بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۱۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''قانون متحدالشکل کردن لباس'''؛ | [[پرونده:قانون متحدالشکل کردن لباس.jpg|جایگزین=قانون متحدالشکل کردن لباس|بندانگشتی|قانون متحدالشکل کردن لباس]] | ||
'''قانون متحدالشکل کردن لباس مردان'''؛ اقدام دولت برای یکسانسازی پوشش مردان در دوره پهلوی اول. | |||
«قانون متحدالشکل کردن لباس» یکی از | «قانون متحدالشکل کردن لباس» یکی از اقدامات دولت [[پهلوی اول]] در مسیر نوسازی اداری و اجتماعی بهشمار میآید که در ۱۳۰۷ش در [[مجلس شورای ملی]] تصویب شد. این قانون با هدف ایجاد نظم ظاهری، کاهش تفاوتهای پوششی میان گروههای اجتماعی، کاهش نفوذ [[نهاد دین]] و نزدیککردن ظاهر شهروندان به [[سبک پوشش غربی]] تدوین شد. اجرای آن با دخالت نیروهای امنیتی و نظامی پیامدهای گستردهای در عرصه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بر جای گذاشت و واکنشهای متفاوتی را میان اقشار مختلف [[جامعه]] برانگیخت. | ||
==مفاد قانون متحدالشکل کردن لباس== | == مفاد قانون متحدالشکل کردن لباس == | ||
طبق مفاد این قانون که در [[۶ دی]] ۱۳۰۷ش به تصویب مجلس شورای ملی رسید، تمام مردانی که [[لباس رسمی دولتی]] نداشتند موظف شدند از پوشش متحدالشکل استفاده کنند و کارمندان دولت نیز خارج از ساعات اداری باید همین نوع پوشش را رعایت میکردند. هشت گروه از [[روحانیون]] با شرط تأیید صلاحیت علمی و مذهبی از سوی نهادهای دولتی، از شمول قانون مستثنی شده بودند. در این قانون، برای افرادی که از اجرای [[قانون]] سر باز میزدند، مجازاتهایی مانند جریمهٔ نقدی یا حبس کوتاهمدت تعیین شده بود. بر اساس این قانون، دولت موظف شده بود تا [[فروردین]] ۱۳۰۹ش آن را در سراسر کشور اجرا کند.<ref>. [https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=5tjhh34n7ow «قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی].</ref> | |||
== نظامنامههای اجرایی == | |||
برای اجرای دقیق قانون، دولت «[[نظامنامهٔ متحدالشکل نمودن البسه برای شهر و قصبات]]» را نیز تصویب کرد. بر اساس این نظامنامه، پوشش جدید شامل [[کلاه پهلوی]] (کلاه لبهدار)، کت کوتاه (نیمتنه با یقه عربی یا برگردان) و شلوار بود و استفاده از [[شال]] و [[دستار]] هم ممنوع اعلام شد.<ref>. «[https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=i0rxe5i884g نظامنامه متحدالشکل نمودن البسه برای شهر و قصبات»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> | |||
نظامنامهٔ دیگری که ویژهٔ روحانیت بود، «[[نظامنامهٔ امتحان طلاب]]» نامیده میشد که بر اساس آن، طلاب و روحانیون برای پوشیدن لباس روحانیت باید در آزمونهای دولتی وزارت معارف شرکت میکردند و تنها در صورت قبولی اجازهٔ استفاده از [[عمامه]] و [[عبا]] را داشتند.<ref>. [https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=iluf13wompc «سواد نظامنامه امتحان طلاب و تشخیص مدرسین علوم منقول و معقول»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> | |||
== نظارت و اجرا == | |||
