغانستان را بهتر بشناسیم»، اعتماد آنلاین.]</ref> | ||
=== رقص محلی === | === رقص محلی === | ||
| خط ۱۵۳: | خط ۱۵۳: | ||
اَتن ملی، انواع مختلفی دارد و به شیوههای متفاوتی اجرا میشود. بهطور کلی، اجرای ایستاده و دایرهوار همراه با چکچک (کفزدن) و تکان دادن سر، راه رفتن، حرکات کمر و پا در تمام انواع اتن ملی وجود دارد. در برخی انواع آن، آوازخوانی و گاهی نواختن ساز و نی و همچنین چوببازی، اجرا میشود.<ref>«اتن؛ رقص ملی افغانستان»، خبرگزاری فرهنگ.</ref> | اَتن ملی، انواع مختلفی دارد و به شیوههای متفاوتی اجرا میشود. بهطور کلی، اجرای ایستاده و دایرهوار همراه با چکچک (کفزدن) و تکان دادن سر، راه رفتن، حرکات کمر و پا در تمام انواع اتن ملی وجود دارد. در برخی انواع آن، آوازخوانی و گاهی نواختن ساز و نی و همچنین چوببازی، اجرا میشود.<ref>«اتن؛ رقص ملی افغانستان»، خبرگزاری فرهنگ.</ref> | ||
امروزه این رقص به انواع مختلف هراتی، خوستی، وردکی، کوچی، لوگری، ختک، | امروزه این رقص به انواع مختلف هراتی، خوستی، وردکی، کوچی، لوگری، ختک، [[نورستان|نورستانی]]، [[پنجشیر|پنجشیری]] و وزیری نامگذاری شده است.<ref>«اتن؛ رقص ملی افغانستان»، خبرگزاری فرهنگ.</ref> برای مثال، اتن خوستی در ۹ مرحله و همراه با داشتن دستمال در دست اجرا میشود و اتن کوچی با بالا بردن دو دست و گردش حلقوی انجام میشود و به تدریج سرعت گردش اجرا کنندگان بیشتر میشود. در این اواخر با رواج آهنگهای مزاری در [[کابل]]، نوعی اتن کابلی نیز ظهور یافته است که ابتدا آهنگ اتن پخش میشود و بعد از چند دقیقه یک نفر از میان جمع برخاسته و رقص را آغاز میکند و سپس گروهی، اجرا میشود. اتن خوستی نیز بهصورت معمول همراه با شمشیر اجرا میشود.<ref>«اتن ملی»، ویکیوند.</ref> | ||
=== پوشش قوم پشتون === | === پوشش قوم پشتون === | ||
قوم پشتون از دیرباز سبک پوشش متمایزی داشته است که ریشه در فرهنگ و سنتهای محلی دارد. پوشش سنتی پشتونها بهعنوان یکی از بارزترین نمادهای هویت فرهنگی این قوم، ترکیبی منحصربفرد از لباسهای بومی و اصیل را شامل میشود که مردان با پوشیدن لُنگی، پیراهنهای گشاد، تنبانهای سنتی و چپلیهای چرمی و زنان با تنبانهای فراخ، پیراهنهای بلند، [[چادر]] و پیزار، نه تنها به حفاظت از این میراث فرهنگی میپردازند، بلکه آن را با افتخار در زندگی روزمره به نمایش میگذارند. این سبک پوشش که در میان جوامع روستایی و قبایلی بهطور کامل رایج است، حتی در میان پشتونهای شهری (به استثنای کارمندان دولتی) بهعنوان نشانهای از تعلق قومی و مقاومت فرهنگی در برابر تغییرات اجتماعی حفظ شده است، بهطوری که بسیاری از پشتونها این پوشش را نه تنها یک انتخاب شخصی، بلکه بیانگر اصالت و هویت تاریخی خود میدانند.<ref>مثلاً گند یکی از لباسهای معروف زنان پشتون است. از این قبیل نمونه برای مردان هم پیدا کنید.</ref> | |||
==== زیورآلات و پوشش دختران ==== | ==== زیورآلات و پوشش دختران ==== | ||
[[پرونده:قوم پشتون۷.png|جایگزین= پوشش سنتی و زیورآلات زنان پشتون|بندانگشتی|پوشش سنتی و زیورآلات زنان پشتون]] | [[پرونده:قوم پشتون۷.png|جایگزین= پوشش سنتی و زیورآلات زنان پشتون|بندانگشتی|پوشش سنتی و زیورآلات زنان پشتون]] | ||
در میان قوم پشتون، زیورآلات سنتی جایگاه ویژهای در [[سبک پوشش زنان افغانستان|پوشش زنان]] دارد و نشاندهندهٔ وضعیت اجتماعی و خانوادگی آنان است. دختران جوان پشتون که هنوز [[ازدواج]] نکردهاند، با پوشیدن شلوار سفید و رهاکردن موهای نابافته، وضعیت تأهل خود را به نمایش میگذارند. این شیوهٔ پوشش که در عین سادگی از ظرافت خاصی برخوردار است، بهعنوان نمادی از پاکدامنی و [[جوانی]] در فرهنگ پشتون محسوب میشود. زیورآلات سنتی پشتونها شامل مجموعهای از تزئینات ظریف است که با دقت انتخاب و ترکیب میشوند. ردیفی از سکههای قدیمی و پولکهای ونیزی که به دور سر آویخته میشود، همراه با زنجیرهای طلایی و نقرهای که بهصورت هنرمندانه دور سر پیچیده شده و روی پیشانی آویزان میماند، از عناصر اصلی این تزئینات محسوب میشود. در انتهای این زنجیرها، دو گوی طلایی نزدیک گوشها آویزان است که همراه با گوشوارههای سنتی، ترکیبی چشمگیر ایجاد میکند. | در میان قوم پشتون، [[زیورآلات]] سنتی جایگاه ویژهای در [[سبک پوشش زنان افغانستان|پوشش زنان]] دارد و نشاندهندهٔ وضعیت اجتماعی و خانوادگی آنان است. دختران جوان پشتون که هنوز [[ازدواج]] نکردهاند، با پوشیدن شلوار سفید و رهاکردن موهای نابافته، وضعیت تأهل خود را به نمایش میگذارند. این شیوهٔ پوشش که در عین سادگی از ظرافت خاصی برخوردار است، بهعنوان نمادی از پاکدامنی و [[جوانی]] در فرهنگ پشتون محسوب میشود. زیورآلات سنتی پشتونها شامل مجموعهای از تزئینات ظریف است که با دقت انتخاب و ترکیب میشوند. ردیفی از سکههای قدیمی و پولکهای ونیزی که به دور سر آویخته میشود، همراه با زنجیرهای طلایی و نقرهای که بهصورت هنرمندانه دور سر پیچیده شده و روی پیشانی آویزان میماند، از عناصر اصلی این تزئینات محسوب میشود. در انتهای این زنجیرها، دو گوی طلایی نزدیک گوشها آویزان است که همراه با گوشوارههای سنتی، ترکیبی چشمگیر ایجاد میکند. | ||
استفاده از انگشترهای ظریف و آویزهای بینی که در گذشته در ایران رواج داشته و امروزه در برخی مناطق [[هرات]] و هند نیز دیده میشود، از دیگر ویژگیهای زیورآلات سنتی پشتونها است. این تزئینات نه تنها جنبه زیباییشناختی دارد، بلکه بیانگر هویت فرهنگی و موقعیت اجتماعی زنان در | استفاده از انگشترهای ظریف و آویزهای بینی که در گذشته در [[ایران]] رواج داشته و امروزه در برخی مناطق [[هرات]] و هند نیز دیده میشود، از دیگر ویژگیهای زیورآلات سنتی پشتونها است. این تزئینات نه تنها جنبه زیباییشناختی دارد، بلکه بیانگر هویت فرهنگی و موقعیت اجتماعی زنان در قوم پشتون است. هر قطعه از این زیورآلات با دقت انتخاب شده و در جایگاه خاص خود قرار میگیرد تا ترکیبی هماهنگ و معنادار ایجاد کند که بازتابی از ارزشها و سنتهای دیرینه این قوم است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۳۱.</ref> | ||
