موزه هنرهای معاصر تهران: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''موزۀ هنرهای معاصر تهران'''</big>؛ نهاد شاخص هنر مدرن و معاصر ایران با معماری متمایز و گنجینه‌ای معتبر.<br>

موزۀ هنرهای معاصر تهران (Tehran Museum of Contemporary Art) ، یکی از مهم‌ترین نهادهای فرهنگی و هنری ایران و از شناخته‌شده‌ترین موزه‌های هنر مدرن و معاصر در خاورمیانه است. این موزه با برخورداری از مجموعه‌ای کم‌نظیر از آثار هنرمندان ایرانی و غیرایرانی، به‌ویژه در حوزۀ هنر مدرن قرن بیستم، جایگاهی ویژه در میان موزه‌های هنری منطقه دارد. بنای موزه در مجاورت پارک لاله در شهر تهران واقع شده و به‌دلیل معماری شاخص، گنجینۀ ارزشمند و استمرار فعالیت‌های فرهنگی، همواره مورد توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان هنر بوده است.

==تاریخچه و شکل‌گیری موزه==

موزۀ هنرهای معاصر تهران در سال ۱۳۵۶ش افتتاح شد. ایدۀ تأسیس این مجموعۀ فرهنگی در چارچوب سیاست‌های فرهنگی دهۀ ۱۳۵۰ش و با حمایت فرح پهلوی شکل گرفت. هدف از ایجاد این موزه، معرفی هنر مدرن و معاصر جهان و فراهم‌کردن زمینه‌ای برای ارتباط میان هنر ایران و جریان‌های بین‌المللی بود.<ref> [https://www.sid.ir/paper/515411/fa اسماعیلی قشلاقی و بمانیان، «معیارهای اصالت و اعتبار آثار معماری معاصر (نمونۀ موردی: موزۀ هنرهای معاصر تهران)»، 1400ش، ص12.]</ref><br>

در سال‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش، موزه با بودجه‌ای قابل توجه اقدام به خرید آثار شاخصی از هنرمندان برجستۀ قرن نوزدهم و بیستم اروپا و آمریکا کرد. این روند باعث شکل‌گیری مجموعه‌ای شد که بعدها از سوی منابع مختلف به‌عنوان یکی از غنی‌ترین مجموعه‌های هنر مدرن غرب در خارج از اروپا و ایالات متحده شناخته شد. پس از انقلاب اسلامی ایران نیز فعالیت‌های موزه تحت تأثیر شرایط سیاسی و فرهنگی قرار گرفت و بخشی از آثار غربی برای مدتی طولانی در مخازن نگهداری شد. با این حال، موزه تعطیل نشد و فعالیت خود را با تمرکز بیشتر بر هنر معاصر ایران ادامه داد. در دهه‌های بعد، برخی آثار غربی نیز در قالب نمایشگاه‌های دوره‌ای دوباره به نمایش درآمدند.<ref> [https://aoapedia.ir/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7/ «موزۀ هنرهای معاصر تهران اثر کامران دیبا»، وب‌سایت هنر معماری.]</ref>  

موزۀ هنرهای معاصر تهران در ضلع غربی پارک لاله و در نزدیکی خیابان کارگر شمالی واقع شده است. این موقعیت مکانی، امکان ارتباط فضایی و بصری میان بنای موزه و فضای سبز پیرامون را فراهم کرده و موزه را به یکی از نقاط شاخص فرهنگی در شهر تهران تبدیل کرده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/368752/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85% مؤمنی و مسعودی، «رابطۀ فرهنگ و معماری (با بررسی موزه هنرهای معاصر تهران)»، 1395ش، ص74-75.]</ref>  بخشی از محوطۀ بیرونی موزه به باغ مجسمه اختصاص دارد که در آن آثار حجمی هنرمندان ایرانی و بین‌المللی در فضای باز نصب شده‌اند. این باغ به‌عنوان مکمل فضای داخلی موزه عمل کرده و نقش مهمی در تجربۀ بازدیدکنندگان دارد.<ref>بانی مسعود، معماری معاصر ایران؛ در تکاپوی بین سنت و مدرنیته، 1390ش، ص328.</ref>  

==گونه‌شناسی موزه==

موزۀ هنرهای معاصر تهران در ردۀ موزه‌های هنری قرار می‌گیرد. موزه‌های هنری به موزه‌هایی اطلاق می‌شود که مجموعۀ آنها بر اساس ارزش‌های زیباشناختی گردآوری شده و آثار هنری را در معرض نمایش قرار می‌دهند. مجموعه‌های این‌گونه موزه‌ها بیشتر طیف گسترده‌ای از رسانه‌های هنری مانند نقاشی، پیکره‌سازی، گرافیک، هنرهای تزیینی، کاربردی و صنعتی را دربر می‌گیرد. از سوی دیگر، این موزه به‌طور خاص به هنر معاصر اختصاص داشته و آثاری از هنر مدرن و جدید، همراه با سبک‌ها و شیوه‌های هنری شکل‌گرفته در یک سدۀ اخیر، در آن نگهداری و نمایش داده می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/142960/fa میرزایی، نادعلیان، «مطالعۀ موردی شش اثر هنر جدید در موزۀ هنرهای معاصر تهران»، 1389ش، ص98.]</ref>

