پرش به محتوا

خودباوری: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
رضا عسکری (بحث | مشارکت‌ها)
۷۴۰ ویرایش‌ها
 
(۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''خودباوری'''</big>، ادراک فرد از توانایی‌ها و شایستگی‌های خویش به‌عنوان منشأ رفتار و عملکرد مؤثر.
[[پرونده:خودباوری.jpg|جایگزین=محدثه حاجی عبدالوهابی، فوق‌دکتری بیوتکنولوژی- بیوانفورماتیک|بندانگشتی|محدثه حاجی عبدالوهابی، فوق‌دکتری بیوتکنولوژی- بیوانفورماتیک]]
{{درشت|'''خودباوری'''}}، ادراک فرد یا اجتماع از توانایی‌ها و شایستگی‌های خویش به‌عنوان منشأ رفتار و عملکرد مؤثر.


خودباوری یک سازۀ بنیادین روان‌شناختی است که به اطمینان فرد به ظرفیت‌های درونی خود برای رویارویی با چالش‌ها و دستیابی به اهداف اشاره دارد. این مفهوم که در روان‌شناسی با خودکارآمدی و در انسان‌شناسی اسلامی با کرامت نفس تبیین می‌شود، پیش‌شرط سلامت روان و تاب‌آوری فردی است. اگرچه اصالت این مفهوم به لایه‌های شخصیتی باز می‌گردد، اما در سطح کلان، تجمیع خودباوری‌های فردی منجر به شکل‌گیری خودباوری ملی می‌شود. تحلیل‌گران تاریخ معاصر ایران معتقدند که این جامعه، گذار از دوران تضعیف [[اعتماد به نفس ملی]] در عصر [[استعمار]] به تلاش برای احیای خودباوری پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]] ایران را تجربه کرده است؛ تحولی که آثار و چالش‌های آن در [[سبک زندگی]]، از [[الگوی مصرف]] تا [[معماری]]، قابل بررسی است.
خودباوری یک سازهٔ بنیادین روان‌شناختی است که به اطمینان فرد به ظرفیت‌های درونی خود برای رویارویی با چالش‌ها و دستیابی به اهداف اشاره دارد. این مفهوم که در [[روان‌شناسی]] با [[خودکارآمدی]] و در [[انسان‌شناسی اسلامی]] با [[کرامت نفس]] تبیین می‌شود، پیش‌شرط [[سلامت روان]] و [[تاب‌آوری]] فردی است. اگرچه اصالت این مفهوم به لایه‌های شخصیتی بازمی‌گردد، اما در سطح کلان، تجمیع خودباوری‌های فردی منجر به شکل‌گیری خودباوری عمومی می‌شود. تحلیل‌گران [[تاریخ معاصر ایران]] بیان کرده‌اند که ایرانیان، گذار از دوران تضعیف [[اعتماد به نفس ملی]] در عصر [[استعمار]] به تلاش برای احیای خودباوری پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] را تجربه کرده‌اند؛ تحولی که آثار و چالش‌های آن در [[سبک زندگی]]، از [[الگوی مصرف]] تا [[معماری]]، قابل بررسی است.
==تعریف و ماهیت ==
 
خودباوری در لغت به معنای باور داشتن به خود است،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص34].</ref> اما در اصطلاح [[علوم رفتاری]] فراتر از [[خوش‌بینی]] به معنای ارزیابی شناختی فرد از توانایی‌هایش برای انجام یک عمل خاص است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3540350/ آرتینو جونیور، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وب‌سایت PubMed].</ref> برخلاف عزت‌نفس که به احساس ارزشمندی کلی اشاره دارد، خودباوری ناظر به توانمندی در عمل است. در روان‌شناسی شناختی، این مفهوم به اعتقاد فرد به قابلیت‌هایش برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم جهت مدیریت موقعیت‌های پیش رو تعریف می‌شود.<ref>[https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.2.191 بندورا، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وب‌سایت APA PsycNet].</ref> در اندیشۀ اسلامی خودباوری به معنای باور به سرمایه‌های وجودی اعطا شده از سوی خداوند و [[مسئولیت‌پذیری]] برای شکوفایی آن‌ها است. در این رویکرد، خودباوری، [[اعتماد به نفسِ]] متصل به مبدأ [[هستی]] است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص35].</ref>
== تعریف خودباوری ==
==ابعاد و کارکردهای خودباوری فردی ==
خودباوری در لغت به‌معنای باور داشتن به خود است،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص34].</ref> اما در اصطلاح [[علوم رفتاری]] فراتر از [[خوش‌بینی]] و به معنای ارزیابی شناختی فرد از توانایی‌هایش برای انجام یک عمل خاص است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3540350/ آرتینو جونیور، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وب‌سایت PubMed].</ref> برخلاف [[عزت‌نفس]] که به [[احساس]] ارزشمندی کلی اشاره دارد، خودباوری ناظر به توانمندی در عمل است. در [[روان‌شناسی شناختی]]، این مفهوم به اعتقاد فرد به قابلیت‌هایش برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم جهت مدیریت موقعیت‌های پیش رو تعریف می‌شود.<ref>[https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.2.191 بندورا، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وب‌سایت APA PsycNet].</ref> در اندیشهٔ اسلامی خودباوری به‌معنای باور به سرمایه‌های وجودی اعطا شده از سوی [[خدا|خداوند]] و [[مسئولیت‌پذیری]] برای شکوفایی آن‌ها است. در این رویکرد، خودباوری، [[اعتماد به نفسِ]] متصل به [[مبدأ هستی]] است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص35].</ref>
خودباوری یک واقعیت روان‌شناختی است که کیفیت زندگی فرد را تعیین می‌کند. پژوهش‌های روان‌شناسی نشان می‌دهد که سطح خودباوری فرد، بر نحوه تفکر، احساس و انگیزش او تأثیر مستقیم دارد. <ref>[https://sjimu.medilam.ac.ir/article-1-2441-fa.html روستا و یاراحمد، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء‌ دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال 1392»، 1395ش، ص90-91.]</ref>
 
===فرآیندهای روان‌شناختی ===
== ابعاد روان‌شناختی ==
خودباوری از طریق چهار فرآیند اصلی بر عملکرد انسان تأثیر می‌گذارد:
پژوهش‌های روان‌شناختی نشان می‌دهد که سطح خودباوری فرد، بر نحوۀ [[تفکر،]] [[احساس]] و انگیزش او تأثیر مستقیم دارد.<ref>[https://sjimu.medilam.ac.ir/article-1-2441-fa.html روستا و یاراحمد، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال 1392»، 1395ش، ص90-91.]</ref> از منظر روان‌شناختی، خودباوری از طریق چهار فرایند اصلی بر عملکرد انسان تأثیر می‌گذارد:
# فرآیندهای شناختی: افراد دارای خودباوری بالا، سناریوهای موفقیت را در ذهن خود مجسم می‌کنند که این امر راهنمای عملکرد آن‌ها می‌شود. در مقابل، افراد با خودباوری پایین، بر سناریوهای شکست و خطرات تمرکز کرده و توانایی حل مسئله را از دست می‌دهند.
# فرآیندهای شناختی: افراد دارای خودباوری، سناریوهای موفقیت را در [[ذهن]] خود مجسم می‌کنند تا راهنمای عملکرد آن‌ها شود. در مقابل، [[خودتحقیری]] موجب ترسیم سناریوهای شکست و خطرات شده و [[توانایی حل مسئله]] را کاهش می‌دهند.
# فرآیندهای انگیزشی: خودباوری تعیین می‌کند که فرد چه اهدافی را انتخاب کند، چقدر تلاش کند و در برابر موانع تا چه زمانی ایستادگی نماید.
# فرآیندهای انگیزشی: خودباوری تعیین می‌کند که فرد چه اهدافی را انتخاب کند، چقدر تلاش کند و در برابر موانع تا چه زمانی ایستادگی نماید.
# فرآیندهای عاطفی: باور به توانمندی، سطح استرس و افسردگی را در مواجهه با محیط‌های دشوار کنترل می‌کند. فردی که خود را ناتوان می‌پندارد، اضطراب بالایی را تجربه می‌کند که خودِ این اضطراب، عملکرد را مختل می‌سازد.
# فرآیندهای عاطفی: باور به توانمندی، سطح [[استرس]] و [[افسردگی]] را در مواجهه با محیط‌های دشوار کنترل می‌کند. فردی که خود را ناتوان می‌پندارد، [[اضطراب]] بالایی را تجربه می‌کند که این اضطراب، عملکرد را مختل می‌سازد.
# فرآیندهای گزینشی: انسان‌ها محیط‌هایی را انتخاب می‌کنند که باور دارند از عهدۀ آن‌ها برمی‌آیند. خودباوری پایین منجر به محدود شدن دایره انتخاب‌ها و انزوای فردی می‌شود.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3351108/ بلاسی و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed.]</ref>
# فرآیندهای گزینشی: انسان‌ها محیط‌هایی را انتخاب می‌کنند که باور دارند از عهدهٔ آن‌ها برمی‌آیند. خودباوری پایین منجر به محدود شدن دایرۀ انتخاب‌ها و [[انزوای اجتماعی|انزوای]] فردی می‌شود.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3351108/ بلاسی و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed.]</ref>
===منابع شکل‌گیری خودباوری===
 