==== پوشش قوم پشتون در دوران طالبان ==== | ==== پوشش قوم پشتون در دوران طالبان ==== | ||
[[پرونده:قوم پشتون۱۰.jpg|جایگزین=پوشش سنتی برقع |بندانگشتی|پوشش سنتی برقع]] | [[پرونده:قوم پشتون۱۰.jpg|جایگزین=پوشش سنتی برقع |بندانگشتی|پوشش سنتی برقع]] | ||
تسلط طالبان در افغانستان در ۱۳۷۵ش و سپس ۱۴۰۰ش، سیاستهای سختگیرانهای در مورد پوشش اعمال شد که زندگی روزمره مردم را تغییر داد. برای زنان، پوشش تمامبدن ([[برقع]]) که از سر تا پا را میپوشاند اجباری شد و استفاده از هرگونه لباس غربی مانند شلوار جین ممنوع گردید. حتی جزئیاتی مانند رنگ کفش (سفید) نیز مورد توجه قرار گرفت. مردان نیز ملزم به رعایت ظاهری خاص شامل ریش بلند و [[دستار]] شدند. این محدودیتها به حوزه [[ورزش]] نیز کشیده شد، بهطوری که حتی در [[شنا]]، افراد مجبور به استفاده از شلوارهای بلند در استخرها شدند. همچنین بازیکنان [[فوتبال]]. | |||
در فاصلهٔ سالهای ۱۳۸۰ش تا ۱۴۰۰ش، با وجود دولت جمهوری اسلامی افغانستان، تنوع پوششی قابل توجهی در جامعه به وجود آمده بود. انواع لباسهای محلی افغانی با طرحهای ساده تا چرمدوزیهای ظریف و لباسهای مدرن در بازارها یافت میشد. اما با تسلط | در فاصلهٔ سالهای ۱۳۸۰ش تا ۱۴۰۰ش، با وجود دولت جمهوری اسلامی افغانستان، تنوع پوششی قابل توجهی در جامعه به وجود آمده بود. انواع لباسهای محلی افغانی با طرحهای ساده تا چرمدوزیهای ظریف و لباسهای مدرن در بازارها یافت میشد. اما با تسلط دوبارۀ طالبان، این آزادی نسبی جای خود را به مقررات سختگیرانه داد. این تغییرات نه تنها بر سبک زندگی مردم تأثیر گذاشته، بلکه بر فعالیتهای اقتصادی مرتبط با صنعت پوشاک و حتی روابط اجتماعی نیز تأثیر عمیق داشته است. بازارهای محلی که زمانی مملو از تنوع پارچه و طراحی بودند، اکنون بهطور عمده به فروش لباسهای یکشکل و سنتی محدود شده است.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/Iran/Content/50968/لباسهای%20محلی%20هویت%20فرهنگی%20جامعه%20افغانستان «لباسهای محلی؛ هویت فرهنگی جامعه افغانستان»، وبسایت آی فیلم ۲.]</ref> | ||
=== سبک خانهسازی === | === سبک خانهسازی === | ||
سکونتگاههای سنتی در میان قوم پشتون بهطور معمول با استفاده از خشت خام و بهصورت تکطبقه احداث میشود. این بناها که از مصالح بومی ساخته میشوند، دارای سقفهای مسطح یا گنبدی بوده که با همان مواد اولیه دیوارها پوشش داده شده است. فضای داخلی این خانهها بهصورت ساده و بیآلایش طراحی شده و فاقد اثاثیه مدرن است. ساکنان این خانهها بهطور عمده از فرشهای پشتی خشن یا قطعات نمد برای نشستن استفاده میکنند. | |||
=== آداب نشستن === | === آداب نشستن === | ||
در مناطق مختلف افغانستان، شیوههای مختلفی برای نشستن مرسوم است. قبایل | در مناطق مختلف افغانستان، شیوههای مختلفی برای نشستن مرسوم است. قبایل درانی از تشکهای جسری یا نمدی بهره میبرند، در حالی که شهرنشینان معمولاً از نیمکتهای پهن موسوم به «عَلَهُ» که دورتادور فضای داخلی [[خانه]] تعبیه شدهاند، استفاده میکنند. با این حال، نشستن بر روی زمین همچنان در میان تمام اقشار جامعه رواج دارد. آداب نشستن در میان مردم پشتون از انعطافپذیری قابل توجهی برخوردار است. در محافل خودمانی، افراد به راحتی و با دراز کردن پاها مینشینند، اما در مجالس رسمی، شیوههای نشستن منظمتری مانند چهارزانو نشستن یا حالت «مریم» (جمع کردن پاها زیر لباس) مرسوم است. مردم پشتون بهدلیل انعطافپذیری مفاصل، قادرند ساعتها در این وضعیتهای نشستن سخت، بدون احساس ناراحتی باقی بمانند؛ ویژگیای که نشاندهنده سازگاری طولانیمدت با سبک زندگی سنتی و تفاوت آشکار با عادات نشستن در فرهنگهای اروپایی است. این ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی، بازتابی از شیوۀ زندگی ساده و هماهنگ با محیط طبیعی در جامعه سنتی افغانستان محسوب میشود.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۶.</ref> | ||
=== احوالپرسی === | === احوالپرسی === | ||
| خط ۱۸۰: | خط ۱۸۰: | ||
=== سرگرمیها === | === سرگرمیها === | ||
==== شکار ==== | ==== شکار ==== | ||
پشتونها با مهارت خاصی به شکار میروند و از روشهای متنوعی استفاده میکنند. در مناطق کوهستانی، شکار گروهی با تشکیل حلقههای گسترده و هدایت طعمه به سمت درههای تنگ از شیوههای مرسوم است. این روش که به همکاری و هماهنگی دقیق بین شکارچیان نیاز دارد، نه تنها نمایشی از مهارتهای فردی، بلکه نمادی از روحیه جمعی و انسجام اجتماعی پشتونهاست. استفاده از سگهای تازی آموزشدیده برای تعقیب خرگوش، [[آهو]] و روباه از دیگر روشهای مورد علاقه پشتونهاست. این سگها که با دقت انتخاب و تربیت میشوند، جایگاه ویژهای در | پشتونها با مهارت خاصی به [[شکار]] میروند و از روشهای متنوعی استفاده میکنند. در مناطق کوهستانی، شکار گروهی با تشکیل حلقههای گسترده و هدایت طعمه به سمت درههای تنگ از شیوههای مرسوم است. این روش که به همکاری و هماهنگی دقیق بین شکارچیان نیاز دارد، نه تنها نمایشی از مهارتهای فردی، بلکه نمادی از روحیه جمعی و انسجام اجتماعی پشتونهاست. استفاده از سگهای تازی آموزشدیده برای تعقیب خرگوش، [[آهو]] و روباه از دیگر روشهای مورد علاقه پشتونهاست. این سگها که با دقت انتخاب و تربیت میشوند، جایگاه ویژهای در شکار این قوم دارند. در مناطق دشتی، پشتونها از گلههای گاو بهعنوان پوشش طبیعی استفاده میکنند تا به طعمه نزدیک شوند. شکار برای پشتونها فرصتی است برای نمایش مهارتهای سوارکاری، تیراندازی و تاکتیکهای گروهی. این فعالیت که معمولاً با مهمانیهای پس از شکار همراه است، به تقویت [[روابط اجتماعی]] و انتقال تجربیات بین نسلها کمک میکند. در حالی که امروزه برخی محدودیتهای [[محیط زیست|محیط زیستی]] بر این سنت تأثیر گذاشته، شکار همچنان بهعنوان بخشی زنده از فرهنگ و هویت پشتونها باقی مانده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۷.</ref> | ||
