پرش به محتوا

پیش‌نویس:امام محمد تقی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۴۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>محمدتقی؛</big>''' محمد بن‌علی بن‌موسی و امام نهم شیعیان دوازده‌امامی.
'''{{درشت|امام محمد تقی}}'''، محمد بن علی بن موسی و امام نهم شیعیان دوازده‌امامی.


محمد بن علی بن موسی (۱۹۵–۲۲۰ قمری)، نهمین امام شیعیان، با القاب مشهوری همچون جواد و تقی و کنیه ابوجعفر ثانی شناخته می‌شود. او در سن هفت سالگی پس از پدرش، [[امام رضا|علی بن موسی الرضا]]، عهده‌دار [[امامت]] شد. آغاز امامت در خردسالی، پرسش‌هایی را در بستر جریان‌های فکری آن زمان به وجود آورد. رویکرد وی در این دوره، که با خلفای عباسی مأمون و معتصم همزمان بود، بر حُسن خُلق، دوری از تنش سیاسی مستقیم، تصحیح باورهای کلامی مستند به [[قرآن]] و [[سنت]] و برائت از افراط‌گرایی استوار بود. امام جواد از طریق مناظره با عالمان، به تبیین مبانی عقیدتی پرداخت. محمد بن‌علی در سال ۲۲۰ق در [[بغداد]] به [[شهادت]] رسید و در کنار [[امام موسی کاظم]] در قبرستان قریش([[کاظمین]]) مدفون شد.
امام محمد بن علی بن موسی (۱۹۵–۲۲۰ق)، مشهور به [[جوادالائمه]] و [[تقی]]، نهمین امام [[شیعیان دوازده‌امامی]] است که در هفت‌سالگی و پس از [[شهادت]] پدرش [[امام رضا]]، عهده‌دار [[امامت]] شد. دوران امامت کوتاه او همزمان با خلافت [[مأمون]] و [[معتصم]] عباسی بود و با چالش‌هایی مانند تردید برخی به دلیل کم‌سالی و مخالفت جریان‌هایی مانند [[واقفیه]] روبرو شد. وی با بهره‌گیری از راهبردهایی مانند مناظرات علمی، تبیین عقاید شیعه، تربیت شاگردان و تقویت [[سازمان وکالت]]، به تثبیت امامت و هدایت جامعه پرداخت. امام جواد با ام‌فضل، دختر مأمون، ازدواج کرد اما از او صاحب فرزندی نشد و فرزندانش از همسر دیگرش، سمانه مغربیه، هستند. او سرانجام به دستور معتصم و به‌وسیله همسرش مسموم شد و در ۲۵ سالگی به شهادت رسید. پیکر او در کنار قبر جدش [[امام موسی کاظم|امام]] [[امام موسی کاظم|موسی کاظم]] در [[قبرستان قریش]] [[بغداد]] دفن شد. امروزه [[حرم]] او در [[کاظمین]] [[زیارتگاه]] مهم [[شیعیان]] است و در فرهنگ ایرانیان، از طریق [[نام‌گذاری]]‌ها، برگزاری مراسم و پویش‌های مردمی مورد تکریم قرار می‌گیرد.


== زندگی‌نامه ==
== تولد و خانواده ==
محمدتقی در سال ۱۹۵ق در شهر [[مدینه]] به دنیا آمد.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> اطلاعات مربوط به زندگی او، به‌دلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست [[تقیه]] و روش‌های پنهانی مبارزه و همچنین طول عمر کوتاه وی، در منابع تاریخی محدود است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶–۴۷۷.</ref> دربارهٔ روز و ماه تولد محمد بن‌علی اختلاف نظر وجود دارد؛<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر اساس نظر مشهور، ۱۰ [[رجب]] است،<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵–۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آل‌الرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.</ref> اما برخی منابع آن را در ۱۹ [[رمضان]] ذکر می‌کنند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.</ref> پدر امام جواد، [[علی بن موسی]]، ملقب به امام رضا<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.</ref> و مادرش، سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه (واقع در حبشه آفریقا) است<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> که از کنیزان پدرش به‌شمار می‌رفت.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.</ref> در منابع مختلف، از وی با نام‌های گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده‌ است.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.</ref> امام رضا نیز او را خیزران نامیده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> برخی منابع نسب مادر او را به خاندان ماریه قبطیه، همسر [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]]، نسبت داده‌اند.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref>
امام محمد بن علی بن موسی در سال ۱۹۵ق در شهر [[مدینه]] به دنیا آمد.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> اطلاعات مربوط به زندگی او، به‌دلیل شرایط سیاسی [[عباسیان|حکومت عباسی]]، سیاست [[تقیه]] و روش‌های پنهانی مبارزه و همچنین طول عمر کوتاه وی، در منابع تاریخی محدود است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶–۴۷۷.</ref> دربارهٔ روز و ماه تولد محمد بن علی اختلاف نظر وجود دارد؛<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر اساس نظر مشهور، [[۱۰ رجب]] است،<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵–۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آل‌الرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.</ref> اما برخی منابع آن را در [[۱۹ رمضان]] ذکر می‌کنند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.</ref> پدر او، [[امام علی بن موسی|علی بن موسی]]، ملقب به امام رضا<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.</ref> و مادرش، سَبیکه، از اهالی نَوْبه واقع در حبشه<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> و از کنیزان امام رضا بود.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.</ref> در منابع مختلف، از وی با نام‌های گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده است.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.</ref> امام رضا نیز او را خیزران نامیده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> برخی منابع نسب مادر او را به خاندان ماریه قبطیه، همسر [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]]، نسبت داده‌اند.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref>


== نسب، کنیه و القاب ==
=== نسب، کنیه و القاب ===
امام محمدتقی از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل [[علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان و از قبیله بنی‌هاشم بود. نام، محمد و کنیه‌های وی نیز ابوعبدالله،<ref>ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.</ref> ابوعلی<ref>عطاردی، مسند الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.</ref> و اباجعفر ثانی<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابن‌طولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.</ref> است. در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با [[محمد باقر]] پنجمین امام شعیان که ابوجعفر اول نامیده می‌شود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد می‌کنند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۵۷.</ref> القاب مشهور وی، جواد، تقی و ابن‌الرضا است.<ref>مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> در [[دعای توسل]] نیز، با لقب جواد مورد خطاب قرار گرفته است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، ۱۴۱۵ق، ۱۸۵.</ref> در برخی منابع لقب جوادالائمه<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳–۱۰۲.</ref> به‌عنوان صفت ممتاز وی به کار رفته است.<ref>خنجی اصفهانی، وسیلة الخادم، ۱۳۷۵ش، ص۲۵۳.</ref> القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار،<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۳–۱۲ و ص۱۶.</ref> مرتضی، مُنتَجَب،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> متوکل،<ref>قرشی، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.</ref> صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۵۰.</ref> قانع، نجیب و هادی<ref>خزعلی، موسوعه الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۷–۲۵.</ref> نیز برای محمد تقی ذکر شده است.<ref>تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائره‌المعارف اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۰.</ref>
امام محمد تقی از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل [[امام علی|علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان و از قبیله [[بنی‌هاشم]] بود. نام او محمد و کنیه‌های وی نیز ابوعبدالله،<ref>ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.</ref> ابوعلی<ref>عطاردی، مسند الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.</ref> و ابوجعفر ثانی<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابن‌طولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.</ref> است. در کتاب‌های روایی، [[امام محمد باقر]]، پنجمین امام شعیان را ابوجعفر اول می‌گویند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۵۷.</ref> القاب مشهور وی، جواد، تقی و ابن‌الرضا است.<ref>مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> در [[دعای توسل]] نیز، با لقب جواد مورد خطاب قرار گرفته است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، ۱۴۱۵ق، ۱۸۵.</ref> در برخی منابع لقب جوادالائمه<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳–۱۰۲.</ref> به‌عنوان صفت ممتاز وی به‌کار رفته است.<ref>خنجی اصفهانی، وسیلة الخادم، ۱۳۷۵ش، ص۲۵۳.</ref> القاب دیگری از جمله مُتّقی، قانع،<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۳–۱۲ و ص۱۶.</ref> مرتضی،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> متوکل،<ref>قرشی، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.</ref> صابر، صادق،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۵۰.</ref> قانع، نجیب و هادی<ref>خزعلی، موسوعه الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۷–۲۵.</ref> نیز برای محمد تقی ذکر شده است.<ref>تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائره‌المعارف اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۰.</ref>


== همسر و فرزندان ==
=== همسر و فرزندان ===
محمدتقی با امّ‌فضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲ق<ref>ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۹۵.</ref> یا ۲۱۵ق<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.</ref> به درخواست مأمون [[ازدواج]] کرد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.</ref> مواردی چون کنترل محمد تقی، جلب رضایت فرزندان امام علی، آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی محمد تقی، علت و دلیل این ازدواج ذکر شده است.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.</ref> برخی درباریان عباسی با این ازدواج مخالفت کردند؛ زیرا احتمال انتقال خلافت عباسیان به فرزندان امام علی وجود داشت.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> محمدتقی [[مهریه]] را 500 درهم معادل مهریه [[فاطمه زهرا]]، تعیین کرد و از این ازدواج فرزندی نداشت.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ش، ج۴، ص۳۸۰.</ref> نام همسر دیگر محمد تقی، سمانه مغربیه است.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.</ref> علی و [[موسی مُبَرقَع]]،<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> فاطمه، امامه،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۸.</ref> حکیمه، خدیجه و امّ‌کلثوم در منابع تاریخی به‌عنوان فرزندان محمد تقی از سمانه مغربیه ثبت شده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۰.</ref>
امام جواد با امّ‌فضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲ق<ref>ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۹۵.</ref> یا ۲۱۵ق<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.</ref> به درخواست مأمون [[ازدواج]] کرد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.</ref> مواردی چون کنترل محمد تقی، جلب رضایت فرزندان امام علی، آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی محمد تقی، علت و دلیل این ازدواج ذکر شده است.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.</ref> برخی درباریان عباسی با این ازدواج مخالفت کردند؛ زیرا احتمال انتقال خلافت عباسیان به فرزندان امام علی وجود داشت.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> محمد تقی [[مهریه]] او را ۵۰۰ درهم معادل مهریه [[فاطمه زهرا]]، تعیین کرد و از این ازدواج فرزندی نداشت.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ش، ج۴، ص۳۸۰.</ref> نام همسر دیگر محمد تقی، سمانه مغربیه است.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.</ref> [[امام علی النقی|علی]] و [[موسی مُبَرقَع]]،<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> فاطمه، امامه،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۸.</ref> [[حکیمه خاتون|حکیمه]]، خدیجه و امّ‌کلثوم در منابع تاریخی به‌عنوان فرزندان محمد تقی از سمانه مغربیه ثبت شده‌اند.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۰.</ref>


== امامت ==
== امامت ==
امامت امام جواد در سال ۲۰۳ق آغاز و ۱۷ سال به طول انجامید<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> که همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۳۰.</ref> دوران امامت امام جواد با چالش‌ها و شبهات از سوی چند گروه روبه‌رو شد:
امامت محمد تقی در سال ۲۰۳ق آغاز و ۱۷ سال به طول انجامید<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> که همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۳۰.</ref> دوران امامت او با چالش‌ها و شبهات از سوی چند گروه روبه‌رو شد:
* '''واقفیه:''' این گروه که پس از شهادت [[امام موسی کاظم|امام کاظم]] بر امامت او توقف کرده بودند، امامت امام رضا و به تبع آن امامت محمد تقی را نپذیرفتند.
* '''تعدادی از اصحاب امام رضا:''' برخی از یاران امام پیشین، به دلیل کم‌سالی محمد تقی در آغاز امامت، دربارهٔ مشروعیت امامت وی دچار تردید شدند.
* '''مخالفان سیاسی''' ([[بنی‌امیه]] و [[بنی‌عباس]]): خاندان‌هایی که حکومت را از دودمان پیامبر سلب کرده بودند، امامت محمد تقی را نیز انکار می‌کردند.<ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۸-۱۵۶.]</ref>


* '''واقفیه:''' این گروه که پس از شهادت امام کاظم بر امامت ایشان توقف کرده بودند، امامت امام رضا و به تبع آن امامت امام جواد را نپذیرفتند.
بر اساس منابع شیعه، علی بن موسی الرضا در دوران امامت خود، در موقعیت‌ها و مکان‌های مختلف از جمله در [[مدینه]] و [[توس]]، فرزندش محمد را به‌عنوان [[امام]] پس از خود معرفی کرد و در برابر مخالفان و منکران به‌ویژه جریان واقفیه از روش‌هایی چون [[قیافه‌شناسی]] بهره می‌گرفت و آنها را [[لعن]] می‌کرد و کافر می‌نامید. او همچنین در امور دینی و اجتماعی، شیعیان را به محمد تقی ارجاع می‌داد و برای پاسخ به شبهات دربارهٔ امامت وی، از دلایل قرآنی و عقلی بهره می‌گرفت.<ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷۷-۱۶۳.]</ref>
* '''تعدادی از اصحاب امام رضا:''' برخی از یاران امام پیشین، به دلیل کم‌سالی امام جواد در هنگام آغاز امامت، درباره مشروعیت امامت وی دچار تردید شدند.
* '''مخالفان سیاسی (بنی‌امیه و بنی‌عباس)''': حاکمان وقت که [[مشروعیت]] را از خاندان پیامبر سلب می‌کردند، امامت امام جواد را انکار کردند. <ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۸-۱۵۶.]</ref>


بر اساس منابع شیعه، امام رضا در دوران امامت خود، در موقعیت‌ها و مکان‌های مختلف از جمله در [[مدینه]] و [[طوس]] با استفاده از بشارت‌ها، نص‌های صریح و غیرصریح، فرزندش محمدتقی را به‌عنوان امام پس از خود معرفی کرد. در برابر مخالفان و منکران  به‌ویژه جریان واقفیه از روش‌هایی چون قیافه‌شناسی، لعن و اعلام کفر استفاده نمود. همچنین در امور دینی و اجتماعی، شیعیان را به محمدتقی ارجاع می‌داد و برای پاسخ به شبهات دربارهٔ امامت وی، از  دلایل قرآنی و عقلی بهره می‌گرفت.<ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷۷-۱۶۳.]</ref>
برخی کارشناسان دینی معتقدند امامت محمد تقی، نشان داد که [[جوانی]] مانع [[مسئولیت‌پذیری]] نیست، بلکه فرصتی برای ظهور و تقویت [[تقوا]]، [[معنویت]]، [[شجاعت]] و شهامت، [[دانایی]]، [[صبر]]، [[شکیبایی]] و [[استقامت]]،<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1334245/سیره-امام-جواد-ع-الگویی-زنده-برای-نسل-جوان-امروز-است «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> [[بخشندگی]]، [[توکل]] بر خدا، [[خدمت به خلق|خدمت به مردم]]، [[عدالت‌خواهی]] و مبارزه مستمر با [[استکبار]]<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1332370/دشمن-به-دنبال-آشوب-خیابانی-و-فروپاشی-انسجام-ملی-است صلواتی، «دشمن به‌دنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> در مسیر هدایت است.<ref>بیرانوند، «امام جواد، الگوی زندگی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۴–۴.</ref>


== اوضاع سیاسی ==
== نقش سیاسی امام محمد تقی ==
در دوران امام جواد، اوضاع سیاسی در خلافت عباسی با چالش‌های متعددی همراه بود. خلفای عباسی به‌ویژه برای کنترل گروه‌های مختلف، از جمله فرزندان امام علی و پیروان ائمه، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را اتخاذ کردند.<ref>مقدسی، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۹۷۳.</ref> این سیاست‌ها شامل نظارت دقیق، دستگیری، زندانی شدن و شهادت برخی امامان بود.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۷.</ref>
در دوران امام جواد، اوضاع سیاسی در خلافت عباسی با چالش‌های متعددی همراه بود. خلفای عباسی به‌ویژه مأمون برای کنترل گروه‌های مختلف، از جمله فرزندان [[امام علی]] و پیروان ائمه، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را اتخاذ کردند.<ref>مقدسی، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۹۷۳.</ref> این سیاست‌ها شامل نظارت دقیق، دستگیری، زندان و شهادت برخی امامان بود.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۷.</ref>