اجرای قانون بر عهدهٔ ادارهٔ نظمیه (شهربانی) گذاشته شده بود. مأموران ملزم بودند در خیابانها و اماکن عمومی، پوشش افراد را بررسی کرده و در صورت مشاهدهٔ تخلف، تذکر داده یا اقدام عملی انجام دهند. در اسناد تاریخی گزارش شده است که مأموران در مواردی کلاههای غیرپهلوی را از سر عابران و عمامهٔ روحانیونی را که مجوز نداشتند برمیداشتند و در برخی موارد لباسهای بلند مردم عادی مانند [[قبا]] و [[سرداری]] را برای تطبیق با الگوی جدید کوتاه میکردند.<ref>. مجد، از قاجار به پهلوی: بر اساس اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا (۱۳۰۹–۱۲۹۸)، ۱۳۸۹ش، ص۵۵؛ مکی، تاریخ بیست سالهٔ ایران: استحکام دیکتاتوری پهلوی، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص73-71.</ref> | |||
== | == زمینهها و انگیزههای شکلگیری قانون == | ||
در سالهای آغازین حکومت [[پهلوی اول]]، جریان [[نوسازی آمرانه]] میان نخبگان و سیاستگذاران طرفدارانی داشت. در ذهن [[روشنفکران ملیگرا|روشنفکران ملیگرای]] آن دوره، [[لباس سنتی ایرانی]] نمادی از عقبماندگی و رخوت بود. نخبگانی چون [[سیدحسن تقیزاده]]، بر این باور بودند، تا زمانی که ایرانی [[کتوشلوار]] نپوشد و کلاه غربی بر سر نگذارد، نمیتواند به نظم عقلانی و صنعتی دست یابد.<ref>. اتابکی، تجدد آمرانه:جامعه و دولت در عصر رضاشاه، ۱۳۸۵ش، ص197-196.</ref> این روشنفکران، تغییر ظاهر و پوشش را مقدمهٔ تغییرات فکری و اجتماعی میدانستند<ref>. [https://irhj.sbu.ac.ir/article_95638.html محمدی، و سید احمدی زاویه، «لباس متحدالشکل: بازنمایی قدرت و مدرنیته (دوران پهلوی اول)»، ۱۳۹۶ش، ص۷۶، ۹۹.]</ref> که باید با قدرتِ دولت و از بالا به پایین بر بدن شهروندان تحمیل شود.<ref>. میلانی، تجدد و تجددستیزی در ایران، ۱۳۸۲ش، ص۱۸–۲۰.</ref> | |||
از سوی دیگر، دولت نیز تنوع [[پوشاک اقوام]] و گروههای مختلف جامعه را مانعی برای ایجاد [[هویت ملی]] میدانستند و اظهار میداشت که یکسانسازی پوشش به [[انسجام اجتماعی]] کمک کرده<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/614029/سیاست-متحد-الشکل-کردن-لباس-و-هویت-رسمی-جدید-ایرانی-در-جامعه-عرب-خوزستان-عصر-پهلوی-اول- اکبری و البوعلی، «سیاست متحدالشکل کردن لباس و هویت رسمی جدید ایرانی در جامعهٔ عرب خوزستان»، پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، ۱۴۰۳ش، ص۵۰].</ref> و نظارتِ نظمیه بر شهروندان را آسانتر ساخته و هرگونه تمایز که مقاومت را به دنبال داشته باشد از بین میبرد.<ref>. [https://irhj.sbu.ac.ir/article_95638.html محمدی، منظر و سید احمدی زاویه، «لباس متحدالشکل: بازنمایی قدرت و مدرنیته (دوران پهلوی اول)»، ۱۳۹۶ش، ص۸۹.]</ref> الگوگیری از اصلاحات [[ترکیه]] نیز در شکلگیری این سیاست نقشی برجسته داشت.<ref>. [https://psri.ir/?id=bbpjl6iwfp حامی، «سوغات رضاشاه از سفر ترکیه»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> | |||
== | == پیامدهای قانون متحدالشکل کردن لباس == | ||
اجرای قانون متحدالشکل کردن لباس پیامدهای اجتماعی گسترده در [[ایران]] باقی گذاشت. یکی از مهمترین پیامدها، کاهش تنوع [[پوشاک اقوام ایرانی]] بود. پیش از این قانون، هر قوم و جغرافیایی پوشش و شناسنامهٔ فرهنگی خاص خود را داشتند. با تصویب قانون مذکور، عملاً تنوع پوششی و تکثر قومیفرهنگی هدف قرار گرفت<ref>. مجد، از قاجار به پهلوی: بر اساس اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا (۱۳۰۹–۱۲۹۸)، ۱۳۸۹ش، ص۵۵۶.</ref> و به تعبیر سفیر وقت [[آلمان]]، شکوه تاریخی خود را از دست داد.<ref>. [https://irdc.ir/0001p1 «مقابلهٔ مردم کردستان با سیاستهای رضاخانی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> [[مخملبافی]] در شهرهایی چون [[یزد]] و [[کاشان]] تعطیل شد و [[ایران]] از تولیدکنندهٔ پارچههای باهویت بومی، به مصرفکنندهٔ منسوجات کارخانهای و کلاههای وارداتی اروپایی تبدیل شد. اسناد [[تظلمخواهی]] مردم به مجلس نشان میدهد که بسیاری از بافندگان و تجار خردهپای پوشاک، [[امنیت شغلی]] خود را از دست داده و بهدلیل تغییر دستوریِ [[ذائقه]] بازار، ورشکست شده بودند.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/99154/fa صفری، «نارضایتی از متحدالشکل نمودن لباس بر اساس اسناد عرایض مجلس شورای ملی»، ۱۳۹۶ش، ص۷3-۷0].</ref> | |||