==== سوارکاری ==== | ==== سوارکاری ==== | ||
در میان قوم پشتون، مسابقات سوارکاری و تیراندازی جایگاه ویژهای در مراسم و گردهماییها دارد. این مسابقات که عمدتاً در جشنهای [[مراسم عروسی|عروسی]] برگزار میشوند، نمایشی از مهارتهای رزمی و سوارکاری این قوم محسوب میشوند. در این مراسم، صاحب جشن شتری را | در میان قوم پشتون، مسابقات [[سوارکاری]] و [[تیراندازی]] جایگاه ویژهای در مراسم و گردهماییها دارد. این مسابقات که عمدتاً در جشنهای [[مراسم عروسی|عروسی]] برگزار میشوند، نمایشی از مهارتهای رزمی و سوارکاری این قوم محسوب میشوند. در این مراسم، صاحب جشن شتری را بهعنوان جایزه مسابقه تعیین میکند و سی تا چهل سوارکار در زمینی وسیع به رقابت میپردازند. طبقات بالاتر قوم پشتون به [[نیزهبازی]] علاقهمندند که در آن سوارکاران با سرعت از کنار چوبی فرورفته در زمین میگذرند و با نیزه آن را از زمین خارج میکنند. همچنین تمرینات نشانهزنی با تفنگ، تیروکمان در میان تمام طبقات اجتماعی پشتونها رواج دارد. این مسابقات گاه به صورت رقابت بین روستاها یا گروههای مختلف برگزار میشود که معمولاً بر سر ضیافتی ناهار یا شام شرطبندی میکنند، نه مبالغ کلان مالی. در محیط [[خانه]] نیز پشتونها به بازیهای مختلف میپردازند، اگرچه بازی ورق در میان آنها چندان رایج نیست. این مسابقات و بازیها نه تنها جنبه [[سرگرمی]] دارد، بلکه باعث حفظ و انتقال مهارتهای سنتی و تقویت روحیه رقابت و همبستگی در جامعه پشتون میشود. این سنتها که ریشه در تاریخ و فرهنگ پشتونها دارد، همچنان به عنوان بخشی زنده از سبک زندگی این قوم حفظ شده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۹–۲۳۰.</ref> | ||
==== مسابقه کریکت ==== | ==== مسابقه کریکت ==== | ||
کریکت | [[کریکت]] بهعنوان یکی از محبوبترین ورزشها در میان قوم پشتون، ریشه در دوران حضور انگلیسیها در قرن نوزدهم دارد که نخست در پایگاههای نظامی [[کابل]]، جلالآباد و [[قندهار]] بازی میشد. در دورۀ [[عبدالرحمن]] و [[حبیبالله]]، این بازی در میان طبقات بالای جامعه رواج یافت، هرچند برای عامه مردم ناشناخته بود. پس از سالها فراز و نشیب، کریکت در دهههای اخیر به ویژه در میان پشتونهای [[مهاجر]] در پاکستان رشد چشمگیری یافت و با بازگشت آنان به کشور، به ورزشی محبوب تبدیل شد. امروزه کریکت نه تنها بهعنوان یک رقابت ورزشی، بلکه بهعنوان بخشی از هویت اجتماعی جوانان پشتون شناخته میشود که در ایجاد همبستگی و روحیه تیمی میان آنان نقش مهمی ایفا میکند. موفقیتهای اخیر تیم ملی افغانستان در عرصه بینالمللی، جایگاه این ورزش را در میان پشتونها بیش از پیش تثبیت کرده است.<ref>کریکت از کجا به افغانستان آمد؟ | ||
۸صبح | ۸صبح | ||
| خط ۱۹۶: | خط ۱۹۴: | ||
==== بازیهای سنتی ==== | ==== بازیهای سنتی ==== | ||
در میان قوم پشتون، بازیهای سنتی جایگاه ویژهای در زندگی اجتماعی دارد که گاه برای ناظران خارجی سادهلوحانه به نظر میرسد، اما در بافت فرهنگی این قوم از عمق و معنای خاصی برخوردار است. | در میان قوم پشتون، بازیهای سنتی جایگاه ویژهای در زندگی اجتماعی دارد که گاه برای ناظران خارجی سادهلوحانه به نظر میرسد، اما در بافت فرهنگی این قوم از عمق و معنای خاصی برخوردار است. تیلهبازی که در میان مردان بالغ نیز رواج دارد، یکی از محبوبترین این بازیها است و در سراسر مناطق پشتوننشین طرفداران بسیاری دارد. بازی «خوبی و ناچیکان» از دیگر سرگرمیهای مرسوم است که در آن بازیکنان با گرفتن پای چپ توسط دست راست، سعی در سبقت گرفتن از یکدیگر دارند. این بازی که بهصورت گروهی و با تقسیم بازیکنان به دو تیم انجام میشود، اگرچه در نگاه اول ساده مینماید، اما از قواعد پیچیدهای برخوردار است. بازیهای دیگری مانند دزد و پادشاه، لیسبازی با سنگهای صیقلی و کلاهیاری نیز در میان پشتونها محبوبیت خاصی دارد. از سرگرمیهای خاص پشتونها میتوان به جنگاندازی حیوانات اشاره کرد که در آن جانورانی مانند سگ، خروس، قوچ و حتی [[شتر]] به مبارزه با یکدیگر میپردازند. این مسابقات که بهطور معمول در فصل جفتگیری حیوانات با شدت بیشتری برگزار میشود، تماشاگران بسیاری را به خود جلب میکند. در این میان، جنگ شتران صحنههای تماشایی خاصی ایجاد میکند که با فرار شتر مغلوب و تعقیب آن توسط شتر پیروز به اوج خود میرسد. شرطبندی بر روی نتایج این بازیها بهصورت جایزههای نمادین مانند مرغ یا حیوانات دیگر انجام میشود، اما رایجترین پاداش، برپایی سور و مهمانی توسط طرف بازنده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۹–۲۳۰.</ref> | ||
=== ازدواج در قوم پشتون === | === ازدواج در قوم پشتون === | ||
سنت [[ازدواج]] در قوم پشتون دارای آیینها و رسمهای خاصی است و به فرهنگ و ارزشهای این قوم بستگی دارد که ممکن است در مناطق مختلف و خانوادههای مختلف پشتون با تفاوتهایی همراه باشد، اما اصول کلی آنها مشابه است. | سنت [[ازدواج]] در قوم پشتون دارای آیینها و رسمهای خاصی است و به فرهنگ و ارزشهای این قوم بستگی دارد که ممکن است در مناطق مختلف و خانوادههای مختلف پشتون با تفاوتهایی همراه باشد، اما اصول کلی آنها مشابه است. | ||
* '''جستجوکردن دختر:''' در این مرحله نزدیکان پسر دنبال دختر مورد علاقهٔ خود میگردد. در فرهنگ پشتون دختر خوب کسی است که مطیع فامیل داماد، دارای [[اخلاق]] خوب، گذشتهٔ نیک و [[خانواده|خانوادهٔ]] اصیل باشد. | * '''جستجوکردن دختر:''' در این مرحله نزدیکان پسر دنبال دختر مورد علاقهٔ خود میگردد. در فرهنگ پشتون دختر خوب کسی است که مطیع فامیل داماد، دارای [[اخلاق]] خوب، گذشتهٔ نیک و [[خانواده|خانوادهٔ]] اصیل باشد. | ||