مأمون عباسی از طریق دخترش، تلاش کرد تا بر امام جواد نظارت کند. در سال ۲۱۵ق، پس از لشکرکشی مأمون به سرزمین روم، امام جواد از مدینه به بغداد سفر کرد. در موسم حج همراه ام‌ّفضل ابتدا به [[مکه]] و سپس به مدینه بازگشتند.<ref>ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۱۷.</ref> در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۶۱ش، ص۱۳۳.</ref> والی مدینه به دستور معتصم عباسی امام جواد را مجددا به بغداد برگرداند.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۴.</ref> پس از ناکام ماندن معتصم در تخریب شخصیت امام جواد از طریق برگزاری مناظرات، ترویج شایعات و تحریک افکار عمومی، در نهایت تصمیم گرفت که وی را به قتل برساند.<ref>مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref>  
مأمون عباسی از طریق دخترش، تلاش کرد تا بر محمد تقی نظارت کند. در سال ۲۱۵ق، پس از لشکرکشی مأمون به سرزمین روم، امام جواد از مدینه به [[بغداد]] سفر کرد. در [[موسم حج]] همراه ام‌ّفضل ابتدا به [[مکه]] و سپس به مدینه بازگشتند.<ref>ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۱۷.</ref> در [[۲۸ محرم]] سال ۲۲۰ق<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۶۱ش، ص۱۳۳.</ref> والی مدینه به دستور [[معتصم عباسی]] امام جواد را مجدداً به بغداد برگرداند.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۴.</ref> معتصم با هدف تخریب شخصیت امام جواد، مناظراتی را برگزار می‌کرد، شایعاتی را منتشر می‌کرد و می‌کوشید تا افکار عمومی را علیه او تحریک کند.<ref>مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref>


امام جواد برای تقویت موقعیت سیاسی شیعه اقداماتی چون تشکیل و تقویت کانون‌های شیعی، احیای [[شبکه وکالت]] در سرزمین‌های اسلامی، تأکید بر امامت دوازده‌گانه و اندیشه [[مهدویت]] جهت زمینه‌سازی برای [[غیبت امام دوزدهم.|غیبت امام دوزدهم]] انجام داد.<ref>نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۹۶–۹۳.</ref>
امام جواد برای تقویت موقعیت سیاسی شیعه اقداماتی چون تشکیل و تقویت کانون‌های شیعی، احیای [[شبکه وکالت]] در سرزمین‌های اسلامی، تأکید بر امامت دوازده‌گانه و [[اندیشه مهدویت]] جهت زمینه‌سازی برای [[غیبت امام دوازدهم]] انجام داد.<ref>نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۹۶–۹۳.</ref>


== اوضاع فکری-فرهنگی ==
== نقش فرهنگی امام جواد ==
در دوران امام جواد، جریان‌های شیعی به فرقه‌های [[زیدیه]]، [[اسماعیلیه]]، واقفیه و [[غُلات]] تجزیه شده بود. اهل‌سنت به دو جریان‌های فقهی<ref>پاکتچی، اهل‌سنت و جماعت در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵–۴۷۴.</ref> و کلامی ([[خوارج]]، [[جبریه]]، [[قدریه]]، [[معتزله]] و [[ظاهریه]]) تقسیم می‌شد.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> امام جواد در حالی که کمتر از ده سال داشت،<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۸۴–۳۸۳ و ج۳، ص۴۵۶.</ref> به تبیین مبانی عقیدتی شیعه چون جبر و اختیار، قضا و قدر، خلق قرآن، حقانیت و عدم [[تحریف قرآن]] و [[توحید]] می‌پرداخت. به‌ویژه بر نقد گروه جبر و تفویض، تأکید داشتند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۳۱.</ref> برخورد امام جواد با یهودیت، مسیحیت و مجوس با قاطعیت، سعه صدر، هدایت‌گرانه و به دور از [[خشونت]] بود.<ref>قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۲.</ref> از میان جریان‌های غیردینی [[زنادقه]] و [[دهریه]] فعال بودند که افکار مغایر با اصول دین را ترویج می‌کردند.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۰–۱۹۹.</ref>  
در دوران امام جواد، جریان‌های شیعی به فرقه‌های [[زیدیه]]، [[اسماعیلیه]]، واقفیه و [[غلات|غُلات]] تجزیه شده بود. اهل‌سنت به جریان‌های فقهی<ref>پاکتچی، اهل‌سنت و جماعت در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵–۴۷۴.</ref> و کلامی گوناگون مانند [[خوارج]]، [[جبریه]]، [[قدریه]]، [[معتزله]] و [[ظاهریه]] تقسیم شده بودند.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> امام جواد در حالی که کمتر از ده سال داشت،<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۸۴–۳۸۳ و ج۳، ص۴۵۶.</ref> به تبیین مبانی عقیدتی شیعه چون [[جبر و اختیار]]، [[قضا و قدر]]، [[خلق قرآن]]، حقانیت قرآن، [[تحریف‌ناپذیری قرآن]] و [[توحید]] می‌پرداخت.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۳۱.</ref> برخورد امام جواد با [[یهودیت]]، [[مسیحیت]] و مجوس با قاطعیت، [[سعه صدر]]، هدایت‌گرانه و دور از [[خشونت]] بود.<ref>قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۲.</ref> از میان جریان‌های غیردینی [[زنادقه]] و [[دهریه]] فعال بودند که افکار مغایر با [[اصول دین]] را ترویج می‌کردند.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۰–۱۹۹.</ref>


امام جواد برای مدیریت چالش‌های دوران امامت خود، از راهبردهای زیر استفاده نموده است:<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۲–۲۰۱.</ref>
بر پایه برخی تحقیقات، امام جواد برای مدیریت چالش‌های دوران امامت خود، از راهبردهای زیر استفاده کرده است:<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۲–۲۰۱.</ref>
 
* '''ایجاد اعتماد و ارتباط:''' با شناخت مخاطبان و برقراری تعامل اجتماعی، پایه‌ای برای پذیرش رهبری خود فراهم کرد.
* '''ایجاد اعتماد و ارتباط:''' با شناخت مخاطبان و برقراری تعامل اجتماعی، پایه‌ای برای پذیرش رهبری خود فراهم کرد.  
* '''تبلیغ و تبیین عقاید:''' با استناد به آیات قرآن و منابع دینی، به تصحیح باورها و آموزش پرداخت و در مناظره‌ها با عالمان فرقه‌های دیگر، از علوم [[کلام]]، [[فقه]]، [[تفسیر]] و [[حدیث]] بهره گرفت.
* تبلیغ و تبیین عقاید: با استناد به آیات قرآن و منابع دینی، به تصحیح باورها و آموزش پرداخت و در مناظره‌ها با عالمان فرقه‌های دیگر، از علوم [[کلام]]، [[فقه]]، [[تفسیر]] و [[حدیث]] بهره گرفت.  
* '''مدیریت اطلاعات و مقابله با شایعات:''' با استفاده از ابزارهای ارتباطی و نیروهای توانمند، به مقابله با شایعه‌سازی و انتشار اطلاعات نادرست اقدام کرد.
* '''مدیریت اطلاعات و مقابله با شایعات:''' با استفاده از ابزارهای ارتباطی و نیروهای توانمند، به مقابله با شایعه‌سازی و انتشار اطلاعات نادرست اقدام کرد.
* '''موضع‌گیری و عملیات روانی:''' در برابر مخالفت‌های مستقیم و فرقه‌های انحرافی، موضعی قاطع گرفت و از عملیات روانی برای تغییر نگرش‌ها و بازداشتن مخالفان از اقداماتشان استفاده نمود.<ref>بارانی و شعبان‌پور، «امام جواد علیه السلام و بهره‌گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه‌های انحرافی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۶۵–۴۶۴.</ref>
* '''موضع‌گیری و عملیات روانی:''' در برابر مخالفت‌های مستقیم و فرقه‌های انحرافی، موضعی قاطع گرفت و از [[عملیات روانی]] برای تغییر نگرش‌ها و بازداشتن مخالفان از اقدامات‌شان استفاده کرد.<ref>بارانی و شعبان‌پور، «امام جواد علیه السلام و بهره‌گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه‌های انحرافی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۶۵–۴۶۴.</ref>


=== مناظرات ===
=== مناظرات ===
محمد تقی مناظرات زیادی با بزرگان اهل‌سنت در موضوعاتی مانند توحید، [[نبوت]]، [[امامت]]، قرآن و احکام فقهی انجام داد.<ref>حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۱۷.</ref> وی در این مناظرات، از آیات قرآن، سیره پیامبر اسلام، منابع روایی، استدلال‌های عقلی و گاهی از عقاید و باورهای مخالفان خود و گاه از روش‌های ترکیبی استفاده می‌کرد.<ref name=":0">مطهری، «روش‌شناسی مناظره‌های امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳۵.</ref> برخی از این مناظرات عبارتند از:
امام محمد تقی مناظرات زیادی با بزرگان [[اهل‌سنت]] در موضوعاتی مانند توحید، [[نبوت]]، [[امامت]]، [[قرآن]] و [[احکام فقهی]] انجام داد.<ref>حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۱۷.</ref> وی در این مناظرات، از آیات قرآن، [[سیره پیامبر اسلام]]، [[منابع روایی]]، استدلال‌های عقلی و گاهی از عقاید و باورهای مخالفان خود و گاه از روش‌های ترکیبی استفاده می‌کرد.<ref name=":0">مطهری، «روش‌شناسی مناظره‌های امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳۵.</ref> برخی از این مناظرات عبارتند از:
* مناظره با یحیی بن اکثم، قاضی‌القضات بغداد در موضوعات چهارگانه: احکام صید در حرم، مسائل پیچیده [[طلاق]] و حلال‌شدن زن، مباحث توحید و نقد فضایل غلوآمیز دربارهٔ خلفا.
* مناظره با ابوهاشم جعفری دربارهٔ تفسیر واژه‌های «احد» و «لایدرکه الأبصار» و صفات و نام‌های الهی.
* مناظره با [[عبدالعظیم حسنی]] در مورد ویژگی‌ها و نشانه‌های [[امام مهدی]].
* مناظره با احمد بن ابوداوود، قاضی‌القضات [[سامرا]] دربارهٔ مشروح حکم حد قطع دست دزد.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_66.html بارانی و معتمد لنگرودی، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد(ع)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳.]</ref>


* مناظره با یحیی بن اکثم، قاضی‌القضات بغداد در موضوعات چهارگانه: احکام صید در حرم، مسائل پیچیده طلاق و حلال‌شدن زن، مباحث توحید و نقد فضایل غلوآمیز نسبت به خلفا.
== اصحاب امام محمد تقی ==
* مناظره با ابوهاشم جعفری دربارهٔ تفسیر واژه‌های «احد» و «لایدرکه الأبصار» و صفات و نام‌های الهی.
در منابع رجالی و تاریخی شیعه از برخی راویان حدیث و همچنین افراد گوناگون به‌عنوان اصحاب امام جواد، یاد شده است<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1938447/ واحدی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲-۱۰۱.]</ref> که تعداد آنها در فهرست‌های مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر متغیر است؛ این تفاوت عمدتاً به‌دلیل اختلاف در تعریف اصحاب، گسترهٔ زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است.<ref>طوسی، رجال طوسی، ۱۳۸۱ق، ص۳۷۸–۳۵۱.</ref> برخی از این افراد، اصحاب [[امام رضا]] و [[امام علی النقی|امام هادی]] نیز هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.</ref> براساس کتب رجال، از میان اصحاب امام جواد، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث او بوده‌اند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا ام‌احمد بن الحسین، زینب دختر محمد بن یحیی، حکیمه دختر [[امام موسی کاظم|موسی بن جعفر]]، حکیمه دختر علی بن موسی و [[حکیمه خاتون|حکیمه]] دختر امام جواد وجود دارد.<ref>مهرجویی، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰–۱۰۹.</ref>
* مناظره با [[عبدالعظیم حسنی]] در مورد ویژگی‌ها و نشانه‌های امام مهدی.
* مناظره با احمد بن ابوداوود، قاضی‌القضات سامرا دربارهٔ مشروح حکم حد قطع دست دزد.


این مناظرات عموماً در پاسخ به درخواست یا توطئه‌ای از سوی حاکمان عباسی (مانند معتصم) برای آزمودن علمی، مباحث مربوط به توحید و فضایل غالیانه دربارهٔ ابوبکر و عمر و علائم امامت.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_66.html بارانی و معتمد لنگرودی، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد(ع)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳.]</ref>
=== اصحاب ایرانی امام جواد ===
براساس گزارش [[شیخ طوسی]] از میان شاگردان جوادالائمه، ۳۷ نفر از آنان ایرانی هستند، اما به گزارش نجاشی، برقی و ابن‌داود تعداد آنان به ۷۰ نفر می‌رسد که تنها ۴۸ تن از آنان، آثار چشمگیر حدیثی پدیدآوردند. این اصحاب در شهرهای گوناگون ایران مانند [[اهواز]]، [[ری]]، [[خراسان]]، [[کرمان]]، [[اصفهان]]، [[نهاوند]] و [[همدان]] و بیشترشان در [[قم]] زندگی می‌کردند.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_73.html منتظرالقائم و همکاران، «جایگاه اصحاب ایرانی امام جواد(ع) در علم حدیث با تأکید بر کتب اربعه شیعه»، ۱۳۹۵ش، ص۲۸-۲۷.]</ref>


==اخلاق اجتماعی==
== آثار و روایات ==
اندیشه‌های اخلاقی و اخلاق اجتماعی امام، شامل آیین برادری، لزوم حفظ اسرار، رابطه احسان و [[حسن خلق]] و احتیاج، [[ادب اجتماعی]] و [[آداب بندگی]]، تأثیر متقابل رابطه فرمان‌روا با زیردستان، توجه به حال پیروان و ملاطفت با آنان، تضاد [[امانت‌داری]] با سفاهت و خیر و سعادت بشر در قبال تفاوت‌های اجتماعی است.<ref>غفوری، «اخلاق اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۳۳۲-۳۲۳.</ref>
از امام جواد آثاری مانند رساله و پاسخ‌نامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر پایه برخی تحقیقات، از جوادالائمه در [[تفسیر قرآن]]، ۴۵ یا ۵۲ روایت نقل شده است<ref>ستوده‌نیا و همکاران، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۵–۲۱۴.</ref> که در شش گونهٔ تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان [[علوم قرآنی]] تقسیم می‌شود.<ref>جلالی کندری و غلامی، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۴.</ref>


==سبک زندگی==
همچنین ۲۵۰ روایت از امام جواد وجود دارد که در موضوعات فقهی، عقیدتی، تفسیری دسته‌بندی شده است.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۶۲.</ref>
محمد بن‌علی برای تبیین بُعد نظری [[سبک زندگی]] در امور معیشتی، بر شش محور تأکید می‌کرد: نگاه مثبت‌نگر به دنیا و بهره جستن از آن برای اهداف والا، تبیین سیرۀ انبیا و اولیای الهی در اهتمام به تأمین معاش، برحذر داشتن از سستی و کسالت، اصلاح معنای [[زهد]] در دیدگاه عمومی جامعه.<ref>الویری و موسوی‌نیا، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، ۱۳۹۳ش، ص۹۶-۹۵.</ref> یکی از معیارهای سبک زندگی محمدتقی، میزان مهریه کم است. در ایران، در ابتدای [[پیروزی انقلاب اسلامی]] مهریه‌ها سبک بود و سبک زندگی اسلامی حاکم بود.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1329914/%D8%B9%D8%B1%D8%B5%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%BA%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%DA%A9%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86 موسوی‌فرد، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم ترین تقابل با دشمن است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>