[[پرونده:قانون متحدالشکل کردن لباس۱.jpg|جایگزین=تصدیق نظمیه دزفول به روحانی شیعه ایرانی برای پوشیدن لباس روحانیت |بندانگشتی|ورقهٔ تصدیق نظمیه دزفول به روحانی شیعه ایرانی برای پوشیدن لباس روحانیت – ۲۶ آذر ۱۳۰۸ش]] | |||
قانون متحد الشکل کردن لباس، استقلال [[حوزه علمیه|حوزههای علمیه]] را با مشکل مواجه کرده بود. با تصویب نظامنامهٔ امتحانات، بررسی صلاحیت علمی روحانیون جهت پوشیدن لباس مذهبی عملاً در اختیار دولت قرار گرفت.<ref>. [https://nezamat.ir/post-18343 «نظامنامه امتحان طلاب و تشخیص مدرسین علوم منقول و معقول»، وبسایت نظامات.]</ref> نتیجه این سیاستها، محدودیت سازی فعالیتهای اجتماعی روحانیون و خانهنشینی اجباری افرادی بود که حاضر نبودند شأن [[لباس روحانیت]] را با آزمونهای دولتی گره بزنند.<ref>. [https://mtq.ir/?page=authors&id=392 معینی رودبالی، «بررسی وضعیت و واکنش علمای فارس به قانون متحدالشکل کردن البسه»، ۱۳۹۹ش، ص ۱۴۸]؛ نیری شیرازی، روزگار پهلوی اول (تحفهٔ نیر، ج۲)، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۵.</ref> | |||
در | == واکنشها به اجرای قانون == | ||
اجرای قانون متحد الشکل کردن لباس با واکنشهای متفاوتی روبهرو شد. بسیاری از روحانیون این اقدام را گامی در جهت [[دینزدایی]] و [[استحاله فرهنگی]] ارزیابی میکردند و آن را در امتداد سیاستهای گستردهتر [[رضاشاه]] برای کاهش نفوذ نهاد [[دین]]<ref>[https://psri.ir/?id=243ozhmy . مجد، «کلاه پهلوی و لباسهای متحدالشکل رضاشاهی در اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی؛] [https://www.sid.ir/paper/99154/fa صفری، «نارضایتی از متحدالشکل نمودن لباس بر اساس اسناد عرایض مجلس شورای ملی»، ۱۳۹۶ش، ص71-73].</ref> و افزایش نظارت دولتی بر [[نهاد روحانیت]] میدیدند؛<ref>. [https://mtq.ir/?page=authors&id=392 معینی رودبالی، «بررسی وضعیت و واکنش علمای فارس به قانون متحدالشکل کردن البسه»، ۱۳۹۹ش، ص139].</ref> اما واکنش مردم متفاوت بود؛ افراد عادی چارهای جز پیروی نداشتند. برخی افراد سرشناس، برای دوری از پوشش جدید کمتر در انظار و اجتماع ظاهر میشدند.<ref>. [https://mtq.ir/?page=authors&id=392 معینی رودبالی، «بررسی وضعیت و واکنش علمای فارس به قانون متحدالشکل کردن البسه»، ۱۳۹۹ش، ص۱۴۸].</ref> [[عشایر ایران|عشایر]] که تغییر لباس را مغایر با سنتهای خود میدانستند در مواردی با مأموران نظمیه وارد درگیری نظامی شدند.<ref>. [https://jhr.usb.ac.ir/article_2047.html حاجیانپور و سیاهپور، «بازتاب سیاست عشایری رضاشاه در اشعار و سرودههای بومی بویراحمد»، ۱۳۹۳ش، ص ۱۲۱]؛ [https://psri.ir/?id=1rrdx289&utm_source=copilot.com واعظ شهرستانی، «انگیزههای سیاسی و اقتصادی شورشهای عشایری در دورهٔ رضاشاه»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی؛] [https://ensani.ir/fa/article/614029/سیاست-متحد-الشکل-کردن-لباس-و-هویت-رسمی-جدید-ایرانی-در-جامعه-عرب-خوزستان-عصر-پهلوی-اول- اکبری و البوعلی، «سیاست متحدالشکل کردن لباس و هویت رسمی جدید ایرانی در جامعه عرب خوزستان»، ۱۴۰۳ش، ص۵۹-۶۱].