== منابع شکل‌گیری خودباوری ==
روان‌شناسان رفتارگرا و شناختی، چهار منبع اصلی را برای شکل‌گیری و تقویت خودباوری در فرد برشمرده‌اند:
روان‌شناسان رفتارگرا و شناختی، چهار منبع اصلی را برای شکل‌گیری و تقویت خودباوری در فرد برشمرده‌اند:
# تجارب تسلط: مهم‌ترین منبع، تجربه‌های موفقیت‌آمیز گذشته است. غلبه بر موانع با تلاش مداوم، تاب‌آوری را افزایش می‌دهد.
# تجارب تسلط: مهم‌ترین منبع، تجربه‌های موفقیت‌آمیز گذشته است. غلبه بر موانع با تلاش مداوم، [[تاب‌آوری]] را افزایش می‌دهد.
# الگوبرداری جانشینی: مشاهدۀ افرادی شبیه به خود که با تلاش به موفقیت رسیده‌اند، باور من هم می‌توانم را تقویت می‌کند.
# الگوبرداری جانشینی: مشاهدهٔ افرادی شبیه به خود که با تلاش به موفقیت رسیده‌اند، باور من هم می‌توانم را تقویت می‌کند.
# قضاوت‌های کلامی: تشویق‌های واقع‌بینانه از سوی اطرافیان مانند خانواده و مربیان، می‌تواند به‌عنوان محرک اولیه عمل کند.
# قضاوت‌های کلامی: تشویق‌های واقع‌بینانه از سوی اطرافیان مانند [[خانواده]] و مربیان، می‌تواند به‌عنوان محرک اولیه عمل کند.
# حالات فیزیولوژیک: تفسیر فرد از تنش‌های بدنی مهم است؛ افراد خودباور، تپش قلب پیش از چالش را به عنوان هیجان آمادگی تفسیر می‌کنند، نه نشانه ناتوانی.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3351108/ بلاسی و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed.]</ref>
# حالات فیزیولوژیک: تفسیر فرد از تنش‌های بدنی مهم است؛ افراد خودباور، تپش قلب پیش از چالش را به عنوان هیجان آمادگی تفسیر می‌کنند، نه نشانه ناتوانی.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3351108/ بلاسی و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed.]</ref>


===خودباوری در انسان‌شناسی اسلامی ===
== خودباوری در انسان‌شناسی اسلامی ==
در نگرش اسلامی، خودباوری فردی حاصل تعادل میان [[فقر ذاتی]]، یعنی نیاز به [[خدا]] و قدرت اعطایی، یعنی خلیفة‌اللهی است. برخلاف [[روان‌شناسی سکولار]] که ممکن است به تورمِ من منجر شود، خودباوری دینی بر دوپایه استوار است:
* کرامت ذاتی: انسان به دلیل نفخهٔ روح الهی،<ref>سورهٔ ص، آیهٔ 72.</ref> دارای [[کرامت ذاتی]] است<ref>سورهٔ اسراء، آیهٔ 70.</ref> و نباید خود را حقیر بشمارد.
* عاملیت و مسئولیت: باور به اینکه [[سرنوشت]] انسان در گرو سعی و تلاش او است،<ref>سورهٔ نجم، آیهٔ 39.</ref> مانع از [[جبرگرایی]] و [[انفعال]] می‌شود.<ref>[https://www.manaviyat.ir/معرفی-کتاب-خودباوری؛-سبک-زندگی-توحید/ معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین.]</ref>