==معماری و طراحی بنا==

طراحی ساختمان موزۀ هنرهای معاصر تهران بر عهدۀ کامران دیبا، معمار ایرانی، بوده است. این پروژه که طراحی و اجرای آن حدود نه سال به‌طول انجامید، یکی از مهم‌ترین و شاخص‌ترین آثار دیبا به‌شمار می‌آید. بنای موزه در زمینی به مساحت حدود 5 هزار مترمربع احداث شده و از نمونه‌های برجستۀ تلفیق معماری مدرن با عناصر معماری سنتی ایران محسوب می‌شوددر طراحی بنا، فرم‌هایی الهام‌گرفته از بادگیرها، هشتی، چهارسو و گذرگاه‌های معماری سنتی ایران در کنار اصول معماری مدرن به‌کار رفته‌اند. همچنین طرح موزه تحت تأثیر آثار معمارانی مانند لوئی کان،<ref>معمار استونی-تبار آمریکایی.</ref> لوکوربوزیه،<ref>معمار، طراح، شهرساز، نقاش و نویسنده سوئیسی.</ref> فرانک لوید رایت<ref>مشهورترین معمار تاریخ آمریکا.</ref> و خوسپ لوئیس سرت<ref>معمار و طراح شهری اسپانیایی.</ref> قرار دارد. دیبا در این مجموعه تلاش کرده با ارجاع به معماری مدرن قرن بیستم و هم‌زمان با بهره‌گیری از الگوهای بومی، بنایی مدرن اما ریشه‌دار در زمینۀ اقلیمی و فرهنگی ایران خلق کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/368752/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85% مؤمنی و مسعودی، «رابطۀ فرهنگ و معماری (با بررسی موزه هنرهای معاصر تهران)»، 1395ش، ص75.]</ref>  

===سازمان‌دهی فضایی و مسیر حرکت===

طرح موزه به‌صورت مجموعه‌ای از احجام متنوع شکل گرفته که نسبت به محور خیابان اصلی با زاویه‌ای چرخیده‌اند. بر فراز این احجام، نورگیرهایی با مقیاس‌های مختلف قرار گرفته که به‌جز نورگیر ورودی، بیشتر رو به شمال‌شرق طراحی شده‌اند تا از ورود نور مستقیم خورشید جلوگیری شود. فضاهای بستۀ موزه به‌صورت حلقوی سازمان‌دهی شده‌ و این حلقه از هفت حجم اصلی تشکیل می‌شود. مسیر حرکت بازدیدکننده از سرسرای مرکزی، گالری شمارۀ یک، آغاز شده و با عبور تدریجی از گالری‌ها، فرد به‌تدریج در داخل زمین فرو رفته و در نهایت دوباره به تراز اولیه بازمی‌گردد. ارتباط میان فضاها از طریق رمپ‌ها<ref>سطح شیب‌دار.</ref> و شیب‌راهه‌ها برقرار شده است.<ref>[https://aoapedia.ir/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7/ «موزۀ هنرهای معاصر تهران اثر کامران دیبا»، وب‌سایت هنر معماری.].</ref>

سرسرای مرکزی، نقطۀ آغاز و پایان مسیر بازدید و گرۀ ارتباطی اصلی موزه است. این فضا دارای قاعده‌ای چندضلعی، سقفی بلند و نورگیر مرکزی بوده که بر اهمیت آن در سازمان فضایی کل بنا تأکید می‌کند. از این فضا، دسترسی به گالری‌ها، کتاب‌فروشی، رستوران و طبقۀ زیرین فراهم می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/368752/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85% مؤمنی و مسعودی، «رابطۀ فرهنگ و معماری (با بررسی موزه هنرهای معاصر تهران)»، 1395ش، ص76.]</ref> در پایین‌ترین تراز موزه، فضایی با الهام از هشتی‌های معماری ایرانی طراحی شده است. در مرکز این فضا، اثری حجمی شامل حوضی پرشده از روغن صنعتی قرار دارد که توسط هنرمند ژاپنی<ref>نوریوکی هاراگوچی.</ref>  ساخته شده است.<ref>[https://aoapedia.ir/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7/ «موزۀ هنرهای معاصر تهران اثر کامران دیبا»، وب‌سایت هنر معماری.].</ref>  

