پیش‌نویس:شایعه: تفاوت میان نسخه‌ها

شایعه در لغت به معنای «خبرهای بی اصل و نادرست» و «خبرهای منتشر شده در حالی‌که صحت و درستی آن معلوم نیست»، آمده است.<ref>'''دهخدا، «لغتنامه دهخدا»، وب‌سايت آبادیس.'''</ref> معنای اصطلاحی شایعه تفاوت چندانی با لغت آن ندارد. شایعه در اصطلاح، خبری تایید نشده است که بدون استناد به منبع مورد اطمینان به‌طور شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال می‌یابد. غالب شایعات مربوط‌به وقایع و رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، مردم، سازمان‌ها و نهادهاست.<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص3.</ref> منبع خبر در شایعه کم‌رنگ بوده و غالبا با جملاتی مثل «می‌گویند»، «راستی شنیده‌ای» آغاز می‌شود و یا اینکه شنیدۀ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت می‌دهند.<ref>کرامتی مقدم، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه» ،۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.</ref>

گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده می‌شود.<ref>حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.</ref> قرآن کریم شايعه پردازان را مرجفون ناميده<ref>سوره احزاب، آیه 60.</ref> به‌معنای کسانی‌که شایعه می‌پراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.<ref>مكارم شيرازی،  تفسير نمونه، ج17، ص458.

== بعضی از دسته‌بندی‌های شایعات ==

در منابع علوم اجتماعی و ارتباطات، شایعات از منظرهای مختلفی، دسته‌بندی شده است. بعضی از دسته‌بندی‌ها عبارت است از:

۱_'''از نظر محتوا''': بر اساس دیدگاه کارشناسان، بعضی شایعات بازتاب‌دهندۀ آرزوها، تمایلات و امیدهای یک گروه اجتماعی هستند که از آن‌ با عنوان «شایعات رویایی» یاد می‌شود. بعضی شایعات نیز ترس‌ها، نگرانی‌ها و احساس ناامنی یک گروه خاص را منعکس می‌سازند..<ref>حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص45.</ref>

۲_ '''شیوه و سرعت انتشار''': بررسی‌های پژوهشی نشان می‌دهد برخی شایعات در آغاز به‌صورت پنهانی، زمزمه‌وار و همراه با احساس رازداری میان افراد منتشر می‌شوند و به‌تدریج گسترش می‌یابد.<ref>حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص43.</ref> در مقابل، برخی دیگر از شایعات در مدت‌زمان کوتاه و با سرعت بالا انتشار می‌یابند. به اعتقاد کارشناسان، این دسته از شایعات غالباً با هیجانات و عواطف شدید همراه هستند و همین ویژگی موجب گسترش سریع آن‌ها می‌شود.<ref>حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص44.</ref>

۳_'''از نظر دوام و ماندگاری''': از نگاه کارشناسان، شایعات از حیث مدت و استمرار اثرگذاری نیز گوناگون هستند. برخی شایعات تنها در دوره‌ای کوتاه اثرگذارند و سپس فروکش می‌کنند، اما برخی دیگر برای مدتی طولانی در ذهن و رفتار افراد باقی می‌ماند.<ref>حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص4۸.</ref> همچنین پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بعضی شایعات، با وجود آنکه پس از مدتی خاموش می‌شوند، اما در گذر زمان با قالبی جدید و ظاهری متفاوت دوباره بازتولید و منتشر می‌شوند.<ref>حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.</ref>  

نظریه پردازان علوم ارتباطات، شایعه را به‌عنوان یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمی‌شمرند.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.</ref> با این‌حال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکل‌گیری و یا فراگیری شايعه مؤثر  می‌دانند،<ref>کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه،۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.</ref> که بعضی موارد آن عبارت است از:

الف_ '''عوامل اجتماعی'''  

۱_'''اهمیت و ابهام''': بر اساس دیدگاه کارشناسان علوم اجتماعی، دو عامل «اهمیت موضوع» و «ابهام اطلاعات» از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری شایعه محسوب می‌شوند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص1.</ref>