* '''غوشتنه:''' سنت [[خواستگاری]] در قوم پشتون، مانند بسیاری از | * '''غوشتنه:''' سنت [[خواستگاری]] در قوم پشتون، مانند بسیاری از اقوام دیگر، شامل مراحل و آدابورسوم خاصی است که به مرور زمان شکل گرفتهاند. مراسم خواستگاری بهطور معمول بهصورت رسمی و با حضور بزرگان خانوادهها انجام میشود. خانوادهٔ داماد با هدایایی مانند میوه و شیرینی به خانهٔ عروس میروند. | ||
* '''مشاوره خانوادگی:''' خانواده داماد ابتدا در مورد ازدواج با اقوام نزدیک و بزرگترهای فامیل مشورت میکنند. همچنین خانواده داماد دربارهٔ خانواده عروس تحقیق | * '''مشاوره خانوادگی:''' خانواده داماد ابتدا در مورد ازدواج با اقوام نزدیک و بزرگترهای فامیل مشورت میکنند. همچنین خانواده داماد دربارهٔ خانواده عروس تحقیق میکند. پس از تحقیقات اولیه، خانواده داماد به خانه عروس میرود تا با خانواده او دیدار کند. در این دیدار، هدف آشنایی بیشتر و ایجاد ارتباط بین خانوادهها است. | ||
* '''خواستگاری:''' پس از توافقات اولیه، خانوادهٔ داماد بهصورت رسمی | * '''خواستگاری:''' پس از توافقات اولیه، خانوادهٔ داماد بهصورت رسمی به همراه بزرگترهای فامیل به خانهٔ عروس میروند و درخواست ازدواج را بهصورت رسمی مطرح میکنند. | ||
* '''کوژدنه:''' در این مرحله، دو خانواده دربارهٔ شرایط مختلف ازدواج مانند [[مهریه]]، [[جهیزیه]]، و سایر مسائل مالی و اجتماعی صحبت میکنند و به توافق میرسند. در بعضی از مناطق پشتون، رسم است که دختران و پسران جوان قبل از ازدواج با یکدیگر ارتباطی نداشته باشند و ملاقاتهای آنها تحت نظارت خانوادهها صورت گیرد. پس از مراسم [[نامزدی]]، دو خانواده دربارهٔ زمان و جزئیات مراسم عروسی صحبت میکنند و تاریخ مناسبی برای برگزاری مراسم تعیین میکنند. | * '''کوژدنه:''' در این مرحله، دو خانواده دربارهٔ شرایط مختلف ازدواج مانند [[مهریه]]، [[جهیزیه]]، و سایر مسائل مالی و اجتماعی صحبت میکنند و به توافق میرسند. در بعضی از مناطق پشتون، رسم است که دختران و پسران جوان قبل از ازدواج با یکدیگر ارتباطی نداشته باشند و ملاقاتهای آنها تحت نظارت خانوادهها صورت گیرد. پس از مراسم [[نامزدی]]، دو خانواده دربارهٔ زمان و جزئیات مراسم عروسی صحبت میکنند و تاریخ مناسبی برای برگزاری مراسم تعیین میکنند. | ||
* '''برات:''' پس از موافقت خانوادهها، مقدار مهریه تعیین میشود و این سنت را برات مینامند. بزرگان و [[ریشسفید|ریشسفیدان]] دو خانواده با مذاکره دربارهٔ مهریه به توافق میرسند. مهریه در فرهنگ | * '''برات:''' پس از موافقت خانوادهها، مقدار مهریه تعیین میشود و این سنت را برات مینامند. بزرگان و [[ریشسفید|ریشسفیدان]] دو خانواده با مذاکره دربارهٔ مهریه به توافق میرسند. مهریه در فرهنگ پشتون نشاندهندهٔ احترام به عروس و خانواده او است. | ||
* '''نکاح:''' سنت نکاح خواندن در فرهنگ پشتون با احترام به آداب و رسوم دینی و فرهنگی انجام میشود و نشاندهندهٔ پیوند معنوی و قانونی زوجین است. مراسم نکاح بهطور معمول در خانه عروس یا داماد و گاهی در [[مسجد]] برگزار میشود. یکی از اجزای اصلی مراسم نکاح، حضور ملّا است که مسئولیت انجام عقد و اطمینان از رعایت قوانین شرعی را بر عهده دارد. | * '''نکاح:''' سنت [[نکاح]] خواندن در فرهنگ پشتون با احترام به آداب و رسوم دینی و فرهنگی انجام میشود و نشاندهندهٔ پیوند معنوی و قانونی زوجین است. مراسم نکاح بهطور معمول در خانه عروس یا داماد و گاهی در [[مسجد]] برگزار میشود. یکی از اجزای اصلی مراسم نکاح، حضور ملّا است که مسئولیت انجام عقد و اطمینان از رعایت قوانین شرعی را بر عهده دارد. | ||
==== مراسم حنابندان ==== | ==== مراسم حنابندان ==== | ||
| خط ۲۱۲: | خط ۲۱۰: | ||
==== مراسم جهاز بردن ==== | ==== مراسم جهاز بردن ==== | ||
رسم جهازبردن در فرهنگ پشتون با احترام و توجه زیادی همراه است و نشاندهنده ارزشهای خانوادگی و اجتماعی این قوم است. این مراسم با شادی و هیجان و با حضور گرم خانوادهها و دوستان برگزار میشود و نقش مهمی در تقویت روابط و ایجاد همبستگی بین دو | رسم جهازبردن در فرهنگ پشتون با احترام و توجه زیادی همراه است و نشاندهنده ارزشهای خانوادگی و اجتماعی این قوم است. این مراسم با شادی و هیجان و با حضور گرم خانوادهها و دوستان برگزار میشود و نقش مهمی در تقویت روابط و ایجاد همبستگی بین دو خانواده دارد. خانواده عروس معمولاً مجموعهای از لوازم خانه، وسایل آشپزخانه، لباسها، و گاهی اوقات لوازم برقی و اثاثیه مورد نیاز را به عنوان جهیزیه آماده و با پارچههای زیبا و رنگارنگ تزیین میکنند. اعضای خانواده عروس و گاهی اوقات دوستان نزدیک او، [[جهیزیه]] را همراهی میکنند و به خانه داماد میبرند. خانواده داماد از خانواده عروس و مهمانان استقبال میکنند. پس از رسیدن به خانه داماد، جهیزیه در محل مشخصی قرار داده میشود تا خانواده داماد و مهمانان بتوانند آن را ببینند. این نمایش جهیزیه نشاندهنده سخاوت و توجه خانواده عروس به زندگی مشترک جدید است. | ||
==== شادی ==== | ==== شادی ==== | ||
جشن عروسی که پشتونها آن را شادی مینامند بهطور معمول با رقص، موسیقی و پذیرایی از مهمانان همراه است. این مراسم ممکن است چند روز بهطول بیانجامد و شامل غذاهای محلی و اجرای موسیقی سنتی پشتون باشد. نوازندگان محلی با استفاده از سازهای سنتی مانند | جشن عروسی که پشتونها آن را شادی مینامند بهطور معمول با رقص، موسیقی و پذیرایی از مهمانان همراه است. این مراسم ممکن است چند روز بهطول بیانجامد و شامل غذاهای محلی و اجرای موسیقی سنتی پشتون باشد. نوازندگان محلی با استفاده از سازهای سنتی مانند رباب، دهل، و تبل، آهنگهای شاد و رقص آور مینوازند. رقصها بهطور معمول بهصورت گروهی و با هماهنگی خاصی اجرا میشوند و شامل حرکات ریتمیک و هماهنگ است. پس از مراسم، عروس به خانه داماد میرود. این مراسم با همراهی خانواده عروس و داماد انجام میشود و بهطور معمول با استقبال گرم و هدیههای مختلف همراه است. زنان خانواده داماد، عروس را به خانه جدیدش راهنمایی میکنند و آداب و رسوم مربوط به ورود عروس به خانه داماد را انجام میدهند. مهمانان به عروس و داماد هدایایی میدهند که معمولاً شامل [[پول]]، [[طلا]]، لباس و لوازم خانه است. این هدایا به عنوان نمادی از آرزوهای خوب و [[برکت]] برای زندگی مشترک جدید است. مادر و خواهر عروس به خانه داماد صبحانه میآورند. اقارب نزدیک داماد اشیای قیمتی، پول و لوازم قیمتی خانه را برای عروس تحفه میدهند. پس از پایان مراسم عروسی، مهمانان به تدریج خداحافظی کرده و مراسم به پایان میرسد. خانواده داماد و عروس نیز از مهمانان تشکر کرده و آنها را بدرقه میکنند. | ||