حیاط میانی موزه شکلی نامنظم داشته و در امتداد شمال- جنوب کشیده شده است. شکل این حیاط حاصل عقب‌نشستگی و پیش‌آمدگی حجم گالری‌ها بوده و از طریق درهای شیشه‌ای به برخی فضاهای داخلی متصل می‌شود. اختلاف ترازهای حیاط با سکوها، پله‌ها و حوض چهارگوش مرکزی سامان یافته است.<ref>[https://aoapedia.ir/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7/ «موزۀ هنرهای معاصر تهران اثر کامران دیبا»، وب‌سایت هنر معماری.].</ref>

===نمای بیرونی و مصالح===

دیواره‌های خارجی موزه بسته و کم‌روزنه‌ هستند و به بنا حالتی درون‌گرا و متراکم می‌بخشند. فرم نورگیرها یادآور بادگیرهای شهرهای کویری ایران بوده و فرو رفتن تدریجی ساختمان در زمین، سیمایی مشابه بافت‌های سنتی ایجاد کرده است. همچنین، مصالح اصلی نمای بیرونی شامل سنگ بادبر نارنجی، بتن نمایان کرم‌رنگ و پوشش مسی نورگیرها است. ترکیب این مصالح، ضمن ایجاد صلابت بصری، یادآور معماری کاه‌گلی و اقلیم گرم و خشک ایران است.<ref>[https://aoapedia.ir/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%A7/ «موزۀ هنرهای معاصر تهران اثر کامران دیبا»، وب‌سایت هنر معماری.].</ref>

==فضاها و کاربری‌ها==

فضاهای اصلی موزه شامل ۹ گالری نمایشگاهی، سینماتک یا سالن اجتماعات، کتابخانه، فروشگاه کتاب، رستوران، بخش‌های اداری، مخازن آثار و فضاهای خدماتی و پشتیبانی است. این فضاها امکان نمایش آثار گنجینه و برگزاری نمایشگاه‌های موقت را فراهم می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/368752/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85% مؤمنی و مسعودی، «رابطۀ فرهنگ و معماری (با بررسی موزه هنرهای معاصر تهران)»، 1395ش، ص76.]</ref>  

==گنجینه و مجموعۀ آثار==

مجموعۀ آثار موزۀ هنرهای معاصر تهران شامل بیش از 3 هزار اثر هنری است که آثار هنرمندان ایرانی و غیرایرانی را در بر می‌گیرد. این گنجینه بازه‌ای حدود ۱۵۰ سال از تاریخ هنر غرب، از امپرسیونیسم<ref>جنبش هنری گروه بزرگی از نگارگران آزاداندیش و نوآور فرانسه.</ref> تا هنر مفهومی را پوشش داده و از نظر تنوع سبک‌ها و اهمیت تاریخی، یکی از ارزشمندترین مجموعه‌های هنری منطقه به‌شمار می‌آید.<ref>[https://dto.farhang.gov.ir/fa/porozheh3/artmuseumtehran «دربارۀ موزۀ هنرهای معاصر تهران»، وب‌سایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دفتر طرح‌های عمرانی.]</ref>  

==پانویس==

==منابع==

* اسماعیلی قشلاقی، امیررضا و بمانیان، محمدرضا، «معیارهای اصالت و اعتبار آثار معماری معاصر (نمونۀ موردی: موزۀ هنرهای معاصر تهران)»، باغ نظر، دورۀ 18، شمارۀ 104، 1400ش.

* بانی مسعود، امیر، معماری معاصر ایران؛ در تکاپوی بین سنت و مدرنیته، تهران، هنر معماری قرن، 1390ش.

* «دربارۀ موزۀ هنرهای معاصر تهران»، وب‌سایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دفتر طرح‌های عمرانی، تاریخ بازدید: 18 دی 1404ش.

* صیاد، امیرحسین و دیگران، «فضامندی و بدن‌آگاهی: بازخوانش مفهوم فضا در تجربۀ معماری»، باغ نظر، سال 16، شمارۀ 75، 1398ش.

* «موزۀ هنرهای معاصر تهران اثر کامران دیبا»، وب‌سایت هنر معماری، تاریخ بازدید: 15 دی 1404ش.

* مؤمنی، کوروش و مسعودی، زهره، «رابطۀ فرهنگ و معماری (با بررسی موزه هنرهای معاصر تهران)»، جلوۀ هنر، شمارۀ 15، 1395ش.

* میرزایی، کرم، نادعلیان، احمد، «مطالعۀ موردی شش اثر هنر جدید در موزۀ هنرهای معاصر تهران»، نگره، 1389ش.

* «نگاهی به گنجینه‌های موزۀ هنرهای معاصر تهران+ تصاویر»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 12 شهریور 1399ش.