همچنین در توصیف سبک زندگی امام جواد به موارد زیر اشاره شده است:
در برخی پژوهش‌ها، روایات مرتبط با سیره امام محمد تقی به شکل زیر تنظیم شده است:
# '''سیره معنوی و عبادی:''' محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرت‌گرایی و [[توبه]] و استغفار، گناه‌گریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به [[عبادت]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۷.</ref>
# '''سیره فردی:''' موضوعاتی همچون [[خواب]]، [[بهداشت]]، آراستگی، [[زینت]] و [[آداب سفر]]، [[سحرخیزی]] و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و [[تندرستی]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>
# '''سیره زیست‌محیطی:''' آبادانی طبیعت، تلاش برای احیا و حفظ [[محیط‌زیست]] و توجه به تغذیه حیوانات.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>
# '''سیره خانوادگی:''' [[صله‌رحم]]، رعایت [[حقوق والدین]]، تأکید بر [[معیارهای همسرگزینی]]، تأکید بر اندک بودن [[مهریه]] و مطابقت آن با مهرالسنه و انتخاب نام نیک برای فرزندان.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>
# '''سیره فرهنگی:''' تأکید بر سخن گفتن از روی علم، تبیین معارف و اثبات انحراف عباسیان، گروه‌ها و جریان‌های انحرافی و تطبیق آیات قرآن بر آنها، تأکید بر [[سلامت اخلاقی]] و فکری [[معلم]] و [[استاد]]، تبیین حقایق مکتب از طریق ارتباط رودررو و بهره‌گیری از بیان شیوا و فصیح، مکاتبه، احتجاج و [[مناظره]]، تربیت شاگردان و استمرار حرکت اجتماعی-فرهنگی در [[شبکه وکالت]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>
# '''سیره اجتماعی:''' توجه به اصل [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]]، کرامت، [[وفای به عهد]]، [[مواسات]]، [[انفاق]]، خوش‌خلقی، [[مهربانی]]، [[تواضع]] در روابط اجتماعی، صله‌رحم، [[میهمان‌نوازی]]، نهی از همنشینی با افراد بدذات، [[خیرخواهی]] و بیان و تذکر عیوب [[برادر دینی|برادران دینی]]، تعزیت مصیبت‌دیده و برخورد مناسب با مخالفان.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>
# '''سیره سیاسی:''' برخی محققان دینی، چهار دستهٔ اصلی در روایات منقول از محمد بن علی در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کرده‌اند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگی‌های رفتارهای اجتماعی.<ref>صرامی، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۹۵.</ref>


* معاشرت و رفتار خانوادگی: ایشان با خانواده همسر خود رفتاری محترمانه و مبتنی بر اصول اسلامی داشت.
== اخلاق و سبک زندگی ==
* اخلاق و بی‌اعتنایی به امتیازات مادی: با وجود آنکه داماد خلیفه بود، هرگز از ارتباطات سیاسی برای تأمین رفاه شخصی استفاده نکرد و زندگی ساده‌ای را ترجیح داد.
اندیشه‌های اخلاقی و اخلاق اجتماعی امام جواد، شامل آیین برادری، لزوم [[حفظ اسرار]]، رابطه احسان و [[حسن خلق]]، [[ادب اجتماعی]] و [[آداب بندگی]]، تأثیر متقابل رابطه فرمان‌روا با زیردستان، توجه به حال پیروان و ملاطفت با آنان، تضاد [[امانت‌داری]] با [[سفاهت]] و خیر و سعادت بشر در قبال تفاوت‌های اجتماعی است.<ref>غفوری، «اخلاق اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۳۳۲–۳۲۳.</ref> او برای تبیین بُعد نظری [[سبک زندگی]] در امور معیشتی، بر شش محور تأکید می‌کرد: نگاه مثبت‌نگر به دنیا و بهره جستن از آن برای اهداف اخروی، تبیین سیرهٔ انبیا و [[اولیای الهی]] در اهتمام به [[تأمین معاش]]، برحذر داشتن از سستی و [[کسالت]]، اصلاح معنای [[زهد]] در دیدگاه عمومی جامعه.<ref>الویری و موسوی‌نیا، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، ۱۳۹۳ش، ص۹۶–۹۵.</ref> یکی از معیارهای سبک زندگی امام محمد تقی، میزان مهریه کم است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1329914/عرصه-رسانه-و-تبلیغات-در-شرایط-کنونی-کشور-مهم-ترین-تقابل-با-دشمن موسوی‌فرد، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم‌ترین تقابل با دشمن است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>
* تسلط بر مسائل دینی روز: در مواجهه با شبهات و پرسش‌های مخالفان، از دانش عمیق دینی خود برای پاسخگویی قاطع بهره می‌برد.
* خدمت‌رسانی به مردم: به حل مشکلات و گرفتاری‌های اطرافیان، [[همسایه|همسایگان]] و نیازمندان می‌پرداخت.
* روش تربیتی از طریق بازی: با فرزندان و کودکان همبازی می‌شد و از این فرصت برای آموزش غیرمستقیم مسائل دینی و اخلاقی استفاده می‌کرد.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1501644/%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9 «برداشتی کوتاه از سبک زندگی امام جواد (ع)»، وب‌سایت راسخون.]</ref>


برخی کارشناسان دینی معتقدند امامت امام جواد، نشان داد که جوانی نه مانع [[مسئولیت‌پذیری]]، بلکه فرصتی برای ظهور و تقویت [[تقوا]]، [[معنویت]]، [[شجاعت]] و شهامت، دانایی، صبر، شکیبایی و استقامت،<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1334245/%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B3%D9%84-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> بخشندگی، پرهیز از عجله همراه با مشورت عاقلانه و [[توکل]] بر خدا، خدمت به مردم، [[عدالت‌‌خواهی]] و مبارزه سیاسی و مستمر با استکبار<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1332370/%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D8%B4%D9%88%D8%A8-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA صلواتی، «دشمن به‌دنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> در مسیر هدایت است.<ref>بیرانوند، «امام جواد، الگوی زندگی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۴-۴.</ref>
در برخی منابع تحقیقی برای توصیف سبک زندگی امام جواد به موارد زیر اشاره شده است:
* '''معاشرت و رفتار خانوادگی:''' او با خانواده همسر خود رفتاری محترمانه و مبتنی بر اصول اسلامی داشت.
* '''بی‌اعتنایی به امتیازات مادی:''' با وجود آنکه داماد خلیفه بود، از ارتباطات سیاسی برای تأمین رفاه شخصی استفاده نکرد و زندگی ساده را ترجیح داد.
* '''تسلط بر مسائل دینی روز:''' در مواجهه با شبهات و پرسش‌های مخالفان، از دانش عمیق دینی خود برای پاسخگویی بهره می‌برد.
* '''خدمت‌رسانی به مردم:''' به حل مشکلات و گرفتاری‌های اطرافیان، [[همسایه|همسایگان]] و نیازمندان می‌پرداخت.
* '''تربیت فرزندان و کودکان از طریق بازی:''' با کودکان همبازی می‌شد و از این فرصت برای آموزش مسائل دینی و اخلاقی استفاده می‌کرد.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1501644/برداشتی-کوتاه-از-سبک-زندگی-امام-جواد-ع «برداشتی کوتاه از سبک زندگی امام جواد (ع)»، وب‌سایت راسخون.]</ref>


== کرامات ==
== کرامات ==
برخی از کراماتی که در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت به امام جواد نسبت داده شده،<ref>طبسی، «فضایل و کرامات امام جواد (ع) به روایت اهل‌سنت»، ۱۳۹۲ش، ص۴۷.</ref> عبارتند از: سخن گفتن در هنگام ولادت،<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۴.</ref> طی‌الارض از مدینه به [[خراسان]] برای خاکسپاری پیکر امام رضا،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵–۲۴۲.</ref> پاسخ‌های دقیق به سؤالات مأمون در سن کودکی،<ref>خواندمیر، تاریخ حبیب‌السیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۲.</ref> بارور شدن درخت سدر،<ref>مالکی، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، ۱۴۲۲ق، ص۲۵۹–۲۵۸.</ref> رهایی از زندان سامرا،<ref>میرخواند، روضه الصفا، ۱۲۳۳ش، ج۳، ص۵۴–۵۳.</ref> شفای بیماران،<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۰.</ref> استجابت دعا برای یاران،<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> آگاهی از اسرار درونی افراد، خبر دادن از رویدادهای آینده<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵.</ref> و خبر از زمان وفات خویش.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۵۳.</ref>
برخی از کراماتی که در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت به امام جواد نسبت داده شده،<ref>طبسی، «فضایل و کرامات امام جواد (ع) به روایت اهل‌سنت»، ۱۳۹۲ش، ص۴۷.</ref> عبارتند از: سخن گفتن در هنگام ولادت،<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۴.</ref> طی‌الارض از مدینه به [[خراسان]] برای خاک‌سپاری پیکر امام رضا،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵–۲۴۲.</ref> پاسخ‌های دقیق به سؤالات مأمون در سن کودکی،<ref>خواندمیر، تاریخ حبیب‌السیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۲.</ref> بارور شدن [[درخت سدر]]،<ref>مالکی، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، ۱۴۲۲ق، ص۲۵۹–۲۵۸.</ref> رهایی از زندان سامرا،<ref>میرخواند، روضه الصفا، ۱۲۳۳ش، ج۳، ص۵۴–۵۳.</ref> [[شفای بیمار|شفای بیماران]]،<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۰.</ref> استجابت دعا برای یاران،<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> آگاهی از اسرار درونی افراد، خبر دادن از رویدادهای آینده<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵.</ref> و خبر از زمان وفات خویش.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۵۳.</ref>
 
== زیارت ==
علاوه بر روایاتی که فضایل زیات معصومین را بیان کرده در خصوص  [[زیارت]] امام جواد روایات خاص نیز وجود دارد.<ref>شریفی، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰–۹.</ref> طبق روایت امام هادی، زیارت قبر امام جواد پاداش بسیاری دارد.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۸۴-۵۸۳؛ مفید، المزار، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۷.</ref>  


== توسل ==
== شهادت و حرم ==
در میان شیعیان، توسل به امام جواد، با توجه به توصیه‌های بعضی عالمان شیعی در درخواست‌های مختلفی مانند حاجت‌های مادی، رفع گرفتاری،<ref>قطب راوندی، دعوات الراوندی، ۱۴۰۷ق، ص۱۹۱، ح۵۳۰.</ref> [[رزق]] و دفع بلا، مورد توجه قرار دارد<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1218308/%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9 رباط میلی، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> و [[آداب|آدابی]] بین آنها رواج یافته است از جمله: [[نماز امام جواد]]، ذکر «یا جواد الائمه ادرکنی»، ذکر «یا وهاب» به‌تعداد ابجد جواد (۱۴ مرتبه) و [[حرز امام جواد]] شهرت یافته است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1334561/%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF حسینی، «حرز امام جواد آثار و برکات زیادی دارد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> به نظر برخی کارشناسان دینی، شهرت امام محمدتقی به لقب باب الحوائج و باب المراد نیز به همین جهت است.<ref>[https://borna.news/008oYu «چرا به امام محمد تقی (ع)، جواد الائمه میگویند؟»، خبرگزاری برنا.]</ref>
بر اساس نقلی که در منابع روایی و تاریخی آمده، امّ‌فضل، دختر مأمون، امام جواد را مسموم کرد<ref>مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref> و در [[۲۹ ذی‌القعده]]<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> یا [[۵ ذی‌الحجه]]<ref>ابن‌ابی‌الثلج، تاریخ الائمه، ۱۴۰۶ق، ص۱۳.</ref> یا [[۶ ذی‌الحجه]]<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳.</ref> سال ۲۲۰ق در سن ۲۵ سالگی<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۴۷؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳، ۲۹۵.</ref> در [[بغداد]] از دنیا رفت شد. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در [[قبرستان قریش]] پشت قبر جدش، [[امام موسی کاظم|امام موسی بن جعفر]]، به خاک سپرده شد.<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۹۰.</ref>


== اصحاب ==
حرم او در دوره‌های مختلف تاریخی، از نیمه قرن پنجم تا نیمه قرن هفتم هجری و پس از آن، مورد بازسازی و توسعه معماری قرار گرفته است.<ref>خامه‌یار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷–۲۴۶.</ref> حکومت‌های مختلفی از جمله [[آل‌بویه]]،<ref>فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۷۶–۲۷۵.</ref> دورهٔ سجوقیان تا پایان دوره بنی‌عباس،<ref>خامه‌یار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹–۲۶۸.</ref> [[صفویه]]،<ref>فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۸۴–۲۸۰.</ref> [[قاجاریه]] و پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] به مرمت و گسترش آن اهتمام داشته‌اند.<ref>خامه‌یار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹–۲۶۸.</ref>
اصحاب امام جواد راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه نام برده شده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1938447/ واحدی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲-۱۰۱.]</ref> تعداد این یاران بنا بر فهرست‌های مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گسترۀ زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است.<ref>طوسی، رجال طوسی، ۱۳۸۱ق، ص۳۷۸–۳۵۱.</ref> لازم است ذکر شود جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.</ref>