==== لباس عروس و داماد ==== | ==== لباس عروس و داماد ==== | ||
| خط ۲۲۷: | خط ۲۲۵: | ||
==== ازدواج اجباری در قوم پشتون ==== | ==== ازدواج اجباری در قوم پشتون ==== | ||
در قوم پشتون ازدواج اجباری مرسوم است که به «رسم غگ» شناخته میشود که طبق آن مرد ادعا میکند که زنی به زور نامزد وی میشود. این رسم به روشهای مختلفی انجام میشود و بهطور معمول مردی با اسلحه به قلمروی دختر یا آستان خانه او میرود و با این جمله که «دختر مال من است» تیراندازی هوایی انجام میدهد و بقیه افراد جامعه را تهدید میکند که هرکس بخواهد به او نزدیک شود باعث ایجاد [[خشونت خانوادگی در افغانستان|خشونت]] و خونریزی خواهد شد. رسم غگ بیشتر در ایالت پختونخوا در شمال غربی پاکستان | در قوم پشتون [[ازدواج اجباری]] مرسوم است که به «رسم غگ» شناخته میشود که طبق آن مرد ادعا میکند که زنی به زور نامزد وی میشود. این رسم به روشهای مختلفی انجام میشود و بهطور معمول مردی با اسلحه به قلمروی دختر یا آستان خانه او میرود و با این جمله که «دختر مال من است» تیراندازی هوایی انجام میدهد و بقیه افراد جامعه را تهدید میکند که هرکس بخواهد به او نزدیک شود باعث ایجاد [[خشونت خانوادگی در افغانستان|خشونت]] و خونریزی خواهد شد. رسم غگ بیشتر در ایالت پختونخوا در شمال غربی پاکستان و هممرز با افغانستان، رواج دارد. پارلمان محلی ایالت خیبر پختونخوا در ۲۰۱۳م ازدواج اجباری را ممنوع اعلام کرد و مجازات تعیینشده برای خاطیان را ۷ سال حبس یا پرداخت جریمهٔ سنگین تعیین کرد. اما اکثر موارد غگ گزارش داده نمیشوند و زمانی که پروندههای مرتبط با آن در دادگاه باز میشوند اغلب پس از عذرخواهی و تعیین وثیقه برای افرادی که ادعای غگ را مطرح کردهاند پرونده بسته میشود.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/20402/سنت-ازدواج-در-قوم-پشتون «سنت ازدواج در قوم پشتون»، وبسایت پایگاه تخصصی-تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> | ||
== آموزش در قوم پشتون == | == آموزش در قوم پشتون == | ||
[[پرونده:قوم پشتون۴.jpg|جایگزین=کودکان پشتون در حال آموزش در مدارس جدید|بندانگشتی|کودکان پشتون در حال آموزش در مدارس جدید]] | [[پرونده:قوم پشتون۴.jpg|جایگزین=کودکان پشتون در حال آموزش در مدارس جدید|بندانگشتی|کودکان پشتون در حال آموزش در مدارس جدید]] | ||
تحولات نظام آموزشی در میان | تحولات نظام آموزشی در میان قوم پشتون طی یک قرن گذشته، بازتابی از تقابل سنت و تجدد در بستر ارزشهای [[پشتونوالی]] و برداشتهای خاص مذهبی بوده است. از زمان اماناللهخان که نخستین تلاشها برای نهادینهسازی آموزش مدرن با مخالفت شدید ملاها و رهبران قبیلهای مواجه شد، تا دورهٔ طالبان که آموزش زنان را ممنوع و برنامههای درسی را بهشدت ایدئولوژیک کرد، فراز و نشیبهای بسیاری در این مسیر وجود داشته است. روحیهٔ محافظهکارانهٔ پشتونوالی که بر عصبیت قبیلهای، انزواگرایی فرهنگی و تفسیر خاص از شریعت تأکید دارد، همواره بهعنوان مانعی در برابر پذیرش آموزش مدرن عمل کرده است. در دورهٔ جمهوری اسلامی افغانستان (۲۰۰۱–۲۰۲۱م) گشایشهایی زیاد در زمینه آموزش به وجود آمد، اما بازگشت طالبان در ۲۰۲۱م این روند را تغییر داده و نظام آموزشی را به سیاستهای سختگیرانهٔ اولیه بازگردانده است، بهطوری که امروز همان الگوهای آموزشی بازتولید میشود که با ارزشهای سنتی پشتونوالی و قرائت خاص طالبان از [[اسلام]] همسو باشد.<ref>میرعلی و محسنی، «ویژگیهای قوم پشتون و تأثیر آن بر شکلگیری طالبان»، 1397ش، ص۱۸۴.</ref> | ||
=== عالمان دینی === | === عالمان دینی === | ||
عالمان [[دین]] که در فرهنگ عامهٔ پشتون به «ملایان» معروف است از جایگاه ویژهای در جامعهٔ پشتون برخوردارند و نفوذ آنان در تمام سطوح اجتماعی، از دربار تا قبایل دورافتاده را شامل میشود. این گروه، بهعنوان نگهبانان سنت و شرع، نقش محوری در آموزش جوانان، ادارهٔ دادگاههای محلی و حل اختلافات ایفا میکنند. دانش آنان در علوم دینی و مسائل روزمره، همراه با احترام عمیقی که جامعه پشتون برایشان قائل است، به آنان این توانایی را میدهد که نه تنها بر افراد، بلکه بر تصمیمات بزرگان قوم و حتی مقامات حکومتی نیز تأثیر بگذارند. در غیاب نهادهای رسمی قضایی، ملایان | عالمان [[دین]] که در فرهنگ عامهٔ پشتون به «ملایان» معروف است از جایگاه ویژهای در جامعهٔ پشتون برخوردارند و نفوذ آنان در تمام سطوح اجتماعی، از دربار تا قبایل دورافتاده را شامل میشود. این گروه، بهعنوان نگهبانان سنت و شرع، نقش محوری در آموزش جوانان، ادارهٔ دادگاههای محلی و حل اختلافات ایفا میکنند. دانش آنان در علوم دینی و مسائل روزمره، همراه با احترام عمیقی که جامعه پشتون برایشان قائل است، به آنان این توانایی را میدهد که نه تنها بر افراد، بلکه بر تصمیمات بزرگان قوم و حتی مقامات حکومتی نیز تأثیر بگذارند. در غیاب نهادهای رسمی قضایی، ملایان بهعنوان داوران بیطرف عمل میکنند و با استناد به [[قرآن]] و سنت، به مناقشات پایان میدهند. | ||