۲_'''ضعف در اطلاع‌رسانی''': از نظر کارشناسان علوم اجتماعی، نبودِ اطلاع‌رسانیِ سریع، دقیق و قابل اعتماد در جامعه، شرایط مساعدتری برای انتشار و گسترش شایعات ایجاد می‌کند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص2.</ref>

 

 

۱_'''ویژگی‌های شناختی و شخصیتی:''' در بعضی مطالعات به ویژگی‌های فردی مثل ساده‌اندیشی و زودباوری،<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.</ref> پایین بودن اعتماد به نفس،<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص9.</ref> فقدان احساس امنیت روانی یا اطمینان نسبت به وضعیت حال و آینده، به عنوان بستری برای افزایش تأثیرپذیری افراد در برابر شایعات اشاره‌ شده است.<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.</ref>

 

۲_'''انگیزه جلب توجه''': برخی پژوهشگران معتقدند انگیزه جلب توجه اجتماعی، به‌ویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به خودتحقیری، می‌تواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.<ref>حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.</ref>

۱. '''پیامدهای فردی''': بعضی مطالعات در زمینۀ برهمکنش میان شایعه و سلامت روانی افراد نشان داده که شایعه به مثابه یک عامل برای نقض حریم فردی،<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> تهمت، افترا و بی‌اعتبار ساختن اشخاص عمل می‌کند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.</ref> همچنین یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که همبستگی مثبت معناداری میان دریافت شایعات منفی و شاخص‌هایی چون خستگی مزمن روحی و کاهش مراقبت حرفه‌ای و تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی وجود دارد.<ref>بابایی آقبلاغ و ستاری اردبیلی، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، 1397ش،</ref>

2- '''پیامدهای سازمانی''': تحلیلگران سازمانی تأکید دارند که شایعه می‌تواند آرامش روانی کارکنان را مختل کرده و عملکرد آنها را کاهش داده و اعتبار و برند سازمانی را در معرض فرسایش قرار ‌دهد.<ref>منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲.</ref>

3- '''پیامدهای جامعه‌شناختی''': بعضی تحلیل‌های جامعه‌شناختی، شایعه را به‌عنوان یک عامل مختل‌کنندۀ ساختار اجتماعی دسته‌بندی می‌کند. بعضی گزارش‌ها و مطالعات جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که شایعه به‌عنوان عاملی برای اضطراب اجتماعی، تضعیف سرمایه اجتماعی،<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> ایجاد اختلال در فرآیند جامعه‌پذیری<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> و نیز القای حس خودتحقیری در یک جمع خاص عمل می‌کند.<ref>درویشی، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان.</ref>

۴. '''پیامدهای اقتصادی''': کارشناسان، شایعه را به‌عنوان یک متغیر خارجی مهم در کاهش بهره‌وری و بازدهی تولید بر می‌شمرند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> در یک مطالعۀ موردی، انتشار شایعات پیرامون اسیدپاشی در دورۀ  زمانی خاصی در اصفهان، نشان از وارد آمدن خسارات زیادی بر اقتصاد گردشگری در آن مقطع داشت.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۴.</ref>

5-'''پیامدهای سیاسی''': بعضی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که شایعه می‌تواند سبب بی‌اعتمادی مردم به مسؤلان جامعه<ref>نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۹.</ref> و تشویش و اختلاف در جامعه شده، نظم سیاسی را برهم‌زند<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.</ref> و زمینه را برای سیطرۀ بیگانگان فراهم کند.<ref>نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۷.</ref> همچنین متخصصان علوم نظامی، شایعه را ابزاری کلیدی در جنگ روانی می‌دانند که می‌تواند سرنوشت یک جنگ و یا یک ملت را بدون درگیری مستقیمِ نظامی، تعیین کند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص14.</ref>

== کارکرد سنجشی شایعه ==

گرچه غالب کاربردهای شایعه در مطالعات پژوهشی با هدف القای ترس و تفرقه دسته‌بندی شده،<ref>مکارم، شایعه‌سازی و راه مقابله با آن، ۱۳۷۸ش.</ref> مطالعات موردی در بعضی جوامع توسعه‌یافته حاکی از استفاده از شایعه به‌عنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعه‌پراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده می‌شود و یا این‌که با شایعه‌پراکنی برای پذیرش یک تصمیم زمینه‌سازی می‌کنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل استعفا، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار می‌دهند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۱.</ref>