== آثار امام ==
== توسل و زیارت ==
از امام جواد آثاری مانند رساله و پاسخ‌نامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر پایه برخی تحقیقات، روایات امام در تفسیر قرآن حدود ۴۵ تا ۵۲ مورد است<ref>ستوده‌نیا و همکاران، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۵–۲۱۴.</ref> که در شش گونۀ تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان علوم قرآنی تقسیم می‌شود.<ref>جلالی کندری و غلامی، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۴.</ref> همچنین ۲۵۰ روایت از امام جواد رسیده که در موضوعات فقهی، عقیدتی، تفسیری دسته‌بندی شده است.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۶۲.</ref> روایات مرتبط با سیره امام محمد تقی به شکل زیر تنظیم شده است:
در کتاب‌های روایی علاوه بر روایاتی که فضایل زیارت امامان را بیان کرده دربارهٔ [[زیارت]] امام جواد روایات خاص نیز وجود دارد.<ref>شریفی، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰–۹.</ref> طبق روایت [[امام هادی]]، زیارت قبر امام جواد پاداش بسیاری دارد<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۸۴–۵۸۳؛ مفید، المزار، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۷.</ref> و حرم او یکی از زیارتگاه‌های مهم نزد شیعیان به‌حساب می‌آید.<ref>[https://tafarojgasht.com/blog/visiting-the-Shrine-of-Imam-Javad «سفر معنوی و زیارت حرم امام جواد (ع) در کاظمین»، وب‌سایت تفرج‌گشت.]</ref> علاوه بر این، در میان شیعیان، توسل به امام جواد، با توجه به توصیه‌های بعضی عالمان شیعی در درخواست‌های مختلفی مانند حاجت‌های مادی، رفع گرفتاری،<ref>قطب راوندی، دعوات الراوندی، ۱۴۰۷ق، ص۱۹۱، ح۵۳۰.</ref> [[رزق]] و [[دفع بلا]]، مورد توجه قرار دارد<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1218308/معجزه-کودکی-در-مسند-امامت-نگاهی-به-زندگی-امام-جواد-ع رباط میلی، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> و [[آداب|آدابی]] بین آنها رواج یافته است از جمله: [[نماز امام جواد]]، ذکر «یا جواد الائمه ادرکنی»، ذکر «یا وهاب» به‌تعداد ابجد اسم جواد (۱۴ مرتبه) و [[حرز امام جواد]] شهرت یافته است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1334561/حرز-امام-جواد-ع-آثار-و-برکات-زیادی-دارد حسینی، «حرز امام جواد آثار و برکات زیادی دارد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> در برخی منابع، دعاهایی برای توسل به امام جواد و برآورده شدن حوائج، به‌ویژه در فروش ملک و امور ازدواج و پرداخت قرض آمده است.<ref>رضوی، التحفة الرضویة فی مجربات الإمامیة، ۱۴۲۱ق، ص۲۱۶.</ref> به نظر برخی کارشناسان دینی، شهرت امام محمد تقی به لقب [[باب‌الحوائج]] و [[باب المراد]] به همین جهت است.<ref>[https://khabarfarsi.com/u/236168701 «چرا به امام محمد تقی (ع)، جواد الائمه می‌گویند؟»، خبرگزاری برنا.]</ref> در باور برخی زائران و مجاوران [[حرم امام رضا]]، ورود به حرم از باب‌الجواد به‌سبب پیوند عاطفی میان امام رضا و فرزندشان امام جواد، در توجه امام به زائران، اثرگذار است؛ از این‌رو این درب حرم با عنوان «باب‌المراد» شناخته می‌شود و به‌عنوان نمادی از [[توسل]] و طرح حاجت از طریق امام جواد تلقی می‌گردد.<ref>«باب الجواد (ع) قرار ماست»، خبرگزاری دانشجو.[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/1402110201258/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=17692599625928&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F1402110201258%2F%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25A8-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AC%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25AF-%25D8%25B9-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA]</ref>
# '''سیره معنوی و عبادی:''' محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرت‌گرایی و [[توبه]] و استغفار، گناه‌گریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به [[عبادت]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۷.</ref>
# '''سیره فردی:''' موضوعاتی همچون [[خواب]]، [[بهداشت]]، آراستگی، [[زینت]] و [[آداب سفر]]، [[سحرخیزی]] و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و [[تندرستی]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>  
# '''سیره زیست‌محیطی:''' آبادانی طبیعت، تلاش برای احیا و حفظ [[محیط‌زیست]] و توجه به تغذیه حیوانات.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>
# '''سیره خانوادگی:''' [[صله‌رحم]]، رعایت [[حقوق والدین]]، تأکید بر [[معیارهای همسرگزینی]]، تأکید بر اندک بودن مهریه و مطابقت آن با مهرالسنه و انتخاب نام نیک برای فرزندان.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>
# '''سیره اجتماعی-فرهنگی:''' تأکید بر سخن گفتن از روی علم، تبیین معارف و اثبات انحراف عباسیان، گروه‌ها و جریان‌های انحرافی و تطبیق آیات قرآن بر آنها، تأکید بر [[سلامت اخلاقی]] و فکری [[معلم]] و [[استاد]]، تبیین حقایق مکتب از طریق ارتباط رودررو و بهره‌گیری از بیان شیوا و فصیح، مکاتبه، احتجاج و [[مناظره]]، تربیت شاگردان و استمرار بخشی به حرکت اجتماعی-فرهنگی شبکه وکالت.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>
# '''سیره اجتماعی-معاشرتی:''' منظور از آن چگونگی رفتار امام با افراد جامعه است و شامل توجه به اصل [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]]، کرامت، [[وفاء به عهد]]، [[مواسات]]، [[انفاق]]، خوش‌خلقی، [[مهربانی]]، تواضع در روابط اجتماعی، صله‌رحم، [[میهمان‌نوازی]]، نهی از همنشینی با افراد بدذات، خیرخواهی و بیان و تذکر عیوب برادران دینی، تعزیت مصیبت‌دیده و برخورد مناسب با مخالفان است.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>
# '''سیره اجتماعی-سیاسی:''' برخی محققان دینی، چهار دستۀ اصلی در روایات منقول از محمد بن‌علی در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کرده‌اند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگی‌های رفتارهای اجتماعی.<ref>صرامی، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۹۵.</ref>


=== راویان احادیث ===
== ارتباط امام جواد با ایرانیان ==
براساس کتب رجال، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث امام جواد بوده‌اند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا ام‌احمد بن‌الحسین، زینب دختر محمد بن‌یحیی، حکیمه دختر موسی بن‌جعفر، حکیمه دختر علی بن‌موسی و حکیمه دختر امام جواد وجود دارد.<ref>مهرجویی، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰–۱۰۹.</ref>  
ارتباط امام محمد تقی با شیعیان ساکن در منطقهٔ جبال ایران، با وجود محدودیت‌های سیاسی دورهٔ عباسی، از طریق [[سازمان وکالت]] و در مراکز مهم شیعی مانند قم، همدان، ری، [[قزوین]]، اصفهان، [[کاشان]]، آوه و دینور ادامه یافت. این ارتباط شامل دریافت و ارسال [[وجوه شرعی]] مانند [[خمس]]، مکاتبات مرتبط با مسائل دینی و اجتماعی و ارتباط با جوامع محلی بود و به حفظ و سامان‌دهی پیوند میان امام جواد و شیعیان در مناطق مختلف ایران در آن دوره کمک می‌کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95493/مناسبات_امام_جواد__ع__با_شیعیان_ساکن_منطقه_جبال_ایران «مناسبات امام جواد(ع) با شیعیان ساکن منطقه جبال ایران»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


== شهادت ==
== جایگاه امام جواد در فرهنگ ایرانیان ==
بر اساس نقلی که در منابع روایی و تاریخی آمده، امّ‌فضل، دختر مأمون، امام جواد را مسموم کرد<ref>مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref> و در ۲۹ ذی‌القعده<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> یا ۵ ذی‌الحجه<ref>ابن‌ابی‌الثلج، تاریخ الائمه، ۱۴۰۶ق، ص۱۳.</ref> یا ۶ ذی‌الحجه<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳.</ref> سال ۲۲۰ق در سن 25 سالگی<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۴۷؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳، ۲۹۵.</ref> در بغداد از دنیا رفت شد. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدش، امام موسی بن‌جعفر، به خاک سپرده شد.<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۹۰.</ref>
=== آیین‌های ولادت و شهادت ===
سالروز ولادت امام جواد در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند [[آذین‌بندی]] و [[چراغانی]] [[مسجد|مساجد]]، [[تکیه|تکایا]]، [[حسینیه]]‌ها، [[بقاع متبرکه]] و [[حرم]]‌ها و نیز [[شعرخوانی]]، [[مولودی‌خوانی]] و توزیع [[شیرینی]]، [[شربت]] و [[نذر|نذورات]] مردمی، همراه است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6868892/آیین‌های-جشن-میلاد-امام-جواد-ع-برپا-می‌شود «آیین‌های جشن میلاد امام جواد(ع) برپا می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> همچنین بنا بر گزارش‌ها، [[مرکز رسیدگی به امور مساجد|نهاد امور مساجد]] از طریق اطلاع‌رسانی به [[امام جماعت|امامان جماعت]]، در مساجدی که به نام امام جواد نام‌گذاری شده‌اند، مراسمی با شعار «یا جواد بن الرضا» برگزار می‌کند. [[آستان قدس رضوی]] نیز در این روز، برنامه‌ای با حضور گروهی از پسران در حرم امام رضا یا اماکن وابسته به این نهاد و برخی مدارس برگزار می‌کند که شامل اجرای برنامه‌های جمعی است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404100704485/آزادی-زندانیان-و-اجرای-برنامه-های-مردمی-در-سالروز-ولادت-امام «آزادی زندانیان و اجرای برنامه‌های مردمی در سالروز ولادت امام جواد(ع) در مشهد»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>


== حرم ==
سالروز شهادت او نیز با برگزاری مراسم [[سوگواری]] در اماکن مذهبی؛ از جمله [[حرم امام رضا]]، [[حرم فاطمه معصومه]]، [[حرم موسی مبرقع]] و دیگر بقاع، مساجد و حسینیه‌ها همراه است. این مراسم معمولاً شامل سخنرانی مذهبی، [[مرثیه‌خوانی]]، [[سینه‌زنی]] و توزیع نذورات می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401040603919/برپایی-دسته-عزای-خادمان-حرم-حضرت-معصومه-س-در-سالروز-شهادت-امام «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>
حرم کاظمین در دوره‌های مختلف تاریخی، از نیمه قرن پنجم تا نیمه قرن هفتم هجری و پس از آن، مورد بازسازی و توسعه معماری قرار گرفته است.<ref>خامه‌یار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷–۲۴۶.</ref> حکومت‌های مختلفی از جمله [[آل‌بویه]]،<ref>فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۷۶–۲۷۵.</ref> [[دوره سجوقیان|دورۀ سجوقیان]] تا پایان دوره بنی‌عباس،<ref>خامه‌یار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹–۲۶۸.</ref> [[صفویه]]،<ref>فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۸۴–۲۸۰.</ref> [[قاجاریه]] و پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] طول تاریخ به مرمت و گسترش آن اهتمام داشته‌اند.<ref>خامه‌یار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹–۲۶۸.</ref>


== '''جایگاه''' '''امام جواد نزد ایرانیان''' ==
==== پویش‌های مردمی ====
بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام جواد، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش «یا جوادالائمه» در حرم رضوی در سال ۱۴۰۳ش،<ref>[https://3raj.ir/28108/برگزیدگان-پویش-یا-جوادالائمه-ع/ «برگزیدگان پویش یا جوادالائمه(ع)»، وب‌سایت هیئت و کانون فرهنگی جوادالائمه.]</ref> پویش اهدای جایزه به «هم‌نامان» امام جواد در اینترنت،<ref>[https://hawzah.net/fa/News/View/79666/اهدا_جایزه_به_هم_نامان_امام_جواد__ع__در_اینترنت «اهدا جایزه به هم نامان امام جواد(ع) در اینترنت»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> پویش مولود با برکت، مسابقه راه روشن خدمت، طرح پسران آسمانی، طرح بین‌المللی سلام بر امام، راه‌اندازی شبکه ملی خدام الجواد، نذر نُهُم و گلباران نور.<ref>«بچه‌های مسجد به نام امام جواد (ع) نذر نُهُم را اجرا و زندانیان را آزاد می‌کنند»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.</ref> همچنین پویش ملی «جوان‌ترین امام» با احیای سوگواری‌های [[چهارپایه خوانی]].<ref>«برگزاری پویش ملی «جوانترین امام» با احیاء سوگواری‌های «چهارپایه خوانی»»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان</ref>


=== ولادت و شهادت ===
در برخی شهرها، هم‌زمان با این مناسبت، برنامه‌هایی با مشارکت مردمی مانند توزیع غذا میان افراد بی‌خانمان، [[کمک به زندانیان]] و اجرای فعالیت‌هایی با هدف افزایش مشارکت جوانان و خانواده‌ها برگزار می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404100704485/آزادی-زندانیان-و-اجرای-برنامه-های-مردمی-در-سالروز-ولادت-امام «آزادی زندانیان و اجرای برنامه‌های مردمی در سالروز ولادت امام جواد(ع) در مشهد»، وب‌سایت ایسنا.]</ref> همچنین در برخی مناطق، برگزاری [[مراسم عقد]] و ازدواج به‌صورت نمادین یا جمعی در این مناسبت گزارش شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6868892/آیین‌های-جشن-میلاد-امام-جواد-ع-برپا-می‌شود «آیین‌های جشن میلاد امام جواد(ع) برپا می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
سال‌روز ولادت امام جواد در قالب آیین‌های جمعی مانند آذین‌بندی و چراغانی کردن مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه و حرم‌ها، همراه با اجرای برنامه‌های شادِ ذکر مناقب و فضایل محمدتقی، شعرخوانی و مولودی‌خوانی، تهیه و توزیع شیرینی و شربت و نذورات مردمی برگزار می‌شود. برپایی پیوندهای اجتماعی و مراسمات عقد و ازدواج جوانان از دیگر برنامه‌های ایرانیان در جشن میلاد امام است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6868892/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A8%D8%B1%D9%BE%D8%A7-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF «آیین‌های جشن میلاد امام جواد(ع) برپا می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
 
در مشهد به مناسبت ولادت امام، اجرای برنامه‌های مردمی مانند توزیع غذا میان کارتن‌خواب‌ها، آزادی و کمک به زندانیان و جذب بیشتر جوانان و خانواده‌ها به این امر انجام می‌شود. همچنین امور مساجد از طریق ارسال پیامک به امامان جماعت، در مساجد همنام امام جواد در استان‌های خراسان جشن‌هایی با شعار «یا جواد ابن‌الرضا» برگزار می‌کنند. آستان قدس رضوی نیز برای این روز جشنی با حضور دو هزار نفر از پسران در حرم مطهر یا مکانی تحت مدیریت آستان قدس و مدارس برگزار می‌کند که در آن، سرود مشترکی اجرا خواهد شد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404100704485/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «آزادی زندانیان و اجرای برنامه‌های مردمی در سالروز ولادت امام جواد(ع) در مشهد»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>
 
ایرانیان در سال‌روز شهادت جوادالائمه نیز در مکان‌های مذهبی مانند حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه، حرم موسی مبرقع و سایر حرم‌ها دسته‌‌های عزاداری، سخنرانی‌های مذهبی، روضه‌خوانی و سینه‌زنی، مرثیه‌سرایی مداحان اهل‌بیت و توزیع نذورات را بر پا می‌کنند و به او متوسل می‌شوند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401040603919/%D8%A8%D8%B1%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>


=== نام‌گذاری فرزندان ===
=== نام‌گذاری فرزندان ===
نام‌گذاری فرزندان به نام‌ها و القاب امام جواد، یکی از ملموس‌ترین سنت‌هایی است که جایگاه احترام‌آمیز او را در فرهنگ خانواده‌های شیعی ایرانی نشان می‌دهد. برای نمونه در سال ۱۴۰۲ش، حدود ۷۰۷نفر نام جواد را برای فرزندان خود در خراسان جنوبی انتخاب کرده‌اند..<ref>«مزین شدن نام ۶۸هزار نفر در خراسان جنوبی به علی(ع) و جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.</ref>
نام‌گذاری فرزندان با نام‌ها و القاب امام جواد از جمله الگوهای نام‌گذاری رایج میان خانواده‌های شیعه در [[ایران]] گزارش شده است. به‌عنوان نمونه در سال ۱۴۰۲ش نام جواد برای ۷۰۷ نوزاد در استان [[خراسان جنوبی]] ثبت شده است.<ref>«مزین شدن نام ۶۸هزار نفر در خراسان جنوبی به علی (ع) و جواد (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.</ref>