در نگرش اسلامی، خودباوری فردی حاصل تعادل میان فقر ذاتی، یعنی نیاز به خدا و قدرت اعطایی، یعنی خلیفة اللهی است. برخلاف روان‌شناسی سکولار که ممکن است به تورمِ من منجر شود، خودباوری دینی بر دو پایه استوار است:
== تطور تاریخی مفهوم خودباوری ==
* کرامت ذاتی: انسان به دلیل نفخۀ روح الهی، <ref>سورۀ ص، آیۀ 72.</ref> دارای ارزشمندی ذاتی است <ref>سورۀ اسراء، آیۀ 70.</ref> و نباید خود را حقیر بشمارد.
تحول مفهوم خودباوری از سطح فردی به سطح اجتماعی، مسیری تاریخی را طی کرده است. تا پیش از [[رنسانس]]، در بسیاری از مکاتب غربی و شرقی، انسان مقهور سرنوشت یا نیروهای ماورایی پنداشته می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/26659/جبر-و-اختیار-در-اندیشه-اسپینوزا عبادیان، جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا، وب‌سایت پرتال جامع انسانی].</ref> با ظهور [[اومانیسم]] و در [[دوران روشنگری]]، عاملیت انسان محوریت یافت؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/92855/روشنگری-چیست- محمودی، روشنگری چیست؟، وب‌سایت پرتال جامع انسانی].</ref> اما صورت‌بندی علمی این مفهوم در قرن بیستم میلادی و با عبور از رویکردهای جبرگرایانه، مانند روانکاوی [[فروید]] و رفتارگرایی رادیکال رخ داد.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17874899/ اورسکید، به دنبال اسکینر و یافتن فروید، وب‌سایت PubMed].</ref> ظهور روان‌شناسی انسان‌گرای مزلو و راجرز و سپس نظریهٔ شناخت اجتماعی، انسان را موجودی فعال، انتخاب‌گر و توانمند در تغییر محیط معرفی کرد.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26151469/ بندورا، به سوی روان‌شناسی عامل انسانی، وب‌سایت PubMed].</ref>
* عاملیت و مسئولیت: باور به اینکه سرنوشت انسان به حکم آیۀ لیس للانسان الا ما سعی، <ref>سورۀ نجم، آیۀ 39.</ref> در گرو سعی و تلاش اوست، مانع از جبرگرایی و انفعال می‌شود.<ref>[https://www.manaviyat.ir/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%9B-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF/ معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین.]</ref>
[[پرونده:خودباوری۱.jpg|جایگزین=ساخت سه رادیوداروی تشخیصی و درمانی در ایران|بندانگشتی|ساخت سه رادیوداروی تشخیصی و درمانی در ایران  با بهره‌گیری از فناوری هسته‌ای]]
==تاریخچه و تطور مفهوم خودباوری==
در تاریخ‌نگاری رسمی پس از [[انقلاب اسلامی ایران]]، [[قاجاریه|دوران قاجار]] و [[دوران پهلوی|پهلوی]] اغلب به‌عنوان دوره‌ای توصیف می‌شود که در آن، مواجهه با [[مدرنیته]] منجر به تضعیف [[اعتماد به نفس ملی]] شده است.<ref>[https://pkn.isu.ac.ir/article_75836.html عطاردی و زیبنده، تحلیل تطبیقی‌تاریخی چگونگی مواجهه ایرانیان با فناوری‌های نوظهور در تاریخ معاصر و تأثیر آن بر نظام خط‌مشی‌گذاری کشور (موردهای مطالعه: قاجاریه و پهلوی)، 1400ش، ص450]؛ [https://www.mizanonline.ir/fa/news/151747/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%86%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF-%D9%84%D9%88%D9%84%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%85-%D8%A8%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF چه کسی گفت ایرانی‌ها نمی‌توانند لولهنگ هم بسازند؟، خبرگزاری میزان].</ref> روشنفکرانی همچون [[جلال آل‌احمد]] با طرح مفهوم [[غرب‌زدگی]]، نوسازی‌های آن دوره را تقلیدی و فاقد ریشه‌های بومی می‌دانستند.<ref>آل احمد، جلال، غرب‌زدگی، 1396ش، ص13-26.</ref> در مقابل، وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش از سوی رهبران و نظریه‌پردازان [[جمهوری اسلامی ایران]]، نقطه عطفی برای [[بازگشت به خویشتن]] و احیای خودباوری معرفی می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=5406 خامنه‌ای، شعار ما می‌توانیم، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای].</ref> در این گفتمان، دستاوردهای نظامی و هسته‌ای دهه‌های اخیر به‌عنوان نشانگرهای عینیِ گذار از وابستگی به [[استقلال]] تفسیر می‌شوند، هرچند برخی منتقدان بر لزوم تفکیک میان پیشرفت‌های حاکمیتی و احساس عمومی جامعه تأکید دارند.<ref>[https://www.defamoghaddas.ir/index.php/مقالات/فواید-جنگ-8-ساله-ایران-و-عراق قهرمانی، فواید جنگ 8 ساله ایران و عراق، وب‌سایت مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه]؛ [https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=25274 خامنه‌ای، دستاوردهای انقلاب اسلامی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای].</ref>
تحول مفهوم خودباوری از سطح فردی به سطح اجتماعی، مسیری تاریخی را طی کرده است.
===تاریخچۀ خودباوری در جهان ===
تا پیش از رنسانس، در بسیاری از مکاتب غربی و شرقی، انسان مقهور سرنوشت یا نیروهای ماورایی پنداشته می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/26659/%D8%AC%D8%A8%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B2%D8%A7 عبادیان، جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا، وب‌سایت پرتال جامع انسانی].</ref> با ظهور [[اومانیسم]] و در دوران روشنگری، عاملیت انسان محوریت یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/92855/%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA- محمودی، روشنگری چیست؟، وب‌سایت پرتال جامع انسانی].</ref> اما صورت‌بندی علمی این مفهوم در قرن بیستم و با عبور از رویکردهای جبرگرایانه، مانند روانکاوی فروید و رفتارگرایی رادیکال رخ داد.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17874899/ اورسکید، به دنبال اسکینر و یافتن فروید، وب‌سایت PubMed].</ref> ظهور روان‌شناسی انسان‌گرای مزلو و راجرز و سپس نظریۀ شناخت اجتماعی، انسان را موجودی فعال، انتخاب‌گر و توانمند در تغییر محیط معرفی کرد.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26151469/ بندورا، به سوی روانشناسی عامل انسانی، وب‌سایت PubMed].</ref>
===تاریخچۀ خودباوری در ایران ===
در تاریخ‌نگاری رسمی پس از [[انقلاب اسلامی ایران]]، دوران [[قاجار]] و [[پهلوی]] اغلب به‌عنوان دوره‌ای توصیف می‌شود که در آن، مواجهه با [[مدرنیتۀ غربی]] منجر به تضعیف [[اعتماد به نفس ملی]] شده است.<ref>[https://pkn.isu.ac.ir/article_75836.html عطاردی و زیبنده، تحلیل تطبیقی ـ تاریخی چگونگی مواجهه ایرانیان با فناوری‌های نوظهور در تاریخ معاصر و تأثیر آن بر نظام خط‌مشی‌گذاری کشور (موردهای مطالعه: قاجاریه و پهلوی)، 1400ش، ص450].</ref><ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/151747/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%86%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF-%D9%84%D9%88%D9%84%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%85-%D8%A8%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF چه کسی گفت ایرانی ها نمی توانند لولهنگ هم بسازند؟، خبرگزاری میزان].</ref> روشنفکرانی همچون [[جلال آل احمد]] با طرح مفهوم [[غرب‌زدگی]]، نوسازی‌های آن دوره را تقلیدی و فاقد ریشه‌های بومی می‌دانستند.<ref>آل احمد، جلال، غرب‌زدگی، 1396ش، ص13-26.</ref> در مقابل، وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش از سوی رهبران و نظریه‌پردازان [[جمهوری اسلامی ایران|جمهوری اسلامی]] [[جمهوری اسلامی ایران|ایران]] به‌عنوان نقطه عطفی برای [[بازگشت به خویشتن]] و احیای خودباوری معرفی می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=5406 خامنه‌ای، شعار ما می‌توانیم، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای].</ref> در این گفتمان، دستاوردهای نظامی و هسته‌ای دهه‌های اخیر به‌عنوان نشانگرهای عینیِ گذار از وابستگی به [[استقلال]] تفسیر می‌شوند، هرچند برخی منتقدان بر لزوم تفکیک میان پیشرفت‌های حاکمیتی و احساس عمومی جامعه تأکید دارند.<ref>[https://www.defamoghaddas.ir/index.php/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/%D9%81%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D9%86%DA%AF-8-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 قهرمانی، فواید جنگ 8 ساله ایران و عراق، وب‌سایت مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه].</ref><ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=25274 خامنه‌ای، دستاوردهای انقلاب اسلامی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای].</ref>
==امتداد اجتماعی خودباوری==
به باور متخصصان، خودباوری پدیده‌ای برخاسته از توسعۀ فرهنگی جامعه و مؤثر در شکل‌گیری هویت فرهنگی آن است؛ <ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n144326/%D8%AE%D9%88%D8%AF_%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%DB%80_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B1%D9%87_%D8%9B_%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7 کریمی، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشۀ امام خمینی (ره)؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی (ره).]</ref> از جمله:
===مصرف ===
برخی پژوهشگرانِ رفتار مصرف‌کننده، ترجیح [[کالاهای خارجی]] نسبت به داخلی حتی در شرایط کیفیت برابر را نشانه‌ای از ضعف اعتماد به [[تولید ملی]] می‌دانند. در جامعه‌ای که این باور وجود داشته باشد، کالای خارجی به‌عنوان نماد منزلت [[مصرف]] می‌شود. برخی اقتصاددانان معتقدند این رفتار چرخه‌ای نامطلوب ایجاد می‌کند که در آن عدم خرید کالای ایرانی منجر به تضعیف تولیدکننده می‌شود و تضعیف تولید، کیفیت را کاهش می‌دهد و این کاهش کیفیت، دوباره باور به ناتوانی داخلی را تقویت می‌کند.<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_118.html اصغری، اهمیت تولید داخلی در اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری، 1396ش، ص62-64].</ref> در مقابل، در گفتمان‌های اقتصادی ایران نظیر [[اقتصاد مقاومتی]]، بر [[مصرف کالای داخلی]] به‌عنوان راهکاری برای تقویت [[اقتصاد]] تأکید شده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1932 خامنه‌ای، اقتصاد مقاومتی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای].</ref>
===معماری ===
رواج سبک‌های [[معماری نئوکلاسیک]] موسوم به نمای رومی در شهرهای ایران، دیدگاه‌های متناقضی را برانگیخته است. از منظر [[معماران سنت‌گرا]] و برخی نهادهای نظارتی، این سبک با اقلیم و هویت [[معماری ایرانی‌ اسلامی]] ناهمخوان است و گسترش آن نشانه‌ای از تغییر در ذائقۀ فرهنگی تلقی می‌شود. در سوی دیگر، اقبال بازار مسکن و کارفرمایان شخصی به این سبک، نشان می‌دهد که بخشی از جامعه این نوع معماری را نمادی از تجمل و رفاه می‌داند. بنابراین، آنچه از نگاه منتقدان فرهنگی گسست هویتی نامیده می‌شود، ممکن است از نگاه مصرف‌کننده صرفاً یک انتخاب زیبایی‌شناختی یا اقتصادی برای نمایش جایگاه طبقاتی باشد.<ref>[https://bsnt.modares.ac.ir/article_841_en.html دنبلی و همکاران، بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش منظر شهری در شهرهای ایرانی-اسلامی - مطالعة موردی تهران، 1397ش، ص228-229].</ref>
===زبان ===
استفاده از واژگان [[انگلیسی]] در مکالمات روزمره یا تابلوهای تجاری، از دیدگاه فرهنگستان زبان و [[ادب فارسی]] و برخی فعالان فرهنگی، تهدیدی برای هویت زبانی محسوب می‌شود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1404/07/16/3417421/%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B4-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87 ممنوعیت فراموش‌شده؛ خیابان‌ها ویترین اسامی و واژه‌های بیگانه، خبرگزاری تسنیم].</ref> در این رویکرد، خودباوری زبانی به معنای پاسداشت [[زبان فارسی]] به‌عنوان یک رکن هویتی و پرهیز از تغییرات زبانیِ ناشی از غلبه فرهنگ دیگری است. <ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=34380 مجتهدی، استفاده از لغات بیگانه باید قدغن شود، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای].</ref>
===تعامل با اتباع غیر ایرانی ===
نوع برخورد بدنۀ جامعه با اتباع غیر ایرانی، سنجه‌ای دیگر برای خودباوری است. گاه مشاهده می‌شود که در مواجهه با توریست‌های غربی، نوعی رفتار اغراق‌آمیز در احترام وجود دارد،<ref>[https://borna.news/fa/news/1298693/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D9%84%D9%81%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D9%86%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2%D9%87 چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آن‌ها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا].</ref> در حالی که گزارش‌هایی از برخوردهای نامناسب با اتباع کشورهای همسایه نیز وجود دارد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-62/3100432-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامة دنیای اقتصاد].</ref>