</ref> در شهرها مردم با استفاده از [[طنز]] و [[هجو]]، کلاه جدید را کلاه «لگنی» نامیدند تا از بار رسمی و دستوری آن بکاهند.<ref>. پسندیده، خاطرات آیتالله پسندیده (گفتهها و نوشتهها)، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۸.</ref> اعتراضات خیابانی محدودی نیز شکل گرفت که با برخورد حکومت با رهبرانش خاموش شدند؛<ref>. مدنی، تاریخ سیاسی معاصر ایران، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۲۴۴.</ref> اما اوج اعتراضها در [[تیر]] ۱۳۱۴ش در [[مسجد گوهرشاد]] [[مشهد]]، رخ داد که با دخالت نیروهای نظامی و کشتهشدن شمار زیادی از معترضان پایان یافت.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد»،] وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== | |||
== منابع == | |||
==منابع== | |||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* اتابکی، تورج، تجدد آمرانه:جامعه و دولت در عصر رضاشاه، ترجمه مهدی حقیقتخواه، تهران، ققنوس، ۱۳۸۵ش. | * اتابکی، تورج، تجدد آمرانه:جامعه و دولت در عصر رضاشاه، ترجمه مهدی حقیقتخواه، تهران، ققنوس، ۱۳۸۵ش. | ||
* اکبری، محمدعلی و البوعلی، | * اکبری، محمدعلی و البوعلی، محمد، «سیاست متحدالشکل کردن لباس و هویت رسمی جدید ایرانی در جامعه عرب خوزستان (عصر پهلوی اول)، پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، شماره ۳۵، ۱۴۰۳ش. | ||
* پسندیده، مرتضی، خاطرات آیتالله پسندیده (گفتهها و نوشتهها)، تهران، | * پسندیده، مرتضی، خاطرات آیتالله پسندیده (گفتهها و نوشتهها)، تهران، مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۹ش. | ||
* حاجیانپور، حمید و سیاهپور، کشواد، «بازتاب سیاست عشایری رضاشاه در اشعار و سرودههای بومی بویراحمد»، پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، شماره ۱۵، ۱۳۹۳ش. | * حاجیانپور، حمید و سیاهپور، کشواد، «بازتاب سیاست عشایری رضاشاه در اشعار و سرودههای بومی بویراحمد»، پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، شماره ۱۵، ۱۳۹۳ش. | ||
* حامی، ولیالله، «سوغات رضاشاه از سفر ترکیه»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: | * حامی، ولیالله، «سوغات رضاشاه از سفر ترکیه»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۴۰۰ش. | ||
* «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، | * «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، ۲۰ و ۲۱ تیرماه ۱۳۱۴»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی تاریخ درج مطلب:۲۱ تیر ۱۴۰۴ش. | ||
* «سواد نظامنامه امتحان طلاب و تشخیص مدرسین علوم منقول و معقول»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ بازدید: | * «سواد نظامنامه امتحان طلاب و تشخیص مدرسین علوم منقول و معقول»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ بازدید: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش. | ||
* صفری، سهیلا، «نارضایتی از متحدالشکل نمودن لباس بر اساس اسناد عرایض مجلس شورای ملی»، | * صفری، سهیلا، «نارضایتی از متحدالشکل نمودن لباس بر اساس اسناد عرایض مجلس شورای ملی»، گنجینهٔ اسناد، شماره ۱۰۵، ۱۳۹۶ش. | ||
* «قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ بازدید: | * «قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ بازدید: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش. | ||