=== نام‌گذاری فضاهای شهری ===
=== نام‌گذاری فضاهای شهری ===
نام‌گذاری فضاهای شهری به نام امامان شیعه، یکی از روش‌های تبلور آداب و رسوم در فرهنگ ایرانی و هویت‌مذهبی در بافت شهرها است. از نمونه‌های شاخص می‌توان به خیابان امام جواد در مشهد<ref>[https://www.isna.ir/news/1402101107624/%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%88%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D8%A8%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9 «تغییر نام بخشی از بولوار طبرسی مشهد به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>، بابُ‌الجواد یکی از ورودی‌های حرم امام رضا در مشهد<ref>[https://www.irna.ir/news/84260029/%D8%B5%D8%AD%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B9-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B5-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%85 «صحن جامع رضوی حرم مطهر امام رضا(ع) به نام پیامبر(ص) تغییر نام یافت»، وب‌سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>، بازارچه و خیابان جوادالائمه در منطقه تاریخی ری تهران<ref>[https://neshan.org/maps/municipal/37ea2b6e64d14c13ac432edd7f45619a «خیابان جوادالائمه تهران»، نقشه و مسیریاب نشان.]</ref> و بوستان جوادالائمه در محله ابن‌بابویه تهران<ref>[https://balad.ir/p/%D8%A8%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87-tehran-nei-ebn-babevayh_park-11tIqtWMJ1mnrC#15/35.6049/51.44445 «بوستان جواد الائمه»، مسیریاب بلد.]</ref> و ۳۰ مسجد استان تهران به نام و القاب امام جواد اشاره کرد.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1030032/%DB%B3%DB%B0-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%8C «۳۰ مسجد استان تهران مزین به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.]</ref>
نام‌گذاری فضاهای شهری به نام امامان شیعه از شیوه‌های رایج برای بازنمایی [[هویت مذهبی]] شیعیان در ساختار فرهنگی شهرهای ایران به‌شمار می‌رود. از جمله نمونه‌های مرتبط با امام جواد می‌توان به خیابان امام جواد در مشهد،<ref>[https://www.isna.ir/news/1402101107624/تغییر-نام-بخشی-از-بولوار-طبرسی-مشهد-به-نام-امام-جواد-ع «تغییر نام بخشی از بولوار طبرسی مشهد به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت ایسنا.]</ref> بابُ‌الجواد یکی از ورودی‌های حرم امام رضا در مشهد،<ref>[https://www.irna.ir/news/84260029/صحن-جامع-رضوی-حرم-مطهر-امام-رضا-ع-به-نام-پیامبر-ص-تغییر-نام «صحن جامع رضوی حرم مطهر امام رضا(ع) به نام پیامبر(ص) تغییر نام یافت»، وب‌سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> بازارچه و خیابان جوادالائمه در شهرری،<ref>[https://neshan.org/maps/municipal/37ea2b6e64d14c13ac432edd7f45619a «خیابان جوادالائمه تهران»، نقشه و مسیریاب نشان.]</ref> بوستان جوادالائمه در محله ابن‌بابویه تهران<ref>[https://balad.ir/p/بوستان-جواد-الائمه-tehran-nei-ebn-babevayh_park-11tIqtWMJ1mnrC#15/35.6049/51.44445 «بوستان جواد الائمه»، مسیریاب بلد.]</ref> و نیز چندین مسجد در استان تهران با نام یا لقب امام جواد اشاره کرد.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1030032/۳۰-مسجد-استان-تهران-مزین-به-نام-امام-جواد-ع-نشانی «۳۰ مسجد استان تهران مزین به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.]</ref> در مجموع در سطح کشور ۱۸۹ مسجد و ۱۳۰ کانون فرهنگی‌هنری با نام یا القاب امام جواد فعالیت دارند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1147714/گزارش-آماری-از-مساجد-و-کانون-های-فرهنگی-هنری-منتسب-به-نام-و-القاب «گزارش آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شیستان.]</ref>
 
=== پویش‌های مردمی ===
بر پایه گزارش هیئت و کانون فرهنگی جوادالائمه، در مراسم گلباران حرم مطهر رضوی در شب میلاد امام جواد در سال ۱۴۰۳ش، پویش «یا جوادالائمه» در قالب مسابقه و قرعه‌کشی‌ و اهدا جوایز با رویکرد فرهنگی-اجتماعی برگزار شد.<ref>[https://3raj.ir/28108/%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87-%D8%B9/ «برگزیدگان پویش یا جوادالائمه(ع)»، وب‌سایت هیئت و کانون فرهنگی جوادالائمه.]</ref>


=== کتاب‌شناسی ===
=== آثار هنری دربارهٔ امام جواد ===
دربارهٔ امام جواد آثار فراوانی به زبان‌های مختلف، به‌ویژه فارسی و عربی نوشته شده است. در پژوهشی مربوط به سال ۱۳۹۵ش ۶۰۵ اثر در قالب کتاب (۳۲۴)، مقاله (۲۴۸) و پایان‌نامه (۳۳) معرفی شده است. از این تعداد، ۴۷۴ عنوان به [[زبان فارسی]]، ۱۲۲ عنوان به [[زبان عربی]] و ۹ عنوان به زبان‌های دیگر است.<ref>نصراصفهانی، «کتاب‌شناسی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۵۱۰.</ref>
در سروده‌های برخی شاعران نیز ویژگی‌هایی که در منابع دینی به امام محمد تقی نسبت داده شده، از جمله «جود»، بازتاب یافته است.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/254036/سروده-هایی-تقدیم-به-ساحت-جواد-الائمه-ع «سروده‌هایی تقدیم به ساحت جوادالائمه(ع)»، وب‌سایت مشرق.]</ref> نمونه‌هایی از این اشعار در منابع ادبی معاصر نقل شده است؛<ref>[https://hawzah.net/fa/goharenab/View/79648/مجموعه-اشعار-توسل-به-امام-جواد%22ع%22 «مجموعه اشعار توسل به امام جواد(ع)»، خبرگزاری حوزه.]</ref> از جمله:<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1218448/اشعار-آیت-الله-صافی-گلپایگانی-در-مدح-امام-جواد-علیه-السلام «اشعار آیت‌الله صافی گلپایگانی در مدح امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>
 
=== اشعار درباره امام جواد ===
شاعران در آثار خود به توصیف شخصیت امام جواد پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛<ref>[https://hawzah.net/fa/goharenab/View/79648/%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%22%D8%B9%22 «مجموعه اشعار توسل به امام جواد(ع)»، خبرگزاری حوزه.]</ref> از جمله:<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1218448/%D8%A7%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D8%AD-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 «اشعار آیت‌الله صافی گلپایگانی در مدح امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>


{{شعر جدید
{{شعر جدید
خط ۱۲۳: خط ۱۱۳:
امامی که با سن اندک که داشت \\درِ علم بر روی مردم گشاد
امامی که با سن اندک که داشت \\درِ علم بر روی مردم گشاد


امامی که در مجلس واحدی \\ز دانش جهانی ز علمش نهاد}}
امامی که در مجلس واحدی \\ز دانش جهانی ز علمش نهاد}}در حوزه آثار نمایشی، مجموعهٔ تلویزیونی [[باب‌المراد (مجموعه تلویزیونی)|باب‌المراد]] در سال ۲۰۱۴م با مشارکت [[سوریه]]، [[لبنان]]، [[عراق]]، [[ایران]] و [[کویت]] تولید شد که بخش‌هایی از از زندگی امام جواد را روایت می‌کند. این مجموعه به کارگردانی [[فهد میری]] و تهیه‌کنندگی [[کمال بحرانی]] ساخته شده و وقایعی از تولد امام در مدینه تا [[شهادت]] او در دورهٔ خلافت معتصم عباسی را در بر می‌گیرد. نسخه فارسی این مجموعه نیز در اسفند ۱۴۰۳ش از شبکه ۴ تلویزیون ایران همزمان با [[ماه رمضان]] منتشر شده است.<ref>[https://tv4.ir/Default «سریال تلویزیونی باب‌المراد»، وب‌سایت شبکه ۴]</ref>
 
== کتاب‌شناسی ==
دربارهٔ امام جواد آثار فراوانی به زبان‌های مختلف، به‌ویژه فارسی و عربی نوشته شده است. در پژوهشی مربوط به سال ۱۳۹۵ش ۶۰۵ اثر در قالب کتاب (۳۲۴)، مقاله (۲۴۸) و پایان‌نامه (۳۳) معرفی شده است. از این تعداد، ۴۷۴ عنوان به [[زبان فارسی]]، ۱۲۲ عنوان به [[زبان عربی]] و ۹ عنوان به زبان‌های دیگر است.<ref>نصراصفهانی، «کتاب‌شناسی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۵۱۰.</ref>


=== همایش ===
== همایش ==
در سال ۱۳۹۵ش، همایشی با عنوان «ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر [[قم]] برگزار و منجر به چاپ ۵۴ مقاله در موضوعات مرتبط با ابعاد زندگی و شیوه سیاسی و فرهنگی امام جواد شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3601990/همایش-ابن-الرضا-سیره-و-زمانه-امام-جواد-ع-در-قم-برگزار-شد «همایش ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد(ع) در قم برگزار شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>  
در سال ۱۳۹۵ش، همایشی با عنوان «ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد» توسط [[پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی]] در شهر [[قم]] برگزار و منجر به چاپ ۵۴ مقاله در موضوعات مرتبط با ابعاد زندگی و شیوه سیاسی و فرهنگی امام جواد شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3601990/همایش-ابن-الرضا-سیره-و-زمانه-امام-جواد-ع-در-قم-برگزار-شد «همایش ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد(ع) در قم برگزار شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>


==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


==منابع==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
«آزادی زندانیان و اجرای برنامه‌های مردمی در سالروز ولادت امام جواد(ع) در مشهد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۴ش.
* «آزادی زندانیان و اجرای برنامه‌های مردمی در سالروز ولادت امام جواد (ع) در مشهد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۴ش.
* «آیین‌های جشن میلاد امام جواد(ع) برپا می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۷ش.
* «آیین‌های جشن میلاد امام جواد (ع) برپا می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۷ش.
* ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
* ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
* ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص من الأمّه فی ذکر خصائص الأئمه، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
* ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص من الأمّه فی ذکر خصائص الأئمه، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
خط ۱۴۴: خط ۱۳۶:
* «اشعار آیت‌الله صافی گلپایگانی در مدح امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۳ش.
* «اشعار آیت‌الله صافی گلپایگانی در مدح امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۳ش.
* الویری، محسن؛ موسوی‌نیا، سیدمحمدمهدی، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، تاریخ اسلام، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۳ش.
* الویری، محسن؛ موسوی‌نیا، سیدمحمدمهدی، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، تاریخ اسلام، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۳ش.
* «اهدا جایزه به هم نامان امام جواد (ع) در اینترنت»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ تیر ۱۳۸۸ش.
* «باب الجواد (ع) قرار ماست»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ بازدید: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
* بارانی، محمرضا؛ معتمد لنگرودی، فاطمه، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد (ع)»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
* بارانی، محمرضا؛ معتمد لنگرودی، فاطمه، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد (ع)»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
* بارانی، محمدرضا؛ شعبان‌پور، هدی، «امام جواد علیه السلام و بهره گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه های انحرافی»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
* بارانی، محمدرضا؛ شعبان‌پور، هدی، «امام جواد علیه السلام و بهره‌گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه‌های انحرافی»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* «بچه‌های مسجد به نام امام جواد (ع) نذر نُهُم را اجرا و زندانیان را آزاد می‌کنند»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۴۰۴ش.
* «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب:: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
* «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب:: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
* «برداشتی کوتاه از سبک زندگی امام جواد (ع)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۸ش.
* «برداشتی کوتاه از سبک زندگی امام جواد (ع)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۸ش.
* «برگزیدگان پویش یا جوادالائمه(ع)»، وب‌سایت هیئت و کانون فرهنگی جوادالائمه، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
* برگزاری پویش ملی «جوانترین امام» با احیاء سوگواری‌های «چهارپایه خوانی»»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۴۰۰ش.
* «برگزیدگان پویش یا جوادالائمه (ع)»، وب‌سایت هیئت و کانون فرهنگی جوادالائمه، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
* «بوستان جواد الائمه»، مسیریاب بلد.
* «بوستان جواد الائمه»، مسیریاب بلد.
* بیرانوند، بهروز، «امام جواد، الگوی زندگی»، آفاق علوم انسانی، سال۸، شماره۸۹، ۱۴۰۳ش.
* بیرانوند، بهروز، «امام جواد، الگوی زندگی»، آفاق علوم انسانی، سال۸، شماره۸۹، ۱۴۰۳ش.
خط ۱۵۴: خط ۱۵۰:
* پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۳۷۹ش.
* پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۳۷۹ش.
* تقی‌زاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، قم، مؤسسه شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
* تقی‌زاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، قم، مؤسسه شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
* «تغییر نام بخشی از بولوار طبرسی مشهد به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت ایسنا، ۱۱ دی ۱۴۰۲ش.
* «تغییر نام بخشی از بولوار طبرسی مشهد به نام امام جواد (ع)»، وب‌سایت ایسنا، ۱۱ دی ۱۴۰۲ش.
* جباری، محمدرضا، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
* جباری، محمدرضا، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
* جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
* جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
خط ۱۶۶: خط ۱۶۲:
* «خیابان جوادالائمه تهران»، نقشه و مسیریاب نشان.
* «خیابان جوادالائمه تهران»، نقشه و مسیریاب نشان.
* خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب‌السیر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
* خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب‌السیر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
* «چرا به امام محمد تقی، جواد الائمه میگویند؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۴ش.
* «چرا به امام محمد تقی، جواد الائمه می‌گویند؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۴ش.
* رباط میلی، اکرم، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
* رباط میلی، اکرم، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
* رضوی، سیدمحمد رضی، التحفة الرضویة فی مجربات الإمامیة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۱ق.
* ستوده‌نیا، محمدرضا؛ صافی‌اصفهانی، نرگس؛ سیدناری، طاهره‌سادات، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* ستوده‌نیا، محمدرضا؛ صافی‌اصفهانی، نرگس؛ سیدناری، طاهره‌سادات، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* «سروده‌هایی تقدیم به ساحت جوادالائمه (ع)»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۲ش.
* «سریال تلویزیونی باب‌المراد»، وب‌سایت شبکه ۴، تاریخ بازدید: ۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «سفر معنوی و زیارت حرم امام جواد (ع) در کاظمین»، وب‌سایت تفرج‌گشت، تاریخ بازدید: ۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
* سلیمانی، زهرا؛ منتظرالقائم، اصغر؛ پیرمرادیان، مصطفی، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، پژوهش‌های تاریخی، سال۱۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
* سلیمانی، زهرا؛ منتظرالقائم، اصغر؛ پیرمرادیان، مصطفی، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، پژوهش‌های تاریخی، سال۱۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
* «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
* «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
* شریفی، محمود، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، فرهنگ زیارت، شماره۹، ۱۳۹۰ش.
* شریفی، محمود، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، فرهنگ زیارت، شماره۹، ۱۳۹۰ش.
* «صحن جامع رضوی حرم مطهر امام رضا(ع) به نام پیامبر(ص) تغییر نام یافت»، وب‌سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۹۹ش.
* «صحن جامع رضوی حرم مطهر امام رضا (ع) به نام پیامبر (ص) تغییر نام یافت»، وب‌سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۹۹ش.
* صدوق، محمد بن‌علی، عیون اخبار الرضا (ع)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.
* صدوق، محمد بن‌علی، عیون اخبار الرضا (ع)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.
* صلواتی، اسماعیل، «دشمن به‌دنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۴ش.
* صلواتی، اسماعیل، «دشمن به‌دنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۴ش.
خط ۱۸۶: خط ۱۸۶:
* فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی؛ احمدی، علی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی؛ احمدی، علی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* قرشی، باقر شریف، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، بی‌جا، نشر مؤلف، ۱۴۱۸ق.
* قرشی، باقر شریف، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، بی‌جا، نشر مؤلف، ۱۴۱۸ق.
* قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام‌مهدی (عج)، ۱۴۰۹ق.
* قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبةالله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام‌مهدی (عج)، ۱۴۰۹ق.
* قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله، دعوات الراوندی، قم، منشورات مدرسة الامام المهدی، ۱۴۰۷ق.
* قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبةالله، دعوات الراوندی، قم، منشورات مدرسة الامام المهدی، ۱۴۰۷ق.
* قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
* قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
* قمی، عباس، مفاتیح الجنان، بیروت، دار الملاک، ۱۴۱۵ق.
* قمی، عباس، مفاتیح الجنان، بیروت، دار الملاک، ۱۴۱۵ق.
* کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* «گزارش آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام جواد (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شیستان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۴۰۰ش.
* مالکی، ابن‌صباغ، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
* مالکی، ابن‌صباغ، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، قم، سرور، ۱۳۸۲ش.
* مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، قم، سرور، ۱۳۸۲ش.
* «مجموعه اشعار توسل به امام جواد(ع)»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1401.
* «مجموعه اشعار توسل به امام جواد (ع)»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۴۰۱.
* «مزین شدن نام ۶۸هزار نفر در خراسان جنوبی به علی(ع) و جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ یهمن ۱۴۰۲ش.
* «مزین شدن نام ۶۸هزار نفر در خراسان جنوبی به علی (ع) و جواد (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ یهمن ۱۴۰۲ش.
* مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات الوصیه للامام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسه أنصاریان، ۱۴۲۶ق.
* مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات الوصیه للامام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسه أنصاریان، ۱۴۲۶ق.
* مسعودی، علی بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
* مسعودی، علی بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
خط ۲۰۲: خط ۲۰۳:
* مفید، محمد بن محمد، کتاب المزار-مناسک المزار، تصحیح محمدباقر ابطحی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
* مفید، محمد بن محمد، کتاب المزار-مناسک المزار، تصحیح محمدباقر ابطحی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
* مقدسی، مطهر بن‌طاهر، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۴ش.
* مقدسی، مطهر بن‌طاهر، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۴ش.
* منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «جایگاه اصحاب ایرانی امام جواد (ع) در علم حدیث با تأکید بر کتب اربعه شیعه»، سخن تاریخ، دوره۱۰، شماره۲۳، ۱۳۹۵ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
* موسوی‌فرد، سید محمدنبی، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم ترین تقابل با دشمن است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۴ش.
* «مناسبات امام جواد (ع) با شیعیان ساکن منطقه جبال ایران»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، ۴ مهر ۱۳۹۶ش.
* موسوی‌فرد، سید محمدنبی، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم‌ترین تقابل با دشمن است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۴ش.
* مهرجویی، زهرا، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* مهرجویی، زهرا، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* میرخواند، محمد بن‌خاوند شاه، روضه الصفا، تهران، دار الطباعه خاصه جدیده، ۱۲۳۳ش.
* میرخواند، محمد بن‌خاوند شاه، روضه الصفا، تهران، دار الطباعه خاصه جدیده، ۱۲۳۳ش.
* نجاتی، محمدسعید، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
* نجاتی، محمدسعید، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* نصراصفهانی، اباذر، «کتاب‌شناسی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* نصراصفهانی، اباذر، «کتاب‌شناسی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* نعیبی، محمد بن‌طلحه، مطالب السؤول فی مناقب ال‌الرسول، محقق ماجد بن‌احمد عطیه، بیروت، مؤسسه ام‌القری للتحقیق و النشر، ۱۴۲۰ق.
* نعیبی، محمد بن‌طلحه، مطالب السؤول فی مناقب ال‌الرسول، محقق ماجد بن‌احمد عطیه، بیروت، مؤسسه ام‌القری للتحقیق و النشر، ۱۴۲۰ق.
* نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، ترجمه و تعلیقات محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
* نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، ترجمه و تعلیقات محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
* واحدی، علی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* واحدی، علی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
* «همایش ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد(ع) در قم برگزار شد»، وب‌سایت: خبرگزاری مهر، درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۳۹۵ش.
* «همایش ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد (ع) در قم برگزار شد»، وب‌سایت: خبرگزاری مهر، درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۳۹۵ش.
* «۳۰ مسجد استان تهران مزین به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۳۹۹ش.
* «۳۰ مسجد استان تهران مزین به نام امام جواد (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۳۹۹ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۶ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۲:۰۷