طبق آموزه‌های اسلامی، اصل [[عزت]]، مستلزم برخورد محترمانه و برابر با همۀ انسان‌ها و پرهیز از خودباختگی در برابر قدرت‌های جهانی<ref>[https://lib.eshia.ir/11150/9/379 خمینی، صحيفه امام‌، 1389ش، ص379-380].</ref> یا رفتارهای تبعیض‌آمیز با دیگر اقوام است.<ref>سورۀ حجرات، آیه 13.</ref>
== امتداد اجتماعی خودباوری ایرانیان ==
===بازنمایی رسانه‌ای===
به باور متخصصان، خودباوری در شکل‌گیری ابعاد گوناگون [[هویت فرهنگی]] مؤثر است؛<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n144326/خود_باوری_فرهنگی_در_سیره_و_اندیشۀ_امام_خمینی_ره_؛_راهبردها_و_راهکارها کریمی، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشۀ امام خمینی (ره)؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی (ره).]</ref> از جمله:
مقامات و تحلیلگران امنیتی ایران، تمرکز رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور بر چالش‌های داخلی را مصداقی از [[جنگ شناختی]] می‌دانند که هدف آن تضعیف [[امید]] و خودباوری عمومی است.<ref>[https://csr.ir/fa/news/1178/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85 خانعلی‌زاده، رسانه‌های جدید را به رسمیت بشناسیم، وب‌سایت پژوهشکدۀ تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام].</ref> طبق این تحلیل، بزرگ‌نمایی مشکلات منجر به شکل‌گیری احساسی می‌شود که لزوماً با واقعیت‌های آماری منطبق نیست. در مقابل، پژوهشگران ارتباطات بر این باورند که نادیده گرفتن کارکردهای نظارتی رسانه و تقلیل انتقادات به توطئۀ خارجی، می‌تواند [[اعتماد عمومی]] به رسانه‌های داخلی را کاهش دهد. از این منظر، ارتقای سواد رسانه‌ای ابزاری است که مخاطب را قادر می‌سازد تا میان نقد سازنده و جریان‌سازی‌های سیاسی تمایز قائل شود، بدون آنکه واقعیتِ مشکلات اجتماعی انکار گردد.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/213376/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AC%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7 خوشنویس، سواد رسانه‌ای، ساز و کار مقاومت در برابر تهاجم رسانه‌ها، 1389ش، ص17].</ref>
 
==چالش‌های خودباوری ==
* در گفتمان‌ برآمده از [[اقتصاد مقاومتی]]، بر مصرف کالای تولید شده در ایران به‌عنوان راهکاری برای تقویت [[اقتصاد]] تأکید شده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1932 خامنه‌ای، اقتصاد مقاومتی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای].</ref>
* در معماری خانه‌ها و سازه‌های شهری بر [[معماری ایرانی]] تأکید می‌شود که گونه‌ای از [[معماری درون‌گرا]] و سازگار با زیست‌بوم کشور [[ایران]] است و به‌ویژه به حفظ [[حریم زنانه در معماری]] توجه دارد.<ref>[https://bsnt.modares.ac.ir/article_841_en.html دنبلی و همکاران، بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش منظر شهری در شهرهای ایرانی-اسلامی - مطالعة موردی تهران، 1397ش، ص228-229].</ref>
* با افزایش خودباوری ایرانیان، [[زبان فارسی]] به‌عنوان یک رکن هویتی، پاس داشته می‌شود و از تغییرات زبانیِ ناشی از غلبه [[فرهنگ بیگانه]]، پرهیز می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=34380 مجتهدی، استفاده از لغات بیگانه باید قدغن شود، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای].</ref>
* برخورد محترمانه و برابر با همهٔ انسان‌ها و پرهیز از [[خودباختگی]] در برابر شهروندان منتسب به قدرت‌های جهانی.<ref>[https://borna.news/fa/news/1298693/چگونگی-برخورد-با-گردشگران-خارجی-از-ممنوعیت-سلفی-گرفتن-با-آن‌ها-تا-کنار-گذاشتن-تعارف-و-احترام-بیش-از-اندازه چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آن‌ها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا]؛ [https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-62/3100432-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامه دنیای اقتصاد].</ref>
* هوشیاری در [[جنگ شناختی]]، با افزایش [[امید]] و خودباوری عمومی.<ref>[https://csr.ir/fa/news/1178/رسانه-های-جدید-را-به-رسمیت-بشناسیم خانعلی‌زاده، رسانه‌های جدید را به رسمیت بشناسیم، وب‌سایت پژوهشکدۀ تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام].</ref>  
 
== چالش‌های خودباوری ==
خودباوری اگرچه نیروی محرک پیشرفت است، اما در صورت برداشت‌های نادرست یا عدم تعادل، می‌تواند به آسیب‌های فردی و اجتماعی منجر شود:
خودباوری اگرچه نیروی محرک پیشرفت است، اما در صورت برداشت‌های نادرست یا عدم تعادل، می‌تواند به آسیب‌های فردی و اجتماعی منجر شود:
* توهم دانایی: در سطح فردی، اعتماد به نفس کاذب و بدون مهارت، منجر به پدیده‌ای می‌شود که در روان‌شناسی به اثر دانینگ-کروگر معروف است. در این حالت، فرد به دلیل عدم دانش کافی، قادر به تشخیص ناتوانی خود نیست و با تصمیمات اشتباه، به خود و دیگران آسیب می‌زند. این امر تفاوت ماهوی با خودباوری حقیقی دارد که مبتنی بر شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف است. <ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7594774/ رحمانی، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمی‌دانند چه چیزهایی را نمی‌دانند»، وب‌سایت PubMed.]</ref>
* توهم دانایی: در سطح فردی، [[اعتماد به نفس]] کاذب و بدون مهارت، منجر به پدیده‌ای می‌شود که در روان‌شناسی به اثر دانینگ-کروگر معروف است. در این حالت، فرد به‌دلیل نداشتن دانش کافی، قادر به تشخیص ناتوانی خود نیست و با تصمیمات اشتباه، به خود و دیگران آسیب می‌زند. این امر تفاوت ماهوی با خودباوری حقیقی دارد که مبتنی بر شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7594774/ رحمانی، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمی‌دانند چه چیزهایی را نمی‌دانند»، وب‌سایت PubMed.]</ref>
* کمال‌گرایی منفی و اضطراب: فشار بیش از حد بر توانستن و مسئولیت فردی، بدون در نظر گرفتن موانع محیطی، می‌تواند منجر به اضطراب و احساس گناه در افراد شود. روان‌شناسان بر این باورند که خودباوری سالم، واقع‌بینانه است و محدودیت‌های انسانی را می‌پذیرد. <ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10087808/ کالاه و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وب‌سایت PubMed.]</ref>
* کمال‌گرایی منفی و اضطراب: فشار بیش از حد بر توانستن و مسئولیت فردی، بدون در نظر گرفتن موانع محیطی، می‌تواند منجر به [[اضطراب]] و [[احساس گناه]] در افراد شود. روان‌شناسان بر این باورند که خودباوری سالم، واقع‌بینانه است و محدودیت‌های انسانی را می‌پذیرد.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10087808/ کالاه و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وب‌سایت PubMed.]</ref>
==موانع و راهکارهای تقویت خودباوری ==
 
با وجود رشد [[شاخص‌های توسعه]] در حوزه‌های دفاعی و علمی، پژوهش‌های [[جامعه‌شناسی|جامعه‌شناختی]] بر وجود شکاف میان دستاوردهای کلان و [[سبک زندگی]] عمومی تأکید دارند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=25274 خامنه‌ای، دستاوردهای انقلاب اسلامی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای].</ref> در متون آسیب‌شناسی فرهنگی، عوامل زیر به عنوان موانع تقویت خودباوری عمومی برشمرده شده و راهکارهایی برای آن پیشنهاد شده است:
== تقویت خودباوری ==
===نظام آموزشی حافظه‌محور ===
صاحب‌نظران حوزه فرهنگ، عوامل زیر را به‌عنوان مانع ارتقای خودباوری در جامعه، شناسایی کرده‌اند که اصلاح آنها می‌تواند خودباوری را تقویت کند:
در بعد فردی، تمرکز [[نظام آموزشی]] بر محفوظات و نمره‌گرایی به جای مهارت‌محوری، از عوامل تضعیف [[خودکارآمدی]] معرفی می‌شود. استدلال می‌شود که این شیوه با ایجاد فاصله میان دانش نظری و توانمندی عملی، مانع از شکل‌گیری احساس توانایی در فارغ‌التحصیلان می‌گردد. تغییر رویکرد مدارس به سمت آموزش‌های مهارت‌محور و پروژه‌محور که در آن دانش‌آموز طعم موفقیت در انجام کارهای عملی را بچشد، برای تقویت خودباوری فردی ضروری دانسته می‌شود.<ref>لیاقت‌دار و ماهینی، بررسی دو رویکرد حافظه‌محور و اندیشه‌محور؛ به روش‌های آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی(ع)، 1392ش، ص65-66.</ref>
 