== فضای مجازی ==

امروزه، شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی، یکی از بسترهای جدید برای نشر سریع اطلاعات[قمی اویل و دیگران،«واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکه‌های اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»،۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.] و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب می‌شود.[آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.] با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی را یکی از مهمترین تهدیدات رسانه‌ای در همۀ جوامع برشمرده‌اند.[آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11.] هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهره‌های مشهور، پیام‌های با محتوای برانگیزانندۀ احساسات، شایعات انتخاباتی، شایعات مربوط به خطرات در شبکههای اجتماعی انتشار می‌یابد.[«۵ شایعه رایج در فضای مجازی را بشناسید»، وب‌سایت خبری رجانیوز.] وقوع شایعه در آمریکا در سال ۲۰۱۶ میلادی به حدی بود که واژه «خبرجعلی» که به شایعه اشاره داشت به‌عنوان کلمه سال انتخاب شد.[ آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.]

به باور بعضی از کارشناسان، متغیرهایی مانند اعتماد به فضای مجازی، مشارکت‌ افراد با طبقات اجتماعی مختلف در انتشار شایعه،[دانش و دیگران، «تاثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.] عدم امکان شناسایی هویت واقعی کاربران در شبکه‌های اجتماعی و نیز نبودِ کنترل بر محتوای تولید شده در این شبکه‌ها، در شکل‌گیری و ترویج سریع  شایعات در فضای مجازی، مؤثر بوده است.[رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل موثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.]

از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهی‌های مورد نیاز از رسانه‌های رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل می‌دهد.[دانش و دیگران، «تاثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.] اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش سواد رسانه و جرم‌انگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاع‌رسانی‌ از منابع رسمی به‌تنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست و بلکه اطلاع‌رسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش می‌شود.['''مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»،خبرگزاری مهر.]'''

== مدیریت شایعه ==

از نگاه کارشناسان، پدیدۀ شایعه در دنیای امروزه، برای  کشورهای مختلف و به ویژه در کشورهای در حال توسعه، به یکی از جنبه‌های مهم امنیت نرم تبدیل شده است.<ref>کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه،۱۴۰۰ش، ص165.</ref>

کارشناسان بر این باورند که استفادۀ مؤثر از رسانه یکی از حیاتی‌ترین ابزارها برای مدیریت شایعه به شمار می‌رود.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.</ref> شروع به‌موقع و ابتکار عمل، بمباران اطلاعاتی و جریان‌سازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.</ref> همچنین به عقیده پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، می‌توانند به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده و خطر تأثیرپذیری از شایعات را کاهش دهند.<ref>'''«شایعه»، وب‌سایت دانشنامه‌ اسلامی.'''</ref>

بر اساس یافته‌های تحقیقی، ارسال پیام‌های اقناعی از سوی نخبگان به‌ویژه پیام‌هایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش می‌دهد<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱72.</ref> و می‌تواند پایگاه‌های اجتماعی را در برابر پیام‌های مخرب و ابهام‌زا ایمن کند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167.</ref> همچنین مطالعات نشان داده‌اند که برای متقاعد کردن مردم، بهره‌گیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاه‌تر به شمار می‌روند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱71.</ref>

در آموزه‌های دینی با روش‌هایی مثل توصیۀ اخلاقی نسبت به حسن ظن به یکدیگر و پرهیز از سخن‌پراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید به عذاب نسبت به شايعه پراکنان<ref>منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۴.</ref> تلاش شده شایعه مدیریت شود. آموزه‌های دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم،<ref>حرّ العاملي، وسائل الشيعة، ج15، ص169.   </ref> از مسلمانان می‌خواهد نسبت به موضوعات مهم که امنیت جامعه را به خطر می‌اندازد و یا سبب ترس می‌شود، علم آن‌را به رهبران الهی واگذار کنند.<ref>سوره نساء. آیه ۸۳.</ref>