امام محمد تقی، محمد بن علی بن موسی و امام نهم شیعیان دوازده‌امامی.

امام محمد بن علی بن موسی (۱۹۵–۲۲۰ق)، مشهور به جوادالائمه و تقی، نهمین امام شیعیان دوازده‌امامی است که در هفت‌سالگی و پس از شهادت پدرش امام رضا، عهده‌دار امامت شد. دوران امامت کوتاه او همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود و با چالش‌هایی مانند تردید برخی به دلیل کم‌سالی و مخالفت جریان‌هایی مانند واقفیه روبرو شد. وی با بهره‌گیری از راهبردهایی مانند مناظرات علمی، تبیین عقاید شیعه، تربیت شاگردان و تقویت سازمان وکالت، به تثبیت امامت و هدایت جامعه پرداخت. امام جواد با ام‌فضل، دختر مأمون، ازدواج کرد اما از او صاحب فرزندی نشد و فرزندانش از همسر دیگرش، سمانه مغربیه، هستند. او سرانجام به دستور معتصم و به‌وسیله همسرش مسموم شد و در ۲۵ سالگی به شهادت رسید. پیکر او در کنار قبر جدش امام موسی کاظم در قبرستان قریش بغداد دفن شد. امروزه حرم او در کاظمین زیارتگاه مهم شیعیان است و در فرهنگ ایرانیان، از طریق نام‌گذاری‌ها، برگزاری مراسم و پویش‌های مردمی مورد تکریم قرار می‌گیرد.

تولد و خانواده

امام محمد بن علی بن موسی در سال ۱۹۵ق در شهر مدینه به دنیا آمد.[۱] اطلاعات مربوط به زندگی او، به‌دلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست تقیه و روش‌های پنهانی مبارزه و همچنین طول عمر کوتاه وی، در منابع تاریخی محدود است.[۲] دربارهٔ روز و ماه تولد محمد بن علی اختلاف نظر وجود دارد؛[۳] بر اساس نظر مشهور، ۱۰ رجب است،[۴] اما برخی منابع آن را در ۱۹ رمضان ذکر می‌کنند.[۵] پدر او، علی بن موسی، ملقب به امام رضا[۶] و مادرش، سَبیکه، از اهالی نَوْبه واقع در حبشه[۷] و از کنیزان امام رضا بود.[۸] در منابع مختلف، از وی با نام‌های گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده است.[۹] امام رضا نیز او را خیزران نامیده است.[۱۰] برخی منابع نسب مادر او را به خاندان ماریه قبطیه، همسر پیامبر اسلام، نسبت داده‌اند.[۱۱]

نسب، کنیه و القاب

امام محمد تقی از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل علی بن ابی‌طالب امام اول شیعیان و از قبیله بنی‌هاشم بود. نام او محمد و کنیه‌های وی نیز ابوعبدالله،[۱۲] ابوعلی[۱۳] و ابوجعفر ثانی[۱۴] است. در کتاب‌های روایی، امام محمد باقر، پنجمین امام شعیان را ابوجعفر اول می‌گویند.[۱۵] القاب مشهور وی، جواد، تقی و ابن‌الرضا است.[۱۶] در دعای توسل نیز، با لقب جواد مورد خطاب قرار گرفته است.[۱۷] در برخی منابع لقب جوادالائمه[۱۸] به‌عنوان صفت ممتاز وی به‌کار رفته است.[۱۹] القاب دیگری از جمله مُتّقی، قانع،[۲۰] مرتضی،[۲۱] متوکل،[۲۲] صابر، صادق،[۲۳] قانع، نجیب و هادی[۲۴] نیز برای محمد تقی ذکر شده است.[۲۵]

همسر و فرزندان

امام جواد با امّ‌فضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲ق[۲۶] یا ۲۱۵ق[۲۷] به درخواست مأمون ازدواج کرد.[۲۸] مواردی چون کنترل محمد تقی، جلب رضایت فرزندان امام علی، آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی محمد تقی، علت و دلیل این ازدواج ذکر شده است.[۲۹] برخی درباریان عباسی با این ازدواج مخالفت کردند؛ زیرا احتمال انتقال خلافت عباسیان به فرزندان امام علی وجود داشت.[۳۰] محمد تقی مهریه او را ۵۰۰ درهم معادل مهریه فاطمه زهرا، تعیین کرد و از این ازدواج فرزندی نداشت.[۳۱] نام همسر دیگر محمد تقی، سمانه مغربیه است.[۳۲] علی و موسی مُبَرقَع،[۳۳] فاطمه، امامه،[۳۴] حکیمه، خدیجه و امّ‌کلثوم در منابع تاریخی به‌عنوان فرزندان محمد تقی از سمانه مغربیه ثبت شده‌اند.[۳۵]

امامت

امامت محمد تقی در سال ۲۰۳ق آغاز و ۱۷ سال به طول انجامید[۳۶] که همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود.[۳۷] دوران امامت او با چالش‌ها و شبهات از سوی چند گروه روبه‌رو شد:

  • واقفیه: این گروه که پس از شهادت امام کاظم بر امامت او توقف کرده بودند، امامت امام رضا و به تبع آن امامت محمد تقی را نپذیرفتند.
  • تعدادی از اصحاب امام رضا: برخی از یاران امام پیشین، به دلیل کم‌سالی محمد تقی در آغاز امامت، دربارهٔ مشروعیت امامت وی دچار تردید شدند.
  • مخالفان سیاسی (بنی‌امیه و بنی‌عباس): خاندان‌هایی که حکومت را از دودمان پیامبر سلب کرده بودند، امامت محمد تقی را نیز انکار می‌کردند.[۳۸]

بر اساس منابع شیعه، علی بن موسی الرضا در دوران امامت خود، در موقعیت‌ها و مکان‌های مختلف از جمله در مدینه و توس، فرزندش محمد را به‌عنوان امام پس از خود معرفی کرد و در برابر مخالفان و منکران به‌ویژه جریان واقفیه از روش‌هایی چون قیافه‌شناسی بهره می‌گرفت و آنها را لعن می‌کرد و کافر می‌نامید. او همچنین در امور دینی و اجتماعی، شیعیان را به محمد تقی ارجاع می‌داد و برای پاسخ به شبهات دربارهٔ امامت وی، از دلایل قرآنی و عقلی بهره می‌گرفت.[۳۹]

برخی کارشناسان دینی معتقدند امامت محمد تقی، نشان داد که جوانی مانع مسئولیت‌پذیری نیست، بلکه فرصتی برای ظهور و تقویت تقوا، معنویت، شجاعت و شهامت، دانایی، صبر، شکیبایی و استقامت،[۴۰] بخشندگی، توکل بر خدا، خدمت به مردم، عدالت‌خواهی و مبارزه مستمر با استکبار[۴۱] در مسیر هدایت است.[۴۲]

نقش سیاسی امام محمد تقی

در دوران امام جواد، اوضاع سیاسی در خلافت عباسی با چالش‌های متعددی همراه بود. خلفای عباسی به‌ویژه مأمون برای کنترل گروه‌های مختلف، از جمله فرزندان امام علی و پیروان ائمه، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را اتخاذ کردند.[۴۳] این سیاست‌ها شامل نظارت دقیق، دستگیری، زندان و شهادت برخی امامان بود.[۴۴]

مأمون عباسی از طریق دخترش، تلاش کرد تا بر محمد تقی نظارت کند. در سال ۲۱۵ق، پس از لشکرکشی مأمون به سرزمین روم، امام جواد از مدینه به بغداد سفر کرد. در موسم حج همراه ام‌ّفضل ابتدا به مکه و سپس به مدینه بازگشتند.[۴۵] در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق[۴۶] والی مدینه به دستور معتصم عباسی امام جواد را مجدداً به بغداد برگرداند.[۴۷] معتصم با هدف تخریب شخصیت امام جواد، مناظراتی را برگزار می‌کرد، شایعاتی را منتشر می‌کرد و می‌کوشید تا افکار عمومی را علیه او تحریک کند.[۴۸]

امام جواد برای تقویت موقعیت سیاسی شیعه اقداماتی چون تشکیل و تقویت کانون‌های شیعی، احیای شبکه وکالت در سرزمین‌های اسلامی، تأکید بر امامت دوازده‌گانه و اندیشه مهدویت جهت زمینه‌سازی برای غیبت امام دوازدهم انجام داد.[۴۹]

نقش فرهنگی امام جواد

در دوران امام جواد، جریان‌های شیعی به فرقه‌های زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه و غُلات تجزیه شده بود. اهل‌سنت به جریان‌های فقهی[۵۰] و کلامی گوناگون مانند خوارج، جبریه، قدریه، معتزله و ظاهریه تقسیم شده بودند.[۵۱] امام جواد در حالی که کمتر از ده سال داشت،[۵۲] به تبیین مبانی عقیدتی شیعه چون جبر و اختیار، قضا و قدر، خلق قرآن، حقانیت قرآن، تحریف‌ناپذیری قرآن و توحید می‌پرداخت.[۵۳] برخورد امام جواد با یهودیت، مسیحیت و مجوس با قاطعیت، سعه صدر، هدایت‌گرانه و دور از خشونت بود.[۵۴] از میان جریان‌های غیردینی زنادقه و دهریه فعال بودند که افکار مغایر با اصول دین را ترویج می‌کردند.[۵۵]

بر پایه برخی تحقیقات، امام جواد برای مدیریت چالش‌های دوران امامت خود، از راهبردهای زیر استفاده کرده است:[۵۶]

  • ایجاد اعتماد و ارتباط: با شناخت مخاطبان و برقراری تعامل اجتماعی، پایه‌ای برای پذیرش رهبری خود فراهم کرد.
  • تبلیغ و تبیین عقاید: با استناد به آیات قرآن و منابع دینی، به تصحیح باورها و آموزش پرداخت و در مناظره‌ها با عالمان فرقه‌های دیگر، از علوم کلام، فقه، تفسیر و حدیث بهره گرفت.
  • مدیریت اطلاعات و مقابله با شایعات: با استفاده از ابزارهای ارتباطی و نیروهای توانمند، به مقابله با شایعه‌سازی و انتشار اطلاعات نادرست اقدام کرد.
  • موضع‌گیری و عملیات روانی: در برابر مخالفت‌های مستقیم و فرقه‌های انحرافی، موضعی قاطع گرفت و از عملیات روانی برای تغییر نگرش‌ها و بازداشتن مخالفان از اقدامات‌شان استفاده کرد.[۵۷]

مناظرات

امام محمد تقی مناظرات زیادی با بزرگان اهل‌سنت در موضوعاتی مانند توحید، نبوت، امامت، قرآن و احکام فقهی انجام داد.[۵۸] وی در این مناظرات، از آیات قرآن، سیره پیامبر اسلام، منابع روایی، استدلال‌های عقلی و گاهی از عقاید و باورهای مخالفان خود و گاه از روش‌های ترکیبی استفاده می‌کرد.[۵۹] برخی از این مناظرات عبارتند از:

  • مناظره با یحیی بن اکثم، قاضی‌القضات بغداد در موضوعات چهارگانه: احکام صید در حرم، مسائل پیچیده طلاق و حلال‌شدن زن، مباحث توحید و نقد فضایل غلوآمیز دربارهٔ خلفا.
  • مناظره با ابوهاشم جعفری دربارهٔ تفسیر واژه‌های «احد» و «لایدرکه الأبصار» و صفات و نام‌های الهی.
  • مناظره با عبدالعظیم حسنی در مورد ویژگی‌ها و نشانه‌های امام مهدی.
  • مناظره با احمد بن ابوداوود، قاضی‌القضات سامرا دربارهٔ مشروح حکم حد قطع دست دزد.[۶۰]

اصحاب امام محمد تقی

در منابع رجالی و تاریخی شیعه از برخی راویان حدیث و همچنین افراد گوناگون به‌عنوان اصحاب امام جواد، یاد شده است[۶۱] که تعداد آنها در فهرست‌های مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر متغیر است؛ این تفاوت عمدتاً به‌دلیل اختلاف در تعریف اصحاب، گسترهٔ زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است.[۶۲] برخی از این افراد، اصحاب امام رضا و امام هادی نیز هستند.[۶۳] براساس کتب رجال، از میان اصحاب امام جواد، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث او بوده‌اند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا ام‌احمد بن الحسین، زینب دختر محمد بن یحیی، حکیمه دختر موسی بن جعفر، حکیمه دختر علی بن موسی و حکیمه دختر امام جواد وجود دارد.[۶۴]

اصحاب ایرانی امام جواد

براساس گزارش شیخ طوسی از میان شاگردان جوادالائمه، ۳۷ نفر از آنان ایرانی هستند، اما به گزارش نجاشی، برقی و ابن‌داود تعداد آنان به ۷۰ نفر می‌رسد که تنها ۴۸ تن از آنان، آثار چشمگیر حدیثی پدیدآوردند. این اصحاب در شهرهای گوناگون ایران مانند اهواز، ری، خراسان، کرمان، اصفهان، نهاوند و همدان و بیشترشان در قم زندگی می‌کردند.[۶۵]