===ساختار اقتصادی ===
* تمرکز [[نظام آموزشی]] بر محفوظات به‌جای مهارت‌محوری، مانع شکل‌گیری احساس توانایی در فارغ‌التحصیلان می‌شود. تغییر رویکرد مدارس به سمت آموزش‌های مهارت‌محور و پروژه‌محور که در آن دانش‌آموز طعم موفقیت در انجام کارهای عملی را بچشد، برای تقویت خودباوری فردی ضروری دانسته می‌شود.<ref>لیاقت‌دار و ماهینی، بررسی دو رویکرد حافظه‌محور و اندیشه‌محور؛ به روش‌های آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی (ع)، 1392ش، ص65-66.</ref>
[[اقتصاد نهادگرایی|اقتصاددانان نهادگرا]] تأثیر [[اقتصاد رانتی|ساختارهای رانتی]] بر [[روان‌شناسی اجتماعی]] را مورد بررسی قرار داده‌اند. طبق این دیدگاه، در نظام‌هایی که کسب جایگاه اجتماعی تابعی از روابط و نه [[شایستگی‌سالاری|شایستگی فردی]] باشد، همبستگی میان تلاش و موفقیت در ذهنیت عمومی تضعیف شده و زمینه برای بروز [[درماندگی آموخته‌شده]] فراهم می‌شود. به باور متخصصان، شفافیت اقتصادی و تضمین رقابت برابر، به افراد جامعه این اطمینان را می‌دهد که تلاش آن‌ها بی‌نتیجه نیست؛ این باور، زیربنای خودباوری اقتصادی است.<ref>فضلی‌نژاد و احمدیان، اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون رفت از آن، 1389ش، ص135.</ref><ref>رحیمی، نفی رانتیریسم در نهج‌البلاغه، 1393ش، ص62.</ref>
* در نظام‌هایی که کسب جایگاه اجتماعی، تابع [[شایستگی‌سالاری|شایستگی فردی]] نباشد، همبستگی میان تلاش و موفقیت در ذهنیت عمومی تضعیف شده و زمینه برای بروز [[درماندگی آموخته‌شده]] فراهم می‌شود؛ اما تضمین رقابت برابر به‌ویژه در حوزه اقتصاد، به افراد جامعه این اطمینان را می‌دهد که تلاش آن‌ها بی‌نتیجه نیست.<ref>فضلی‌نژاد و احمدیان، اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون رفت از آن، 1389ش، ص135؛ رحیمی، نفی رانتیریسم در نهج‌البلاغه، 1393ش، ص62.</ref>
===تغییر گروه‌های مرجع ===
* ناسازگاری شیوه‌های معرفی [[مفاخر ملی]] و فرهنگی با الگوهای [[مصرف رسانه‌ای]] [[نسل جدید]]، موجب چرخش [[گروه مرجع|گروه‌های مرجع]] در [[جامعه]]، از [[مفاخر علمی]] و ملی به [[سلبریتی|سلبریتی‌ها]] شده است؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/69775/عوامل-دین-گریزی-و-گرایش-جوانان-به-فرهنگ-غرب عباسی، عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب، وب‌سایت پرتال جامع انسانی].</ref> اما بازتعریف قهرمانان واقعی در قالب‌های هنری مدرن و تسهیل تعامل [[نوجوان|نوجوانان]] با نخبگان موفق، موجب بازسازی تصویر ذهنی آنها می‌شود.<ref>[https://www.jscm.ir/article_99098.html کوچکزائی و همکاران، بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، 1397ش، ص118-119].</ref>
جامعه‌شناسان فرهنگی به تغییر الگوی [[گروه مرجع|گروه‌های مرجع]] از مفاخر علمی-ملی به چهره‌های [[سلبریتی]] اشاره دارند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/69775/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AF%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 عباسی، عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب، وب‌سایت پرتال جامع انسانی].</ref> بررسی‌ها نشان می‌دهد که عدم انطباق شیوه‌های معرفی مفاخر با الگوهای مصرف رسانه‌ای نسل جدید، موجب گرایش به الگوهای [[فرهنگ عامه]] شده است. کارشناسان، بازتعریف قهرمانان واقعی در قالب‌های هنری مدرن و تسهیل تعامل نوجوانان با نخبگان موفق را موجب بازسازی تصویر ذهنی ما می‌توانیم می‌دانند.<ref>[https://www.jscm.ir/article_99098.html کوچکزائی و همکاران، بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، 1397ش، ص118-119].</ref>
 