حضور آنان با ردای بلند و | حضور آنان با ردای بلند و چپنهای سفید در میان قبایل متخاصم، نمادی از عدالت و مصالحه است. آنان با تلاوت آیات و ذکر ادعیه، آتش اختلافات را خاموش کرده و صلح را به جامعه بازمیگردانند. این نقش تنها محدود به مسائل قضایی نیست، بلکه ملایان در حفظ ارزشهای اخلاقی و مقابله با انحرافات اجتماعی نیز پیشگامند. قدرت ملایان ریشه در باورهای عمیق مردم دارد. در جامعهای که سواد و آگاهی محدود است، احترام به ملایان بهعنوان واسطههای بین خدا و خلق، امری طبیعی تلقی میشود. این نفوذ گاه چنان گسترده است که حتی فرمانداران و حکام محلی نیز تحت نظارت آنان عمل میکنند. با این حال، این قدرت همواره در خدمت حفظ نظم و امنیت جامعه بوده و در مواقع بحران، ملایان بهعنوان پناهگاهی برای مردم عمل کردهاند. از این جهت، ملایان نه تنها نقش روحانی، بلکه بهعنوان ستونهای استحکامبخش جامعهٔ پشتون شناخته میشوند.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۱۲.</ref> | ||
== سبک زندگی قوم پشتون == | == سبک زندگی قوم پشتون == | ||
در قوم پشتون، دو شیوه اصلی زندگی از دیرباز رواج داشته است: | در قوم پشتون، دو شیوه اصلی زندگی از دیرباز رواج داشته است: یکجانشینی و چادرنشینی. پشتونهای یکجانشین بهطور عمده به کشاورزی و باغداری مشغول هستند. محصولاتی مانند گندم، جو، ذرت و میوههای مختلف، اساس اقتصاد این مردم را تشکیل میدهد. خانههای این گروه از خشت و گل ساخته میشود و در برخی مناطق از چوب نیز استفاده میکنند. بسیاری از پشتونهای چادرنشین نیز بهدلایل مختلف از جمله کاهش مراتع، تغییرات آبوهوایی و جذابیتهای زندگی شهری، بهتدریج به یکجانشینی روی آوردهاند. این تغییر اگرچه شیوه زندگی را دگرگون کرده، اما بسیاری از ارزشها و سنتهای قدیمی هنوز در میان این جوامع حفظ شده است. نظام خویشاوندی و همبستگی قومی در هر دو شیوه زندگی پشتونها، بسیار قوی است و هنگام [[مراسم عروسی|عروسیها]]، مراسم [[ترحیم]] یا حل اختلافات، این پیوندها بهخوبی نمایان میشود.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۶.</ref> | ||
=== کوچیها === | === کوچیها === | ||
پشتونهایی که زندگی چادرنشینی را برگزیدهاند به | پشتونهایی که زندگی چادرنشینی را برگزیدهاند به کوچی معروفاند. این سبک زندگی مبتنی بر دامداری و کوچ فصلی است. پشتونهای چادرنشین از چادرهای سیاه سنتی به نام گرده استفاده میکنند که از موی [[بز]] بافته میشود و در برابر شرایط سخت آبوهوایی، مقاوم است. این چادرها به راحتی قابل حملونقل هستند و با تغییر فصل، خانوادهها به همراه گلههای خود به دنبال مراتع تازه کوچ میکنند.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۶.</ref> بیشتر کوچیهای افغانستان از چندین طایفهٔ «غلزایی» (خَرُوتِی، احمدزی و اندر) از قوم پشتون تشیکل شده است.<ref>[https://www.etilaatroz.com/6251/نگاهی-به-طرح-اشرف-غنی-احمدزی-پیرامون-مس/ سرفراز، «نگاهی به طرح اشرف غنی احمدزی پیرامون مسئلۀ کوچیها»، خبرگزاری اطلاعات روز.]</ref> در زمان سلطنت شیرعلی (۱۸۶۳–۱۸۸۰م)، کوچنشینی اندک و مقررات خاصی بر آنها حاکم بوده است. با رویکار آمدن عبدالرحمن و سربازگیری از کوچیها و دادن امتیازات حکومتی به آنان، کوچیگری نوعی امتیاز به حساب آمد و گسترش یافت. در زمان حکومت داوود خان، مسئولیت امنیت مناطقی از هزارهجات به کوچیها سپرده شد.<ref>انوری، «رسم و رواج عروسی کوچیها»، وبسایت نجلا مایار.</ref> | ||
==== جمعیت کوچیها ==== | ==== جمعیت کوچیها ==== | ||
کوچیها در تمام افغانستان پراکندهاند.<ref>«اقوام ساکن در افغانستان»، شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان.</ref> بر اساس سرشماری ۱۳۵۸ش، از مجموع ۱۶ میلیون نفوس افغانستان، حدود ۲٫۵ میلیون آنها کوچی بوده است.<ref>اسکندری، «نگاهی به ساختار قومی و احصائیهگیری کوچیهای افغانستان»، وبسایت خراسان زمین.</ref> در حالحاضر تخمین زده شده است که مجموع جمعیت کوچیها در افغانستان ۱٫۵ میلیون نفر هستند.<ref>«سالنامهٔ احصائیوی سال 1399»، ادارهٔ ملی احصائیه و معلومات افغانستان، فروردین 1400ش، ص أ.</ref> تعداد قابل توجهی از کوچیهای افغانستان چوپان گلهداران | کوچیها در تمام افغانستان پراکندهاند.<ref>«اقوام ساکن در افغانستان»، شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان.</ref> بر اساس سرشماری ۱۳۵۸ش، از مجموع ۱۶ میلیون نفوس افغانستان، حدود ۲٫۵ میلیون آنها کوچی بوده است.<ref>اسکندری، «نگاهی به ساختار قومی و احصائیهگیری کوچیهای افغانستان»، وبسایت خراسان زمین.</ref> در حالحاضر تخمین زده شده است که مجموع جمعیت کوچیها در افغانستان ۱٫۵ میلیون نفر هستند.<ref>«سالنامهٔ احصائیوی سال 1399»، ادارهٔ ملی احصائیه و معلومات افغانستان، فروردین 1400ش، ص أ.</ref> تعداد قابل توجهی از کوچیهای افغانستان چوپان گلهداران بزرگ آن سوی مرز دیورند هستند که در قبال دستمزد یا به صورت مضاربه از گوسفندان آنان در داخل افغانستان مراقبت میکنند.<ref>«کوچیان؛ زندگی عجیب کوچیها»، وبسایت یوتیوب هرات پارادیس.</ref> | ||
==== اقتصاد کوچیها ==== | ==== اقتصاد کوچیها ==== | ||
[[پرونده:قوم پشتون۲.jpg|جایگزین=سبک زندگی کوچیهای قوم پشتون|بندانگشتی|سبک زندگی کوچیهای قوم پشتون]] | [[پرونده:قوم پشتون۲.jpg|جایگزین=سبک زندگی کوچیهای قوم پشتون|بندانگشتی|سبک زندگی کوچیهای قوم پشتون]] | ||
اقتصاد کوچیهای افغانستان مبتنی بر | اقتصاد کوچیهای افغانستان مبتنی بر دامداری است. شتر، بز، [[گوسفند]] و [[الاغ]] چهار دام اصلی آنها را تشکیل میدهند؛ در کنار آنها، [[اسب]] نیز برای انتقال افراد کوچی نقش عمده دارد. [[لبنیات]]، روغن، [[پشم]] و [[گلیم]] از کالاهای عمدهٔ کوچیها برای ایفای نقش در اقتصاد کوچی است. امروزه وضعیت اقتصادی کوچیها بهبود یافته است و آنها در برخی مناطق مرکزی بهجای اسب و الاغ، از تراکتور برای جابجایی استفاده میکنند.<ref>عظیمی، «بهاری که با لشکر کوچی یکجا میآید»، خبرگزاری اطلاعات روز.</ref> کوچیها بهدلیل تربیت مواشی فراوان و بدون هزینه، از گروههای بهنسبت ثروتمند در [[افغانستان]] محسوب میشوند. آنها علاوهبر فروش مواشی و تأمین گوشت بازارهای هدف، از لبنیات، پشم و گلیم نیز درآمد قابل توجهی به دست میآورند.<ref>«دیدار از زندگی کوچیها یکی از ثروتمندترین اقوام افغانستان»، وبسایت یوتیوب وطن من.</ref> | ||