آثار و روایات

از امام جواد آثاری مانند رساله و پاسخ‌نامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.[۶۶] بر پایه برخی تحقیقات، از جوادالائمه در تفسیر قرآن، ۴۵ یا ۵۲ روایت نقل شده است[۶۷] که در شش گونهٔ تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان علوم قرآنی تقسیم می‌شود.[۶۸]

همچنین ۲۵۰ روایت از امام جواد وجود دارد که در موضوعات فقهی، عقیدتی، تفسیری دسته‌بندی شده است.[۶۹]

در برخی پژوهش‌ها، روایات مرتبط با سیره امام محمد تقی به شکل زیر تنظیم شده است:

  1. سیره معنوی و عبادی: محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرت‌گرایی و توبه و استغفار، گناه‌گریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به عبادت.[۷۰]
  2. سیره فردی: موضوعاتی همچون خواب، بهداشت، آراستگی، زینت و آداب سفر، سحرخیزی و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و تندرستی.[۷۱]
  3. سیره زیست‌محیطی: آبادانی طبیعت، تلاش برای احیا و حفظ محیط‌زیست و توجه به تغذیه حیوانات.[۷۲]
  4. سیره خانوادگی: صله‌رحم، رعایت حقوق والدین، تأکید بر معیارهای همسرگزینی، تأکید بر اندک بودن مهریه و مطابقت آن با مهرالسنه و انتخاب نام نیک برای فرزندان.[۷۳]
  5. سیره فرهنگی: تأکید بر سخن گفتن از روی علم، تبیین معارف و اثبات انحراف عباسیان، گروه‌ها و جریان‌های انحرافی و تطبیق آیات قرآن بر آنها، تأکید بر سلامت اخلاقی و فکری معلم و استاد، تبیین حقایق مکتب از طریق ارتباط رودررو و بهره‌گیری از بیان شیوا و فصیح، مکاتبه، احتجاج و مناظره، تربیت شاگردان و استمرار حرکت اجتماعی-فرهنگی در شبکه وکالت.[۷۴]
  6. سیره اجتماعی: توجه به اصل امر به معروف و نهی از منکر، کرامت، وفای به عهد، مواسات، انفاق، خوش‌خلقی، مهربانی، تواضع در روابط اجتماعی، صله‌رحم، میهمان‌نوازی، نهی از همنشینی با افراد بدذات، خیرخواهی و بیان و تذکر عیوب برادران دینی، تعزیت مصیبت‌دیده و برخورد مناسب با مخالفان.[۷۵]
  7. سیره سیاسی: برخی محققان دینی، چهار دستهٔ اصلی در روایات منقول از محمد بن علی در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کرده‌اند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگی‌های رفتارهای اجتماعی.[۷۶]

اخلاق و سبک زندگی

اندیشه‌های اخلاقی و اخلاق اجتماعی امام جواد، شامل آیین برادری، لزوم حفظ اسرار، رابطه احسان و حسن خلق، ادب اجتماعی و آداب بندگی، تأثیر متقابل رابطه فرمان‌روا با زیردستان، توجه به حال پیروان و ملاطفت با آنان، تضاد امانت‌داری با سفاهت و خیر و سعادت بشر در قبال تفاوت‌های اجتماعی است.[۷۷] او برای تبیین بُعد نظری سبک زندگی در امور معیشتی، بر شش محور تأکید می‌کرد: نگاه مثبت‌نگر به دنیا و بهره جستن از آن برای اهداف اخروی، تبیین سیرهٔ انبیا و اولیای الهی در اهتمام به تأمین معاش، برحذر داشتن از سستی و کسالت، اصلاح معنای زهد در دیدگاه عمومی جامعه.[۷۸] یکی از معیارهای سبک زندگی امام محمد تقی، میزان مهریه کم است.[۷۹]

در برخی منابع تحقیقی برای توصیف سبک زندگی امام جواد به موارد زیر اشاره شده است:

  • معاشرت و رفتار خانوادگی: او با خانواده همسر خود رفتاری محترمانه و مبتنی بر اصول اسلامی داشت.
  • بی‌اعتنایی به امتیازات مادی: با وجود آنکه داماد خلیفه بود، از ارتباطات سیاسی برای تأمین رفاه شخصی استفاده نکرد و زندگی ساده را ترجیح داد.
  • تسلط بر مسائل دینی روز: در مواجهه با شبهات و پرسش‌های مخالفان، از دانش عمیق دینی خود برای پاسخگویی بهره می‌برد.
  • خدمت‌رسانی به مردم: به حل مشکلات و گرفتاری‌های اطرافیان، همسایگان و نیازمندان می‌پرداخت.
  • تربیت فرزندان و کودکان از طریق بازی: با کودکان همبازی می‌شد و از این فرصت برای آموزش مسائل دینی و اخلاقی استفاده می‌کرد.[۸۰]

کرامات

برخی از کراماتی که در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت به امام جواد نسبت داده شده،[۸۱] عبارتند از: سخن گفتن در هنگام ولادت،[۸۲] طی‌الارض از مدینه به خراسان برای خاک‌سپاری پیکر امام رضا،[۸۳] پاسخ‌های دقیق به سؤالات مأمون در سن کودکی،[۸۴] بارور شدن درخت سدر،[۸۵] رهایی از زندان سامرا،[۸۶] شفای بیماران،[۸۷] استجابت دعا برای یاران،[۸۸] آگاهی از اسرار درونی افراد، خبر دادن از رویدادهای آینده[۸۹] و خبر از زمان وفات خویش.[۹۰]

شهادت و حرم

بر اساس نقلی که در منابع روایی و تاریخی آمده، امّ‌فضل، دختر مأمون، امام جواد را مسموم کرد[۹۱] و در ۲۹ ذی‌القعده[۹۲] یا ۵ ذی‌الحجه[۹۳] یا ۶ ذی‌الحجه[۹۴] سال ۲۲۰ق در سن ۲۵ سالگی[۹۵] در بغداد از دنیا رفت شد. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدش، امام موسی بن جعفر، به خاک سپرده شد.[۹۶]

حرم او در دوره‌های مختلف تاریخی، از نیمه قرن پنجم تا نیمه قرن هفتم هجری و پس از آن، مورد بازسازی و توسعه معماری قرار گرفته است.[۹۷] حکومت‌های مختلفی از جمله آل‌بویه،[۹۸] دورهٔ سجوقیان تا پایان دوره بنی‌عباس،[۹۹] صفویه،[۱۰۰] قاجاریه و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به مرمت و گسترش آن اهتمام داشته‌اند.[۱۰۱]

توسل و زیارت

در کتاب‌های روایی علاوه بر روایاتی که فضایل زیارت امامان را بیان کرده دربارهٔ زیارت امام جواد روایات خاص نیز وجود دارد.[۱۰۲] طبق روایت امام هادی، زیارت قبر امام جواد پاداش بسیاری دارد[۱۰۳] و حرم او یکی از زیارتگاه‌های مهم نزد شیعیان به‌حساب می‌آید.[۱۰۴] علاوه بر این، در میان شیعیان، توسل به امام جواد، با توجه به توصیه‌های بعضی عالمان شیعی در درخواست‌های مختلفی مانند حاجت‌های مادی، رفع گرفتاری،[۱۰۵] رزق و دفع بلا، مورد توجه قرار دارد[۱۰۶] و آدابی بین آنها رواج یافته است از جمله: نماز امام جواد، ذکر «یا جواد الائمه ادرکنی»، ذکر «یا وهاب» به‌تعداد ابجد اسم جواد (۱۴ مرتبه) و حرز امام جواد شهرت یافته است.[۱۰۷] در برخی منابع، دعاهایی برای توسل به امام جواد و برآورده شدن حوائج، به‌ویژه در فروش ملک و امور ازدواج و پرداخت قرض آمده است.[۱۰۸] به نظر برخی کارشناسان دینی، شهرت امام محمد تقی به لقب باب‌الحوائج و باب المراد به همین جهت است.[۱۰۹] در باور برخی زائران و مجاوران حرم امام رضا، ورود به حرم از باب‌الجواد به‌سبب پیوند عاطفی میان امام رضا و فرزندشان امام جواد، در توجه امام به زائران، اثرگذار است؛ از این‌رو این درب حرم با عنوان «باب‌المراد» شناخته می‌شود و به‌عنوان نمادی از توسل و طرح حاجت از طریق امام جواد تلقی می‌گردد.[۱۱۰]

ارتباط امام جواد با ایرانیان

ارتباط امام محمد تقی با شیعیان ساکن در منطقهٔ جبال ایران، با وجود محدودیت‌های سیاسی دورهٔ عباسی، از طریق سازمان وکالت و در مراکز مهم شیعی مانند قم، همدان، ری، قزوین، اصفهان، کاشان، آوه و دینور ادامه یافت. این ارتباط شامل دریافت و ارسال وجوه شرعی مانند خمس، مکاتبات مرتبط با مسائل دینی و اجتماعی و ارتباط با جوامع محلی بود و به حفظ و سامان‌دهی پیوند میان امام جواد و شیعیان در مناطق مختلف ایران در آن دوره کمک می‌کرد.[۱۱۱]

جایگاه امام جواد در فرهنگ ایرانیان

آیین‌های ولادت و شهادت

سالروز ولادت امام جواد در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند آذین‌بندی و چراغانی مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه و حرم‌ها و نیز شعرخوانی، مولودی‌خوانی و توزیع شیرینی، شربت و نذورات مردمی، همراه است.[۱۱۲] همچنین بنا بر گزارش‌ها، نهاد امور مساجد از طریق اطلاع‌رسانی به امامان جماعت، در مساجدی که به نام امام جواد نام‌گذاری شده‌اند، مراسمی با شعار «یا جواد بن الرضا» برگزار می‌کند. آستان قدس رضوی نیز در این روز، برنامه‌ای با حضور گروهی از پسران در حرم امام رضا یا اماکن وابسته به این نهاد و برخی مدارس برگزار می‌کند که شامل اجرای برنامه‌های جمعی است.[۱۱۳]

سالروز شهادت او نیز با برگزاری مراسم سوگواری در اماکن مذهبی؛ از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه، حرم موسی مبرقع و دیگر بقاع، مساجد و حسینیه‌ها همراه است. این مراسم معمولاً شامل سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی و توزیع نذورات می‌شود.[۱۱۴]

پویش‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام جواد، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش «یا جوادالائمه» در حرم رضوی در سال ۱۴۰۳ش،[۱۱۵] پویش اهدای جایزه به «هم‌نامان» امام جواد در اینترنت،[۱۱۶] پویش مولود با برکت، مسابقه راه روشن خدمت، طرح پسران آسمانی، طرح بین‌المللی سلام بر امام، راه‌اندازی شبکه ملی خدام الجواد، نذر نُهُم و گلباران نور.[۱۱۷] همچنین پویش ملی «جوان‌ترین امام» با احیای سوگواری‌های چهارپایه خوانی.[۱۱۸]

در برخی شهرها، هم‌زمان با این مناسبت، برنامه‌هایی با مشارکت مردمی مانند توزیع غذا میان افراد بی‌خانمان، کمک به زندانیان و اجرای فعالیت‌هایی با هدف افزایش مشارکت جوانان و خانواده‌ها برگزار می‌شود.[۱۱۹] همچنین در برخی مناطق، برگزاری مراسم عقد و ازدواج به‌صورت نمادین یا جمعی در این مناسبت گزارش شده است.[۱۲۰]

نام‌گذاری فرزندان

نام‌گذاری فرزندان با نام‌ها و القاب امام جواد از جمله الگوهای نام‌گذاری رایج میان خانواده‌های شیعه در ایران گزارش شده است. به‌عنوان نمونه در سال ۱۴۰۲ش نام جواد برای ۷۰۷ نوزاد در استان خراسان جنوبی ثبت شده است.[۱۲۱]

نام‌گذاری فضاهای شهری

نام‌گذاری فضاهای شهری به نام امامان شیعه از شیوه‌های رایج برای بازنمایی هویت مذهبی شیعیان در ساختار فرهنگی شهرهای ایران به‌شمار می‌رود. از جمله نمونه‌های مرتبط با امام جواد می‌توان به خیابان امام جواد در مشهد،[۱۲۲] بابُ‌الجواد یکی از ورودی‌های حرم امام رضا در مشهد،[۱۲۳] بازارچه و خیابان جوادالائمه در شهرری،[۱۲۴] بوستان جوادالائمه در محله ابن‌بابویه تهران[۱۲۵] و نیز چندین مسجد در استان تهران با نام یا لقب امام جواد اشاره کرد.[۱۲۶] در مجموع در سطح کشور ۱۸۹ مسجد و ۱۳۰ کانون فرهنگی‌هنری با نام یا القاب امام جواد فعالیت دارند.[۱۲۷]

آثار هنری دربارهٔ امام جواد

در سروده‌های برخی شاعران نیز ویژگی‌هایی که در منابع دینی به امام محمد تقی نسبت داده شده، از جمله «جود»، بازتاب یافته است.[۱۲۸] نمونه‌هایی از این اشعار در منابع ادبی معاصر نقل شده است؛[۱۲۹] از جمله:[۱۳۰]

امامی که با سن اندک که داشت
درِ علم بر روی مردم گشاد
امامی که در مجلس واحدی
ز دانش جهانی ز علمش نهاد

در حوزه آثار نمایشی، مجموعهٔ تلویزیونی باب‌المراد در سال ۲۰۱۴م با مشارکت سوریه، لبنان، عراق، ایران و کویت تولید شد که بخش‌هایی از از زندگی امام جواد را روایت می‌کند. این مجموعه به کارگردانی فهد میری و تهیه‌کنندگی کمال بحرانی ساخته شده و وقایعی از تولد امام در مدینه تا شهادت او در دورهٔ خلافت معتصم عباسی را در بر می‌گیرد. نسخه فارسی این مجموعه نیز در اسفند ۱۴۰۳ش از شبکه ۴ تلویزیون ایران همزمان با ماه رمضان منتشر شده است.[۱۳۱]

کتاب‌شناسی

دربارهٔ امام جواد آثار فراوانی به زبان‌های مختلف، به‌ویژه فارسی و عربی نوشته شده است. در پژوهشی مربوط به سال ۱۳۹۵ش ۶۰۵ اثر در قالب کتاب (۳۲۴)، مقاله (۲۴۸) و پایان‌نامه (۳۳) معرفی شده است. از این تعداد، ۴۷۴ عنوان به زبان فارسی، ۱۲۲ عنوان به زبان عربی و ۹ عنوان به زبان‌های دیگر است.[۱۳۲]

همایش

در سال ۱۳۹۵ش، همایشی با عنوان «ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد» توسط پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم برگزار و منجر به چاپ ۵۴ مقاله در موضوعات مرتبط با ابعاد زندگی و شیوه سیاسی و فرهنگی امام جواد شد.[۱۳۳]