==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
 
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* اصغری، محمود، اهمیت تولید داخلی در اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، سال بیست و سوم، شمارة 4، پیاپی 115، زمستان 1396ش.
* اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامة دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۲ شهریور ۱۳۹۵ش.
* اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامة دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 22 شهریور 1395ش.
* اورسکید، گی‌یر، به دنبال اسکینر و یافتن فروید، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: سپتامبر ۲۰۰۷م.
* اورسکید، گی‌یر، به دنبال اسکینر و یافتن فروید، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: سپتامبر 2007م.
* آرتینو جونیور، آنتونی آر، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آوریل ۲۰۱۲م.
* آرتینو جونیور، آنتونی آر، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: 11 آوریل 2012م.
* آل‌احمد، جلال، غرب‌زدگی، تهران، فردوس، فرهنگ روز، چاپ یازدهم، ۱۳۹۶ش.
* آل احمد، جلال، غرب‌زدگی، تهران، فردوس، فرهنگ روز، چاپ یازدهم، 1396ش.
* بلاسی، ام لا و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آوریل ۲۰۱۲م.
* بلاسی، ام لا و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: 29 آوریل 2012م.
* بندورا، آلبرت، به سوی روان‌شناسی عامل انسانی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ژوئن ۲۰۰۶م.
* بندورا، آلبرت، به سوی روانشناسی عامل انسانی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ژوئن 2006م.
* بندورا، آلبرت، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وب‌سایت APA PsycNet، تاریخ درج مطلب: ۱۹۷۷م.
* بندورا، آلبرت، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وب‌سایت APA PsycNet، تاریخ درج مطلب: 1977م.
* چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آن‌ها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۴۰۰ش.
* چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آن‌ها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 26 بهمن 1400ش.
* چه کسی گفت ایرانی‌ها نمی‌توانند لولهنگ هم بسازند؟، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۵ش.
* چه کسی گفت ایرانی ها نمی توانند لولهنگ هم بسازند؟، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1395ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، اقتصاد مقاومتی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۴ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، اقتصاد مقاومتی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 4 آذر 1404ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، دستاوردهای انقلاب اسلامی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، دستاوردهای انقلاب اسلامی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1395ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، شعار ما می‌توانیم، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۴ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، شعار ما می‌توانیم، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 4 آذر 1404ش.
* خانعلی‌زاده، مهدی، رسانه‌های جدید را به رسمیت بشناسیم، وب‌سایت پژوهشکدهٔ تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۹ش.
* خانعلی‌زاده، مهدی، رسانه‌های جدید را به رسمیت بشناسیم، وب‌سایت پژوهشکدۀ تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، تاریخ درج مطلب: 20 آذر 1399ش.
* دنبلی، سارا و همکاران، بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش منظر شهری در شهرهای ایرانی-اسلامی - مطالعة موردی تهران، در فصلنامة نقش جهان، دورة ۸، شمارة ۴، پیاپی ۲۴، زمستان ۱۳۹۷ش.
* خمینی، روح‌الله، صحيفه امام‌، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ پنجم، 1389ش.
* رحیمی، حسن، نفی رانتیریسم در نهج‌البلاغه، در فصلنامهٔ پژوهش‌های نهج البلاغه، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۶، پیاپی ۶، شهریور ۱۳۹۳ش.
* خوشنویس، ناهید، سواد رسانه‌ای، ساز و کار مقاومت در برابر تهاجم رسانه‌ها، در نشریۀ روابط عمومی، شمارۀ 72، خرداد و تیر 1389ش.
* صدری‌فر، نبی‌اله و مولوی، محمد، مقدمات و الزامات ایجاد تمدن نوین اسلامی، در فصلنامهٔ علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۲، پیاپی ۱۸، تابستان ۱۴۰۰ش.
* دنبلی، سارا و همکاران، بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش منظر شهری در شهرهای ایرانی-اسلامی - مطالعة موردی تهران، در فصلنامة نقش جهان، دورة 8، شمارة 4، پیاپی 24، زمستان 1397ش.
* روستا، فاطمه و یاراحمدی، علی، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال ۱۳۹۲»، در مجلهٔ دانشگاه علوم پزشکی ایلام، دورهٔ ۲۴، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۵ش.
* رحیمی، حسن، نفی رانتیریسم در نهج‌البلاغه، در فصلنامۀ پژوهش‌های نهج البلاغه، دورۀ 2، شمارۀ 6، پیاپی 6، شهریور 1393ش.
* رحمانی، مریم، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمی‌دانند چه چیزهایی را نمی‌دانند»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: اکتبر ۲۰۲۰م.
* صدری‌فر، نبی‌اله و مولوی، محمد، مقدمات و الزامات ایجاد تمدن نوین اسلامی، در فصلنامۀ علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دورۀ 9، شمارۀ 2، پیاپی 18، تابستان 1400ش.
* عبادیان، محمود، جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
* روستا، فاطمه و یاراحمدی، علی، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء‌ دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال 1392»، در مجلۀ دانشگاه علوم پزشکی ایلام، دورۀ ۲۴، شمارۀ ۲، 1395ش.
* عباسی، محمد، عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۶ش.
* رحمانی، مریم، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمی‌دانند چه چیزهایی را نمی‌دانند»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: اکتبر 2020م.
* عطاردی، محمدرضا و زیبنده، حسین، تحلیل تطبیقی ـ تاریخی چگونگی مواجهه ایرانیان با فناوری‌های نوظهور در تاریخ معاصر و تأثیر آن بر نظام خط‌مشی‌گذاری کشور (موردهای مطالعه: قاجاریه و پهلوی)، در نشریة دانش سیاسی، دورة ۱۷، شمارة ۲، پیاپی ۳۴، مهر ۱۴۰۰ش.
* عبادیان، محمود، جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: 1382ش.
* عاشوری، حسین و خوش‌نیت، غلامرضا، جایگاه خودباوری در پیشرفت جامعه اسلامی از دیدگاه آیات و مقام معظم رهبری، وب‌سایت یازدهمین همایش علمی پژوهشی علوم تربیتی و روان‌شناسی، آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* عباسی، محمد، عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: 1386ش.
* علیزاده، فرشته و قطبی، ثریا، خودباوری در روایات امام علی، در نشریة مشکوة، دورة ۴۲، شمارة ۱، پیاپی ۱۵۸، ۱۴۰۲ش.
* عطاردی، محمدرضا و زیبنده، حسین، تحلیل تطبیقی ـ تاریخی چگونگی مواجهه ایرانیان با فناوری‌های نوظهور در تاریخ معاصر و تأثیر آن بر نظام خط‌مشی‌گذاری کشور (موردهای مطالعه: قاجاریه و پهلوی)، در نشریة دانش سیاسی، دورة 17، شمارة 2، پیاپی 34، مهر 1400ش.
* فضلی‌نژاد، سیف‌الله و احمدیان، مرتضی، اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون رفت از آن، در مجلهٔ اقتصادی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۱۱ و ۱۲، بهمن و اسفند ۱۳۸۹ش.
* عاشوری، حسین و خوش‌نیت، غلامرضا، جایگاه خودباوری در پیشرفت جامعه اسلامی از دیدگاه آیات و مقام معظم رهبری (حفظه الله)، وب‌سایت یازدهمین همایش علمی پژوهشی علوم تربیتی و روانشناسی، آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی ایران، تاریخ درج مطلب: 30 اردیبهشت 1404ش.
* قهرمانی، عباس، فواید جنگ ۸ ساله ایران و عراق، وب‌سایت مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
* علیزاده، فرشته و قطبی، ثریا، خودباوری در روایات امام علی(ع)، در نشریة مشکوة، دورة 42، شمارة 1، پیاپی 158، 1402ش.
* فضلی‌نژاد، سیف‌الله و احمدیان، مرتضی، اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون رفت از آن، در مجلۀ اقتصادی، دورۀ 10، شمارۀ 11 و 12، بهمن و اسفند 1389ش.
* قهرمانی، عباس، فواید جنگ 8 ساله ایران و عراق، وب‌سایت مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه، تاریخ درج مطلب: 27 بهمن 1403ش.
* کالاه، جی‌فورد و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۲م.
* کالاه، جی‌فورد و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۲م.
* کریمی، محمد، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشۀ امام خمینی (ره)؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی (ره)، تاریخ درج مطلب: 24 مرداد 1397ش.
* کریمی، محمد، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشهٔ امام خمینی؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۷ش.
* کوچکزائی، مصطفی و همکاران، بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، در جامعه فرهنگ رسانه، دورۀ 7، شمارۀ 29، زمستان 1397ش.
* کوچکزائی، مصطفی و همکاران، بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، در جامعه فرهنگ رسانه، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲۹، زمستان ۱۳۹۷ش.
* لیاقت‌دار، محمدجواد و ماهینی، فاخته، بررسی دو رویکرد حافظه‌محور و اندیشه‌محور؛ به روش‌های آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی(ع)، در اسلام و پژوهش‌های تربیتی، شمارۀ 1، پیاپی 9، بهار و تابستان 1392ش.
* لیاقت‌دار، محمدجواد و ماهینی، فاخته، بررسی دو رویکرد حافظه‌محور و اندیشه‌محور؛ به روش‌های آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی، در اسلام و پژوهش‌های تربیتی، شمارهٔ ۱، پیاپی ۹، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.
* مجتهدی، کریم، استفاده از لغات بیگانه باید قدغن شود، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 27 شهریور 1395ش.
* مجتهدی، کریم، استفاده از لغات بیگانه باید قدغن شود، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۳۹۵ش.
* محمودی، سیدعلی، روشنگری چیست؟، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: 1382ش.
* محمودی، سیدعلی، روشنگری چیست؟، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
* ممنوعیت فراموش‌شده؛ خیابان‌ها ویترین اسامی و واژه‌های بیگانه، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 16 مهر 1404ش.
* معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۴۰۴ش.
* معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: 9 تیر 1404ش.
* میرمرعشی، انوشه، مواریث مکتوب، از دوره طلایی تمدن اسلامی، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر، تایخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش.
* میرمرعشی، انوشه، مواریث مکتوب، از دوره طلایی تمدن اسلامی، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر، تایخ درج مطلب: 30 آذر 1401ش.
*{{پایان منابع}}
*  
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۷ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۰۷:۱۳

محدثه حاجی عبدالوهابی، فوق‌دکتری بیوتکنولوژی- بیوانفورماتیک
محدثه حاجی عبدالوهابی، فوق‌دکتری بیوتکنولوژی- بیوانفورماتیک

خودباوری، ادراک فرد یا اجتماع از توانایی‌ها و شایستگی‌های خویش به‌عنوان منشأ رفتار و عملکرد مؤثر.

خودباوری یک سازهٔ بنیادین روان‌شناختی است که به اطمینان فرد به ظرفیت‌های درونی خود برای رویارویی با چالش‌ها و دستیابی به اهداف اشاره دارد. این مفهوم که در روان‌شناسی با خودکارآمدی و در انسان‌شناسی اسلامی با کرامت نفس تبیین می‌شود، پیش‌شرط سلامت روان و تاب‌آوری فردی است. اگرچه اصالت این مفهوم به لایه‌های شخصیتی بازمی‌گردد، اما در سطح کلان، تجمیع خودباوری‌های فردی منجر به شکل‌گیری خودباوری عمومی می‌شود. تحلیل‌گران تاریخ معاصر ایران بیان کرده‌اند که ایرانیان، گذار از دوران تضعیف اعتماد به نفس ملی در عصر استعمار به تلاش برای احیای خودباوری پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران را تجربه کرده‌اند؛ تحولی که آثار و چالش‌های آن در سبک زندگی، از الگوی مصرف تا معماری، قابل بررسی است.