==== وضعیت سیاسی کوچیها ==== | ==== وضعیت سیاسی کوچیها ==== | ||
کوچیهای افغانستان بهصورت تقریبی در تمامی ادوار از حمایت حکومتها برخوردار بودهاند. در [[قانون اساسی]] | کوچیهای افغانستان بهصورت تقریبی در تمامی ادوار از حمایت حکومتها برخوردار بودهاند. در [[قانون اساسی|قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان]]، دو کرسی برای کوچیها در مشرانوجرگه (مجلس سنا) و ۱۰ کرسی در ولسیجرگه (مجلس نمایندگان) در نظر گرفته شده بود.<ref>«قانون اساسی افغانستان»، مصوب 1381ش.</ref> با تسلط دوبارهٔ طالبان بر افغانستان، بخش قابل توجهی از طالبان را کوچیها تشکیل میدهند. در طول بیست سال جنگ میان جمهوری اسلام افغانستان و [[طالبان]]، برخی از کوچیهای طالب نیز کشته شدهاند. سربازگیری از کوچیها و بهرهمندی سیاسی طالبان از آنان، زمینهٔ همکاری را برای دو طرف به ارمغان آورده است.<ref>عظیمی، «بهاری که با لشکر کوچی یکجا میآید»، خبرگزاری اطلاعات روز.</ref> | ||
==== رابطهٔ کوچیها و مردم بومی ==== | ==== رابطهٔ کوچیها و مردم بومی ==== | ||
رابطهٔ کوچیها با ساکنان مناطق مختلف افغانستان، همواره تنشآلود بوده است و حاکمان همتبار از آنها بهعنوان ابزار سرکوب اقوام دیگر با هدف تثبیت سیطرهٔ قومی خود بهره گرفتهاند. برای مثال، | رابطهٔ کوچیها با ساکنان مناطق مختلف افغانستان، همواره تنشآلود بوده است و حاکمان همتبار از آنها بهعنوان ابزار سرکوب اقوام دیگر با هدف تثبیت سیطرهٔ قومی خود بهره گرفتهاند. برای مثال، عبدالرحمن در ۱۳۱۵ق طی فرمانی به فرماندارانش، اکثر طوایف کوچی را در مناطق هزارهنشین، سکونت داد و مزارع و مراتعی را در اختیار آنها قرار داد و قوم هزاره را از سرزمین خود آواره کرد.<ref>کاتب هزاره، سراج التواریخ، 1390ش، ص28.</ref> وارثین پادشاهی او نیز حمایت بیدریغ از کوچیها و حملات آنها به مناطق مسکونی و زراعتی هزارهها را ادامه دادند و این روند تا زمان طالبان و جمهوری اسلامی سابق تداوم داشته است. تنها در مدت کوتاه حکومت مجاهدین و جنگهای داخلی در افغانستان، هزارهها از حملات کوچیها در امان بودند.<ref>قانعزاده، «تاریخ و گذشتهٔ کوچیها در هزارهجات»، وبسایت هزاره انترنیشنال.</ref> در شرایط حاضر نیز طالبان در بسیاری از موارد، اقدامات کوچیهای مسلح را تأیید میکنند.<ref>«معضل کوچیها؛ حکومت سکوت میکند، طالبان سوء استفاده»، وبسایت خاور میانه.</ref> | ||
==== انتقال کوچیها به شمال افغانستان ==== | ==== انتقال کوچیها به شمال افغانستان ==== | ||
| خط ۲۶۲: | خط ۲۶۰: | ||
==== زنان کوچی ==== | ==== زنان کوچی ==== | ||
[[پرونده:قوم پشتون۳.jpg|جایگزین=گروهی از زنان کوچی در یکی از ولایتهای جنوبشرقی افغانستان (۱۸۹۶م)|بندانگشتی|گروهی از زنان کوچی در یکی از ولایتهای جنوبشرقی افغانستان (۱۸۹۶م)]] | [[پرونده:قوم پشتون۳.jpg|جایگزین=گروهی از زنان کوچی در یکی از ولایتهای جنوبشرقی افغانستان (۱۸۹۶م)|بندانگشتی|گروهی از زنان کوچی در یکی از ولایتهای جنوبشرقی افغانستان (۱۸۹۶م)]] | ||
در فرهنگ کوچی، زنان مسئول تهیهٔ | در فرهنگ کوچی، زنان مسئول تهیهٔ [[آب]] برای خانواده و فرآوری محصولات لبنیاند. دختران کوچی اجازهٔ تحصیل ندارند و از سن ۸ سالگی نباید بدون اجازهٔ مرد خانواده و بهتنهایی بیرون از خیمهگاه قدم بگذارند. [[سن ازدواج]] میان دختران کوچی بسیار پایین است و در بسیاری مواقع در قبال [[پول]] یا برای حل معضلات و اختلافات خانوادگی به فروش میرسند.<ref>پژواک، «زنان کوچی، زنجیر محرومیت و شلاق مردسالاری»، خبرگزاری اطلاعات روز.</ref> پوشش بانوان کوچی از پیراهن و تنبان با رنگهای متفاوت تشکیل شده است؛ پیراهن آنها بلند و از جنس مخمل و دارای نقش و نگارهای مختلف و دستدوزیشده است که دامن گشادی دارد و رنگ آستین آنها بهصورت معمول با کل پیراهن متفاوت است. در پیراهن زنان کوچی اغلب از [[آیینهدوزی]] نیز استفاده میشود.<ref>«بلوز زنانهٔ کوچی افغان طرح قدیمی»، وبسایت آستین.</ref> | ||
==== آیین عروسی کوچیها ==== | ==== آیین عروسی کوچیها ==== | ||
مراسم عروسی میان کوچیها بسیار ساده و مختصر برگزار میشود.<ref>«کوچیان؛ زندگی عجیب کوچیها»، وبسایت یوتیوب هرات پارادیس.</ref> [[لباس عروس]] کوچی متشکل از چندین پارچه ازجمله [[چادر]] بلند در حدود ۵ متر و روپوش مزین است. تعداد و تغذیهٔ مهمانان عروسی بر اساس بضاعت [[داماد]] و بهصورت معمول گوشت گوسفند، برنج و قروت/[[کشک]] است. کوچیها برای اینکه نشان دهند عروس با سربلندی راهی خانهٔ داماد میشود، گردن گوسفند قربانی را به عروس اختصاص میدهند.<ref>انوری، «رسم و رواج عروسی کوچیها»، وبسایت نجلا مایار.</ref> | |||
==== بهداشت کوچیها ==== | ==== بهداشت کوچیها ==== | ||
کوچیها از وضعیت بهداشتی مناسب بهرهای ندارند. آنها بهداشت شخصی را بهخوبی رعایت نمیکنند و بهدلیل اینکه دائم در سفر هستند دسترسی آسان به پزشک یا مراکز بهداشتی ندارند. آنها در صورتی که از قبرستان بزرگ کوچیها دور باشند، اموات خود را در هر جایی که باشند دفن میکنند.<ref>«دیدار از زندگی کوچیها یکی از ثروتمندترین اقوام افغانستان»، وبسایت یوتیوب وطن من.</ref> | کوچیها از وضعیت [[بهداشت|بهداشتی]] مناسب بهرهای ندارند. آنها بهداشت شخصی را بهخوبی رعایت نمیکنند و بهدلیل اینکه دائم در سفر هستند دسترسی آسان به پزشک یا مراکز بهداشتی ندارند. آنها در صورتی که از قبرستان بزرگ کوچیها دور باشند، اموات خود را در هر جایی که باشند دفن میکنند.<ref>«دیدار از زندگی کوچیها یکی از ثروتمندترین اقوام افغانستان»، وبسایت یوتیوب وطن من.</ref> | ||