* مجد، | * مجد، محمدقلی، «کلاه پهلوی و لباسهای متحدالشکل رضاشاهی در اسناد وزارت خارجه آمریکا»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۸ش. | ||
* مجد، محمدقلی، از قاجار به پهلوی: بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا (۱۳۰۹–۱۲۹۸)، ترجمه رضا مرزانی و مصطفی امیری، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۹ش. | * مجد، محمدقلی، از قاجار به پهلوی: بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا (۱۳۰۹–۱۲۹۸)، ترجمه رضا مرزانی و مصطفی امیری، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۹ش. | ||
* محمدی، منظر و سید احمدی زاویه، سید | * محمدی، منظر و سید احمدی زاویه، سید سعید، «لباس متحدالشکل: بازنمایی قدرت و مدرنیته (دوران پهلوی اول)». تاریخ ایران، شماره ۲۳، ۱۳۹۶ش. | ||
* مدنی، جلالالدین، تاریخ سیاسی معاصر ایران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۷ش. | * مدنی، جلالالدین، تاریخ سیاسی معاصر ایران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۷ش. | ||
* معینی رودبالی، رضا، «بررسی وضعیت و واکنش علمای فارس به قانون متحدالشکل کردن البسه»، مطالعات تاریخی. | * معینی رودبالی، رضا، «بررسی وضعیت و واکنش علمای فارس به قانون متحدالشکل کردن البسه»، مطالعات تاریخی. شمارهٔ ۶۸، ۱۳۹۹ش. | ||
* مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران: استحکام دیکتاتوری پهلوی، تهران، ناشر، ۱۳۶۲ش. | * مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران: استحکام دیکتاتوری پهلوی، تهران، ناشر، ۱۳۶۲ش. | ||
* میلانی، عباس، تجدد و تجددستیزی در ایران، تهران، | * میلانی، عباس، تجدد و تجددستیزی در ایران، تهران، اختران، ۱۳۸۲ش. | ||
* «مقابله مردم کردستان با سیاستهای رضاخانی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: | * «مقابله مردم کردستان با سیاستهای رضاخانی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش. | ||
* «نظامنامه متحدالشکل نمودن البسه برای شهر و قصبات»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ بازدید: | * «نظامنامه متحدالشکل نمودن البسه برای شهر و قصبات»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ بازدید: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش. | ||
* نیری شیرازی، عبدالرسول، روزگار پهلوی اول (تحفه نیر جلد دوم)، تصحیح محمدیوسف نیری، شیراز، دریای نور، ۱۳۸۷ش. | * نیری شیرازی، عبدالرسول، روزگار پهلوی اول (تحفه نیر جلد دوم)، تصحیح محمدیوسف نیری، شیراز، دریای نور، ۱۳۸۷ش. | ||
* «نظامنامه امتحان طلاب و تشخیص مدرسین علوم منقول و معقول»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ بازدید: | * «نظامنامه امتحان طلاب و تشخیص مدرسین علوم منقول و معقول»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ بازدید: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش. | ||
* واعظ شهرستانی، نفیسه، «انگیزههای سیاسی و اقتصادی شورشهای عشایری در دوره رضاشاه»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای | * واعظ شهرستانی، نفیسه، «انگیزههای سیاسی و اقتصادی شورشهای عشایری در دوره رضاشاه»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب:۳ اردیبهشت ۱۴۰۰ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