تعریف خودباوری

خودباوری در لغت به‌معنای باور داشتن به خود است،[۱] اما در اصطلاح علوم رفتاری فراتر از خوش‌بینی و به معنای ارزیابی شناختی فرد از توانایی‌هایش برای انجام یک عمل خاص است.[۲] برخلاف عزت‌نفس که به احساس ارزشمندی کلی اشاره دارد، خودباوری ناظر به توانمندی در عمل است. در روان‌شناسی شناختی، این مفهوم به اعتقاد فرد به قابلیت‌هایش برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم جهت مدیریت موقعیت‌های پیش رو تعریف می‌شود.[۳] در اندیشهٔ اسلامی خودباوری به‌معنای باور به سرمایه‌های وجودی اعطا شده از سوی خداوند و مسئولیت‌پذیری برای شکوفایی آن‌ها است. در این رویکرد، خودباوری، اعتماد به نفسِ متصل به مبدأ هستی است.[۴]

ابعاد روان‌شناختی

پژوهش‌های روان‌شناختی نشان می‌دهد که سطح خودباوری فرد، بر نحوۀ تفکر، احساس و انگیزش او تأثیر مستقیم دارد.[۵] از منظر روان‌شناختی، خودباوری از طریق چهار فرایند اصلی بر عملکرد انسان تأثیر می‌گذارد:

  1. فرآیندهای شناختی: افراد دارای خودباوری، سناریوهای موفقیت را در ذهن خود مجسم می‌کنند تا راهنمای عملکرد آن‌ها شود. در مقابل، خودتحقیری موجب ترسیم سناریوهای شکست و خطرات شده و توانایی حل مسئله را کاهش می‌دهند.
  2. فرآیندهای انگیزشی: خودباوری تعیین می‌کند که فرد چه اهدافی را انتخاب کند، چقدر تلاش کند و در برابر موانع تا چه زمانی ایستادگی نماید.
  3. فرآیندهای عاطفی: باور به توانمندی، سطح استرس و افسردگی را در مواجهه با محیط‌های دشوار کنترل می‌کند. فردی که خود را ناتوان می‌پندارد، اضطراب بالایی را تجربه می‌کند که این اضطراب، عملکرد را مختل می‌سازد.
  4. فرآیندهای گزینشی: انسان‌ها محیط‌هایی را انتخاب می‌کنند که باور دارند از عهدهٔ آن‌ها برمی‌آیند. خودباوری پایین منجر به محدود شدن دایرۀ انتخاب‌ها و انزوای فردی می‌شود.[۶]

منابع شکل‌گیری خودباوری

روان‌شناسان رفتارگرا و شناختی، چهار منبع اصلی را برای شکل‌گیری و تقویت خودباوری در فرد برشمرده‌اند:

  1. تجارب تسلط: مهم‌ترین منبع، تجربه‌های موفقیت‌آمیز گذشته است. غلبه بر موانع با تلاش مداوم، تاب‌آوری را افزایش می‌دهد.
  2. الگوبرداری جانشینی: مشاهدهٔ افرادی شبیه به خود که با تلاش به موفقیت رسیده‌اند، باور من هم می‌توانم را تقویت می‌کند.
  3. قضاوت‌های کلامی: تشویق‌های واقع‌بینانه از سوی اطرافیان مانند خانواده و مربیان، می‌تواند به‌عنوان محرک اولیه عمل کند.
  4. حالات فیزیولوژیک: تفسیر فرد از تنش‌های بدنی مهم است؛ افراد خودباور، تپش قلب پیش از چالش را به عنوان هیجان آمادگی تفسیر می‌کنند، نه نشانه ناتوانی.[۷]

خودباوری در انسان‌شناسی اسلامی

در نگرش اسلامی، خودباوری فردی حاصل تعادل میان فقر ذاتی، یعنی نیاز به خدا و قدرت اعطایی، یعنی خلیفة‌اللهی است. برخلاف روان‌شناسی سکولار که ممکن است به تورمِ من منجر شود، خودباوری دینی بر دوپایه استوار است:

تطور تاریخی مفهوم خودباوری

تحول مفهوم خودباوری از سطح فردی به سطح اجتماعی، مسیری تاریخی را طی کرده است. تا پیش از رنسانس، در بسیاری از مکاتب غربی و شرقی، انسان مقهور سرنوشت یا نیروهای ماورایی پنداشته می‌شد.[۱۲] با ظهور اومانیسم و در دوران روشنگری، عاملیت انسان محوریت یافت؛[۱۳] اما صورت‌بندی علمی این مفهوم در قرن بیستم میلادی و با عبور از رویکردهای جبرگرایانه، مانند روانکاوی فروید و رفتارگرایی رادیکال رخ داد.[۱۴] ظهور روان‌شناسی انسان‌گرای مزلو و راجرز و سپس نظریهٔ شناخت اجتماعی، انسان را موجودی فعال، انتخاب‌گر و توانمند در تغییر محیط معرفی کرد.[۱۵]

ساخت سه رادیوداروی تشخیصی و درمانی در ایران
ساخت سه رادیوداروی تشخیصی و درمانی در ایران  با بهره‌گیری از فناوری هسته‌ای

در تاریخ‌نگاری رسمی پس از انقلاب اسلامی ایران، دوران قاجار و پهلوی اغلب به‌عنوان دوره‌ای توصیف می‌شود که در آن، مواجهه با مدرنیته منجر به تضعیف اعتماد به نفس ملی شده است.[۱۶] روشنفکرانی همچون جلال آل‌احمد با طرح مفهوم غرب‌زدگی، نوسازی‌های آن دوره را تقلیدی و فاقد ریشه‌های بومی می‌دانستند.[۱۷] در مقابل، وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش از سوی رهبران و نظریه‌پردازان جمهوری اسلامی ایران، نقطه عطفی برای بازگشت به خویشتن و احیای خودباوری معرفی می‌شود.[۱۸] در این گفتمان، دستاوردهای نظامی و هسته‌ای دهه‌های اخیر به‌عنوان نشانگرهای عینیِ گذار از وابستگی به استقلال تفسیر می‌شوند، هرچند برخی منتقدان بر لزوم تفکیک میان پیشرفت‌های حاکمیتی و احساس عمومی جامعه تأکید دارند.[۱۹]

امتداد اجتماعی خودباوری ایرانیان

به باور متخصصان، خودباوری در شکل‌گیری ابعاد گوناگون هویت فرهنگی مؤثر است؛[۲۰] از جمله:

چالش‌های خودباوری

خودباوری اگرچه نیروی محرک پیشرفت است، اما در صورت برداشت‌های نادرست یا عدم تعادل، می‌تواند به آسیب‌های فردی و اجتماعی منجر شود:

  • توهم دانایی: در سطح فردی، اعتماد به نفس کاذب و بدون مهارت، منجر به پدیده‌ای می‌شود که در روان‌شناسی به اثر دانینگ-کروگر معروف است. در این حالت، فرد به‌دلیل نداشتن دانش کافی، قادر به تشخیص ناتوانی خود نیست و با تصمیمات اشتباه، به خود و دیگران آسیب می‌زند. این امر تفاوت ماهوی با خودباوری حقیقی دارد که مبتنی بر شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف است.[۲۶]
  • کمال‌گرایی منفی و اضطراب: فشار بیش از حد بر توانستن و مسئولیت فردی، بدون در نظر گرفتن موانع محیطی، می‌تواند منجر به اضطراب و احساس گناه در افراد شود. روان‌شناسان بر این باورند که خودباوری سالم، واقع‌بینانه است و محدودیت‌های انسانی را می‌پذیرد.[۲۷]

تقویت خودباوری

صاحب‌نظران حوزه فرهنگ، عوامل زیر را به‌عنوان مانع ارتقای خودباوری در جامعه، شناسایی کرده‌اند که اصلاح آنها می‌تواند خودباوری را تقویت کند:

  • تمرکز نظام آموزشی بر محفوظات به‌جای مهارت‌محوری، مانع شکل‌گیری احساس توانایی در فارغ‌التحصیلان می‌شود. تغییر رویکرد مدارس به سمت آموزش‌های مهارت‌محور و پروژه‌محور که در آن دانش‌آموز طعم موفقیت در انجام کارهای عملی را بچشد، برای تقویت خودباوری فردی ضروری دانسته می‌شود.[۲۸]
  • در نظام‌هایی که کسب جایگاه اجتماعی، تابع شایستگی فردی نباشد، همبستگی میان تلاش و موفقیت در ذهنیت عمومی تضعیف شده و زمینه برای بروز درماندگی آموخته‌شده فراهم می‌شود؛ اما تضمین رقابت برابر به‌ویژه در حوزه اقتصاد، به افراد جامعه این اطمینان را می‌دهد که تلاش آن‌ها بی‌نتیجه نیست.[۲۹]
  • ناسازگاری شیوه‌های معرفی مفاخر ملی و فرهنگی با الگوهای مصرف رسانه‌ای نسل جدید، موجب چرخش گروه‌های مرجع در جامعه، از مفاخر علمی و ملی به سلبریتی‌ها شده است؛[۳۰] اما بازتعریف قهرمانان واقعی در قالب‌های هنری مدرن و تسهیل تعامل نوجوانان با نخبگان موفق، موجب بازسازی تصویر ذهنی آنها می‌شود.[۳۱]