==== چالشهای زندگی کوچیها ==== | ==== چالشهای زندگی کوچیها ==== | ||
* '''محیطزیستی:''' چرای بیرویهٔ دامهای کوچیها، محیط زیست کشور افغانستان را با آسیبهای فراوانی روبرو کرده است؛ نابودی پوشش گیاهی مراتع، زمینهٔ خشکسالیهای متوالی، انقراض نسلهایی از حیات وحش، خیزش گرد و خاکهای موسمی و جریان سیلابهای مخرب را در نقاط مختلف افغانستان فراهم آورده است.<ref>«کوچیها و مضرات آنها در چراگاهها»، شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان.</ref> | * '''محیطزیستی:''' چرای بیرویهٔ دامهای کوچیها، [[محیط زیست]] کشور افغانستان را با آسیبهای فراوانی روبرو کرده است؛ نابودی پوشش گیاهی مراتع، زمینهٔ خشکسالیهای متوالی، انقراض نسلهایی از حیات وحش، خیزش گرد و خاکهای موسمی و جریان سیلابهای مخرب را در نقاط مختلف افغانستان فراهم آورده است.<ref>«کوچیها و مضرات آنها در چراگاهها»، شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان.</ref> | ||
* '''فرهنگی:''' برخی، کوچیها را ابزار مافیای اقتصادی، قومی و سیاسی بزرگان پشتون در مناطق اعیاننشین پاکستان میدانند که نبض اقتصاد ترانزیتی [[پاکستان]] و | * '''فرهنگی:''' برخی، کوچیها را ابزار مافیای اقتصادی، قومی و سیاسی بزرگان پشتون در مناطق اعیاننشین پاکستان میدانند که نبض اقتصاد ترانزیتی [[پاکستان]] و افغانستان را در دست دارند.<ref>بخشی، «کوچی در افغانستان انگیزهٔ اقتصادی یا قومیتی؟»، وبسایت خبرگزاری جمهور.</ref> در دورهٔ جمهوری اسلامی افغانستان، حتی سیاستمدارانی مانند محمداشرف غنی خود را کوچی مینامیدند.<ref>اسکندری، «نگاهی به ساختار قومی و احصائیهگیری کوچیهای افغانستان»، وبسایت خراسان زمین.</ref> | ||
* '''اجتماعی:''' کوچیهای رمهدار همواره با اکثریت زراعتپیشهٔ افغانستان، در تضاد و کشمکش بودهاند. با روی کار آمدن طالبان در افغانستان و حمایت آنها از کوچیها، هجوم آنها به قصبات و روستاها در مناطق مرکزی و شمالی کشور بهویژه ولایتهای [[دایکندی]]، [[بامیان]]، [[غزنی]] و [[غور]]، افزایش یافته است.<ref>میرزایی، «هجوم کوچیها به مناطق مرکزی و شمال افغانستان؛ پیامدها و مسئولیت طالبان»، وبسایت تحلیل روز.</ref> | * '''اجتماعی:''' کوچیهای رمهدار همواره با اکثریت زراعتپیشهٔ افغانستان، در تضاد و کشمکش بودهاند. با روی کار آمدن طالبان در افغانستان و حمایت آنها از کوچیها، هجوم آنها به قصبات و روستاها در مناطق مرکزی و شمالی کشور بهویژه ولایتهای [[دایکندی]]، [[بامیان]]، [[غزنی]] و [[غور]]، افزایش یافته است.<ref>میرزایی، «هجوم کوچیها به مناطق مرکزی و شمال افغانستان؛ پیامدها و مسئولیت طالبان»، وبسایت تحلیل روز.</ref> | ||
== پشتونستان == | == پشتونستان == | ||
پشتونستان یا پختونستان، اصطلاحی است که در مناطق پشتوننشین جنوب و شرق افغانستان، مناطق قبایلی، ایالتهای شمالغربی و بلوچستان پاکستان رایج است و پشتونها که صدها قبیله کوچک و برزگ را | پشتونستان یا پختونستان، اصطلاحی است که در مناطق پشتوننشین جنوب و شرق افغانستان، مناطق قبایلی، ایالتهای شمالغربی و بلوچستان پاکستان رایج است و پشتونها که صدها قبیله کوچک و برزگ را تشکیل میدهند، از آن برداشت آرمانی دارند. بخش پاکستانی این منطقه که در دوران استعمار [[بریتانیا]] بهعنوان مناطق قبیلهای فدرال شناخته میشد، از چترال در شمال تا سیبی در جنوب غربی امتداد دارد و امروزه با عنوان استان خیبر پختونخوا در تقسیمات اداری پاکستان جای گرفته است. با این حال، این ناحیه میان مردم محلی همچنان با نام تاریخی «افغانیه» شناخته میشود که نشاندهندهٔ پیوندهای عمیق قومی و فرهنگی ساکنان آن با پشتونهای افغانستان است. زبان غالب در این منطقه پشتو است، اگرچه گویشهای محلی دیگری نیز در برخی نواحی رواج دارد. این سرزمین بهدلیل موقعیت حساس مرزی و ویژگیهای قومی-فرهنگی خاص، همواره در مطالعات جغرافیای سیاسی و قومنگاری مورد توجه پژوهشگران بوده است.<ref>ملازهی، «پشتونستان بزرگ»، 1385ش، ص161.</ref> | ||
منطقهٔ پشتونستان و مسئلهٔ خط دیورند | منطقهٔ پشتونستان و مسئلهٔ خط دیورند بهعنوان یک مشکل در روابط افغانستان و پاکستان مطرح است که زندگی روزمرهٔ مردم دو سوی مرز را متأثر ساخته است. برای بسیاری از خانوادههای پشتون در مناطق مرزی، خط دیورند، خط مصنوعی استعماری شناخته میشود که باعث جدایی خویشاوندان شده و شیوهٔ معیشت سنتی مبتنی بر [[کوچ]] و [[تجارت مرزی]] را دچار اختلال کرده است. در طول سالها، مردم این نواحی با وجود تقسیمبندیهای سیاسی، پیوندهای فرهنگی و خویشاوندی خود را حفظ کردهاند؛ از [[مراسم عروسی]] که گاه میهمانانش از دو سوی مرز میآیند تا [[بازار هفتگی|بازارهای هفتگی]] که کالاها و گویشهای محلی در آن بیتوجه به خطوط مرزی رد و بدل میشود. با این حال، محدودیتهای مرزی موجب شده بسیاری از خانوادهها نتوانند بهراحتی به دیدار بستگان خود بروند یا دامداران مانند گذشته به چراگاههای سنتی خود دسترسی داشته باشند. این شرایط موجب شکلگیری سبک زندگی خاصی در مناطق مرزی شده که در آن مردم به شیوههای مختلف (گاه قانونی و گاه غیررسمی) با این محدودیتها کنار میآیند. تجارت مرزی غیررسمی، بخش جداییناپذیر از معیشت بسیاری از خانوارها است. زنان با مهارت در [[صنایع دستی]] مختلف، محصولات خود را از مسیرهای کمکنترل مرزی به آنسو میبرند. مردان جوان بسیاری نیز به کار در بخش حملونقل کالاهای مرزی مشغولاند، شغلی پرخطر که گاه با درگیری با مرزبانان همراه است. این شرایط زندگی، حس تعلق دوگانهای میان ساکنان ایجاد کرده است؛ از یک سو وفاداری به کشور متبوع خود و از سوی دیگر پیوندهای عمیق فرهنگی با همتباران آنسوی مرز.<ref>[https://8am.media/fa/fate-of-free-pashtunistan/ منصف، «سرنوشت «پشتونستان آزاد»، وبسایت روزنامۀ ۸صبح.]</ref> | ||
== مشاهیر قوم پشتون == | == مشاهیر قوم پشتون == | ||