پانویس

  1. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.
  2. ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶–۴۷۷.
  3. ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.
  4. ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵–۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آل‌الرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.
  5. ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.
  6. ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.
  7. ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.
  8. ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.
  9. ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.
  10. ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.
  11. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.
  12. ↑ ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.
  13. ↑ عطاردی، مسند الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.
  14. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابن‌طولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.
  15. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۵۷.
  16. ↑ مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.
  17. ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ۱۴۱۵ق، ۱۸۵.
  18. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳–۱۰۲.
  19. ↑ خنجی اصفهانی، وسیلة الخادم، ۱۳۷۵ش، ص۲۵۳.
  20. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۳–۱۲ و ص۱۶.
  21. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.
  22. ↑ قرشی، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.
  23. ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۵۰.
  24. ↑ خزعلی، موسوعه الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۷–۲۵.
  25. ↑ تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائره‌المعارف اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۰.
  26. ↑ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۹۵.
  27. ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.
  28. ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
  29. ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.
  30. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.
  31. ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ش، ج۴، ص۳۸۰.
  32. ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.
  33. ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.
  34. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۸.
  35. ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۰.
  36. ↑ فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.
  37. ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۳۰.
  38. ↑ اخوان مقدم، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۸-۱۵۶.
  39. ↑ اخوان مقدم، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷۷-۱۶۳.
  40. ↑ «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  41. ↑ صلواتی، «دشمن به‌دنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  42. ↑ بیرانوند، «امام جواد، الگوی زندگی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۴–۴.
  43. ↑ مقدسی، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۹۷۳.
  44. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۷.
  45. ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۱۷.
  46. ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۶۱ش، ص۱۳۳.
  47. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۴.
  48. ↑ مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.
  49. ↑ نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۹۶–۹۳.
  50. ↑ پاکتچی، اهل‌سنت و جماعت در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵–۴۷۴.
  51. ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.
  52. ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۸۴–۳۸۳ و ج۳، ص۴۵۶.
  53. ↑ سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵؛ حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۳۱.
  54. ↑ قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۲.
  55. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۰–۱۹۹.
  56. ↑ سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۲–۲۰۱.
  57. ↑ بارانی و شعبان‌پور، «امام جواد علیه السلام و بهره‌گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه‌های انحرافی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۶۵–۴۶۴.
  58. ↑ حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۱۷.
  59. ↑ مطهری، «روش‌شناسی مناظره‌های امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳۵.
  60. ↑ بارانی و معتمد لنگرودی، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد(ع)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳.
  61. ↑ واحدی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲-۱۰۱.
  62. ↑ طوسی، رجال طوسی، ۱۳۸۱ق، ص۳۷۸–۳۵۱.
  63. ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.
  64. ↑ مهرجویی، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰–۱۰۹.
  65. ↑ منتظرالقائم و همکاران، «جایگاه اصحاب ایرانی امام جواد(ع) در علم حدیث با تأکید بر کتب اربعه شیعه»، ۱۳۹۵ش، ص۲۸-۲۷.
  66. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.
  67. ↑ ستوده‌نیا و همکاران، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۵–۲۱۴.
  68. ↑ جلالی کندری و غلامی، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۴.
  69. ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۶۲.
  70. ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۷.
  71. ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.
  72. ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.
  73. ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.
  74. ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.
  75. ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.
  76. ↑ صرامی، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۹۵.
  77. ↑ غفوری، «اخلاق اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۳۳۲–۳۲۳.
  78. ↑ الویری و موسوی‌نیا، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، ۱۳۹۳ش، ص۹۶–۹۵.
  79. ↑ موسوی‌فرد، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم‌ترین تقابل با دشمن است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  80. ↑ «برداشتی کوتاه از سبک زندگی امام جواد (ع)»، وب‌سایت راسخون.
  81. ↑ طبسی، «فضایل و کرامات امام جواد (ع) به روایت اهل‌سنت»، ۱۳۹۲ش، ص۴۷.
  82. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۴.
  83. ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵–۲۴۲.
  84. ↑ خواندمیر، تاریخ حبیب‌السیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۲.
  85. ↑ مالکی، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، ۱۴۲۲ق، ص۲۵۹–۲۵۸.
  86. ↑ میرخواند، روضه الصفا، ۱۲۳۳ش، ج۳، ص۵۴–۵۳.
  87. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۰.
  88. ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.
  89. ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵.
  90. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۵۳.
  91. ↑ مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.
  92. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.
  93. ↑ ابن‌ابی‌الثلج، تاریخ الائمه، ۱۴۰۶ق، ص۱۳.
  94. ↑ فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳.
  95. ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۴۷؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳، ۲۹۵.
  96. ↑ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۹۰.
  97. ↑ خامه‌یار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷–۲۴۶.
  98. ↑ فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۷۶–۲۷۵.
  99. ↑ خامه‌یار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹–۲۶۸.
  100. ↑ فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۸۴–۲۸۰.
  101. ↑ خامه‌یار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹–۲۶۸.
  102. ↑ شریفی، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰–۹.
  103. ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۸۴–۵۸۳؛ مفید، المزار، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۷.
  104. ↑ «سفر معنوی و زیارت حرم امام جواد (ع) در کاظمین»، وب‌سایت تفرج‌گشت.
  105. ↑ قطب راوندی، دعوات الراوندی، ۱۴۰۷ق، ص۱۹۱، ح۵۳۰.
  106. ↑ رباط میلی، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  107. ↑ حسینی، «حرز امام جواد آثار و برکات زیادی دارد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  108. ↑ رضوی، التحفة الرضویة فی مجربات الإمامیة، ۱۴۲۱ق، ص۲۱۶.
  109. ↑ «چرا به امام محمد تقی (ع)، جواد الائمه می‌گویند؟»، خبرگزاری برنا.
  110. ↑ «باب الجواد (ع) قرار ماست»، خبرگزاری دانشجو.[۱]
  111. ↑ «مناسبات امام جواد(ع) با شیعیان ساکن منطقه جبال ایران»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.
  112. ↑ «آیین‌های جشن میلاد امام جواد(ع) برپا می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  113. ↑ «آزادی زندانیان و اجرای برنامه‌های مردمی در سالروز ولادت امام جواد(ع) در مشهد»، وب‌سایت ایسنا.
  114. ↑ «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وب‌سایت ایسنا.
  115. ↑ «برگزیدگان پویش یا جوادالائمه(ع)»، وب‌سایت هیئت و کانون فرهنگی جوادالائمه.
  116. ↑ «اهدا جایزه به هم نامان امام جواد(ع) در اینترنت»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.
  117. ↑ «بچه‌های مسجد به نام امام جواد (ع) نذر نُهُم را اجرا و زندانیان را آزاد می‌کنند»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.
  118. ↑ «برگزاری پویش ملی «جوانترین امام» با احیاء سوگواری‌های «چهارپایه خوانی»»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان
  119. ↑ «آزادی زندانیان و اجرای برنامه‌های مردمی در سالروز ولادت امام جواد(ع) در مشهد»، وب‌سایت ایسنا.
  120. ↑ «آیین‌های جشن میلاد امام جواد(ع) برپا می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  121. ↑ «مزین شدن نام ۶۸هزار نفر در خراسان جنوبی به علی (ع) و جواد (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.
  122. ↑ «تغییر نام بخشی از بولوار طبرسی مشهد به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت ایسنا.
  123. ↑ «صحن جامع رضوی حرم مطهر امام رضا(ع) به نام پیامبر(ص) تغییر نام یافت»، وب‌سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  124. ↑ «خیابان جوادالائمه تهران»، نقشه و مسیریاب نشان.
  125. ↑ «بوستان جواد الائمه»، مسیریاب بلد.
  126. ↑ «۳۰ مسجد استان تهران مزین به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.
  127. ↑ «گزارش آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شیستان.
  128. ↑ «سروده‌هایی تقدیم به ساحت جوادالائمه(ع)»، وب‌سایت مشرق.
  129. ↑ «مجموعه اشعار توسل به امام جواد(ع)»، خبرگزاری حوزه.
  130. ↑ «اشعار آیت‌الله صافی گلپایگانی در مدح امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  131. ↑ «سریال تلویزیونی باب‌المراد»، وب‌سایت شبکه ۴
  132. ↑ نصراصفهانی، «کتاب‌شناسی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۵۱۰.
  133. ↑ «همایش ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد(ع) در قم برگزار شد»، خبرگزاری مهر.

منابع

  • «آزادی زندانیان و اجرای برنامه‌های مردمی در سالروز ولادت امام جواد (ع) در مشهد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۴ش.
  • «آیین‌های جشن میلاد امام جواد (ع) برپا می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۷ش.
  • ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
  • ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص من الأمّه فی ذکر خصائص الأئمه، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
  • ابن‌شهرآشوب، محمد بن‌علی، مناقب آل ابی‌طالب، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
  • ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
  • اخوان مقدم، زهره، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا (ع) بر امامت جوادالائمه (ع)»، کلام تطبیقی شیعه، دوره۴، شماره۶، ۱۴۰۱ش.
  • اشعری، سعد بن‌عبداللّه، المقالات و الفرق، ترجمه محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
  • «اشعار آیت‌الله صافی گلپایگانی در مدح امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۳ش.
  • الویری، محسن؛ موسوی‌نیا، سیدمحمدمهدی، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، تاریخ اسلام، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۳ش.
  • «اهدا جایزه به هم نامان امام جواد (ع) در اینترنت»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ تیر ۱۳۸۸ش.
  • «باب الجواد (ع) قرار ماست»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ بازدید: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • بارانی، محمرضا؛ معتمد لنگرودی، فاطمه، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد (ع)»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
  • بارانی، محمدرضا؛ شعبان‌پور، هدی، «امام جواد علیه السلام و بهره‌گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه‌های انحرافی»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • «بچه‌های مسجد به نام امام جواد (ع) نذر نُهُم را اجرا و زندانیان را آزاد می‌کنند»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۴۰۴ش.
  • «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب:: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «برداشتی کوتاه از سبک زندگی امام جواد (ع)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۸ش.
  • برگزاری پویش ملی «جوانترین امام» با احیاء سوگواری‌های «چهارپایه خوانی»»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۴۰۰ش.
  • «برگزیدگان پویش یا جوادالائمه (ع)»، وب‌سایت هیئت و کانون فرهنگی جوادالائمه، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
  • «بوستان جواد الائمه»، مسیریاب بلد.
  • بیرانوند، بهروز، «امام جواد، الگوی زندگی»، آفاق علوم انسانی، سال۸، شماره۸۹، ۱۴۰۳ش.
  • پاکتچی، احمد، اهل‌سنت و جماعت در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش.
  • پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۳۷۹ش.
  • تقی‌زاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، قم، مؤسسه شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
  • «تغییر نام بخشی از بولوار طبرسی مشهد به نام امام جواد (ع)»، وب‌سایت ایسنا، ۱۱ دی ۱۴۰۲ش.
  • جباری، محمدرضا، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
  • جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
  • جلالی کندری، سهیلا؛ غلامی، مرجان، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • حرانی، ابومحمد، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ترجمه صادق حسن‌زاده، قم، آل‌علی، ۱۳۸۵ش.
  • حسینی، سیدعلی، «حرز امام جواد آثار و برکات زیادی دارد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
  • حسینی شیرازی، سیدمحمد، امهات المؤمنین. لبنان، دار الأولیاء للطباعه والنشر والتوزیع، ۱۴۲۵ق.
  • خامه‌یار، حمد، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الإمام الجواد (ع)، قم، مؤسسه ولی‌عصر (عج)، ۱۴۱۹ق.
  • خنجی، فضل‌الله روزبهان، وسیلة الخادم إلی المخدوم در شرح صلوات چهارده معصوم علیهم السلام، قم، انصاریان، ۱۳۷۵ش.
  • «خیابان جوادالائمه تهران»، نقشه و مسیریاب نشان.
  • خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب‌السیر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
  • «چرا به امام محمد تقی، جواد الائمه می‌گویند؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۴ش.
  • رباط میلی، اکرم، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
  • رضوی، سیدمحمد رضی، التحفة الرضویة فی مجربات الإمامیة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۱ق.
  • ستوده‌نیا، محمدرضا؛ صافی‌اصفهانی، نرگس؛ سیدناری، طاهره‌سادات، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • «سروده‌هایی تقدیم به ساحت جوادالائمه (ع)»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۲ش.
  • «سریال تلویزیونی باب‌المراد»، وب‌سایت شبکه ۴، تاریخ بازدید: ۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «سفر معنوی و زیارت حرم امام جواد (ع) در کاظمین»، وب‌سایت تفرج‌گشت، تاریخ بازدید: ۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • سلیمانی، زهرا؛ منتظرالقائم، اصغر؛ پیرمرادیان، مصطفی، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، پژوهش‌های تاریخی، سال۱۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
  • «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
  • شریفی، محمود، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، فرهنگ زیارت، شماره۹، ۱۳۹۰ش.
  • «صحن جامع رضوی حرم مطهر امام رضا (ع) به نام پیامبر (ص) تغییر نام یافت»، وب‌سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۹۹ش.
  • صدوق، محمد بن‌علی، عیون اخبار الرضا (ع)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.
  • صلواتی، اسماعیل، «دشمن به‌دنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۴ش.
  • صرامی، سیف‌الله، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
  • طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
  • طبسی، محمدمحسن، «فضایل و کرامات امام جواد (ع) به روایت اهل‌سنت»، فرهنگ زیارت، سال۴، شماره۱۵، ۱۳۹۲ش.
  • طوسی، محمد بن‌حسن، رجال طوسی، نجف، حیدریه، ۱۳۸۱ق.
  • طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • طوسی، محمد بن‌حسن، مصباح المتهجد، مصحح علی‌اصغر مروارید و ابوذر بیدار، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
  • عطاردی، عزیزالله، مسند الإمام الجواد (ع)، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۰ق.
  • غفوری، «اخلاق اجتماعی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • فتال نیشابوری، محمد بن‌احمد، روضه الواعظین، قم، منشورات الشریف‌الرضی، ۱۳۷۵ق.
  • فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی؛ احمدی، علی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • قرشی، باقر شریف، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، بی‌جا، نشر مؤلف، ۱۴۱۸ق.
  • قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبةالله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام‌مهدی (عج)، ۱۴۰۹ق.
  • قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبةالله، دعوات الراوندی، قم، منشورات مدرسة الامام المهدی، ۱۴۰۷ق.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
  • قمی، عباس، مفاتیح الجنان، بیروت، دار الملاک، ۱۴۱۵ق.
  • کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • «گزارش آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام جواد (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شیستان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۴۰۰ش.
  • مالکی، ابن‌صباغ، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، قم، سرور، ۱۳۸۲ش.
  • «مجموعه اشعار توسل به امام جواد (ع)»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۴۰۱.
  • «مزین شدن نام ۶۸هزار نفر در خراسان جنوبی به علی (ع) و جواد (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ یهمن ۱۴۰۲ش.
  • مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات الوصیه للامام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسه أنصاریان، ۱۴۲۶ق.
  • مسعودی، علی بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
  • مطهری، حمیدرضا، «روش‌شناسی مناظره‌های امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • مفید، محمد بن محمد، کتاب المزار-مناسک المزار، تصحیح محمدباقر ابطحی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • مقدسی، مطهر بن‌طاهر، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۴ش.
  • منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «جایگاه اصحاب ایرانی امام جواد (ع) در علم حدیث با تأکید بر کتب اربعه شیعه»، سخن تاریخ، دوره۱۰، شماره۲۳، ۱۳۹۵ش.
  • منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
  • «مناسبات امام جواد (ع) با شیعیان ساکن منطقه جبال ایران»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، ۴ مهر ۱۳۹۶ش.
  • موسوی‌فرد، سید محمدنبی، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم‌ترین تقابل با دشمن است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۴ش.
  • مهرجویی، زهرا، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • میرخواند، محمد بن‌خاوند شاه، روضه الصفا، تهران، دار الطباعه خاصه جدیده، ۱۲۳۳ش.
  • نجاتی، محمدسعید، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • نصراصفهانی، اباذر، «کتاب‌شناسی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • نعیبی، محمد بن‌طلحه، مطالب السؤول فی مناقب ال‌الرسول، محقق ماجد بن‌احمد عطیه، بیروت، مؤسسه ام‌القری للتحقیق و النشر، ۱۴۲۰ق.
  • نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، ترجمه و تعلیقات محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
  • واحدی، علی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
  • «همایش ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد (ع) در قم برگزار شد»، وب‌سایت: خبرگزاری مهر، درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۳۹۵ش.
  • «۳۰ مسجد استان تهران مزین به نام امام جواد (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۳۹۹ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:امام_محمد_تقی&oldid=8383»