پانویس

  1. ↑ علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص34.
  2. ↑ آرتینو جونیور، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وب‌سایت PubMed.
  3. ↑ بندورا، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وب‌سایت APA PsycNet.
  4. ↑ علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص35.
  5. ↑ روستا و یاراحمد، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال 1392»، 1395ش، ص90-91.
  6. ↑ بلاسی و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed.
  7. ↑ بلاسی و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed.
  8. ↑ سورهٔ ص، آیهٔ 72.
  9. ↑ سورهٔ اسراء، آیهٔ 70.
  10. ↑ سورهٔ نجم، آیهٔ 39.
  11. ↑ معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین.
  12. ↑ عبادیان، جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا، وب‌سایت پرتال جامع انسانی.
  13. ↑ محمودی، روشنگری چیست؟، وب‌سایت پرتال جامع انسانی.
  14. ↑ اورسکید، به دنبال اسکینر و یافتن فروید، وب‌سایت PubMed.
  15. ↑ بندورا، به سوی روان‌شناسی عامل انسانی، وب‌سایت PubMed.
  16. ↑ عطاردی و زیبنده، تحلیل تطبیقی‌تاریخی چگونگی مواجهه ایرانیان با فناوری‌های نوظهور در تاریخ معاصر و تأثیر آن بر نظام خط‌مشی‌گذاری کشور (موردهای مطالعه: قاجاریه و پهلوی)، 1400ش، ص450؛ چه کسی گفت ایرانی‌ها نمی‌توانند لولهنگ هم بسازند؟، خبرگزاری میزان.
  17. ↑ آل احمد، جلال، غرب‌زدگی، 1396ش، ص13-26.
  18. ↑ خامنه‌ای، شعار ما می‌توانیم، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
  19. ↑ قهرمانی، فواید جنگ 8 ساله ایران و عراق، وب‌سایت مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه؛ خامنه‌ای، دستاوردهای انقلاب اسلامی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  20. ↑ کریمی، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشۀ امام خمینی (ره)؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی (ره).
  21. ↑ خامنه‌ای، اقتصاد مقاومتی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  22. ↑ دنبلی و همکاران، بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش منظر شهری در شهرهای ایرانی-اسلامی - مطالعة موردی تهران، 1397ش، ص228-229.
  23. ↑ مجتهدی، استفاده از لغات بیگانه باید قدغن شود، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  24. ↑ چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آن‌ها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا؛ اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامه دنیای اقتصاد.
  25. ↑ خانعلی‌زاده، رسانه‌های جدید را به رسمیت بشناسیم، وب‌سایت پژوهشکدۀ تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام.
  26. ↑ رحمانی، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمی‌دانند چه چیزهایی را نمی‌دانند»، وب‌سایت PubMed.
  27. ↑ کالاه و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وب‌سایت PubMed.
  28. ↑ لیاقت‌دار و ماهینی، بررسی دو رویکرد حافظه‌محور و اندیشه‌محور؛ به روش‌های آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی (ع)، 1392ش، ص65-66.
  29. ↑ فضلی‌نژاد و احمدیان، اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون رفت از آن، 1389ش، ص135؛ رحیمی، نفی رانتیریسم در نهج‌البلاغه، 1393ش، ص62.
  30. ↑ عباسی، عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب، وب‌سایت پرتال جامع انسانی.
  31. ↑ کوچکزائی و همکاران، بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، 1397ش، ص118-119.

منابع

  • اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامة دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۲ شهریور ۱۳۹۵ش.
  • اورسکید، گی‌یر، به دنبال اسکینر و یافتن فروید، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: سپتامبر ۲۰۰۷م.
  • آرتینو جونیور، آنتونی آر، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آوریل ۲۰۱۲م.
  • آل‌احمد، جلال، غرب‌زدگی، تهران، فردوس، فرهنگ روز، چاپ یازدهم، ۱۳۹۶ش.
  • بلاسی، ام لا و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آوریل ۲۰۱۲م.
  • بندورا، آلبرت، به سوی روان‌شناسی عامل انسانی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ژوئن ۲۰۰۶م.
  • بندورا، آلبرت، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وب‌سایت APA PsycNet، تاریخ درج مطلب: ۱۹۷۷م.
  • چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آن‌ها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۴۰۰ش.
  • چه کسی گفت ایرانی‌ها نمی‌توانند لولهنگ هم بسازند؟، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۵ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، اقتصاد مقاومتی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۴ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، دستاوردهای انقلاب اسلامی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، شعار ما می‌توانیم، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۴ش.
  • خانعلی‌زاده، مهدی، رسانه‌های جدید را به رسمیت بشناسیم، وب‌سایت پژوهشکدهٔ تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۹ش.
  • دنبلی، سارا و همکاران، بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش منظر شهری در شهرهای ایرانی-اسلامی - مطالعة موردی تهران، در فصلنامة نقش جهان، دورة ۸، شمارة ۴، پیاپی ۲۴، زمستان ۱۳۹۷ش.
  • رحیمی، حسن، نفی رانتیریسم در نهج‌البلاغه، در فصلنامهٔ پژوهش‌های نهج البلاغه، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۶، پیاپی ۶، شهریور ۱۳۹۳ش.
  • صدری‌فر، نبی‌اله و مولوی، محمد، مقدمات و الزامات ایجاد تمدن نوین اسلامی، در فصلنامهٔ علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۲، پیاپی ۱۸، تابستان ۱۴۰۰ش.
  • روستا، فاطمه و یاراحمدی، علی، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال ۱۳۹۲»، در مجلهٔ دانشگاه علوم پزشکی ایلام، دورهٔ ۲۴، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۵ش.
  • رحمانی، مریم، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمی‌دانند چه چیزهایی را نمی‌دانند»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: اکتبر ۲۰۲۰م.
  • عبادیان، محمود، جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
  • عباسی، محمد، عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۶ش.
  • عطاردی، محمدرضا و زیبنده، حسین، تحلیل تطبیقی ـ تاریخی چگونگی مواجهه ایرانیان با فناوری‌های نوظهور در تاریخ معاصر و تأثیر آن بر نظام خط‌مشی‌گذاری کشور (موردهای مطالعه: قاجاریه و پهلوی)، در نشریة دانش سیاسی، دورة ۱۷، شمارة ۲، پیاپی ۳۴، مهر ۱۴۰۰ش.
  • عاشوری، حسین و خوش‌نیت، غلامرضا، جایگاه خودباوری در پیشرفت جامعه اسلامی از دیدگاه آیات و مقام معظم رهبری، وب‌سایت یازدهمین همایش علمی پژوهشی علوم تربیتی و روان‌شناسی، آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • علیزاده، فرشته و قطبی، ثریا، خودباوری در روایات امام علی، در نشریة مشکوة، دورة ۴۲، شمارة ۱، پیاپی ۱۵۸، ۱۴۰۲ش.
  • فضلی‌نژاد، سیف‌الله و احمدیان، مرتضی، اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون رفت از آن، در مجلهٔ اقتصادی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۱۱ و ۱۲، بهمن و اسفند ۱۳۸۹ش.
  • قهرمانی، عباس، فواید جنگ ۸ ساله ایران و عراق، وب‌سایت مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
  • کالاه، جی‌فورد و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۲م.
  • کریمی، محمد، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشهٔ امام خمینی؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۷ش.
  • کوچکزائی، مصطفی و همکاران، بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، در جامعه فرهنگ رسانه، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲۹، زمستان ۱۳۹۷ش.
  • لیاقت‌دار، محمدجواد و ماهینی، فاخته، بررسی دو رویکرد حافظه‌محور و اندیشه‌محور؛ به روش‌های آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی، در اسلام و پژوهش‌های تربیتی، شمارهٔ ۱، پیاپی ۹، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.
  • مجتهدی، کریم، استفاده از لغات بیگانه باید قدغن شود، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۳۹۵ش.
  • محمودی، سیدعلی، روشنگری چیست؟، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
  • معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۴۰۴ش.
  • میرمرعشی، انوشه، مواریث مکتوب، از دوره طلایی تمدن اسلامی، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر، تایخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=خودباوری&oldid=8609»