پرش به محتوا

پیش‌نویس:حضرت معصومه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۵۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>حضرت معصومه(ع)؛</big>''' دختر امام موسی بن‌جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.
'''{{درشت|فاطمه معصومه؛}}''' دختر امام موسی بن جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.  


حضرت معصومه(ع) با نام اصلی فاطمه، دارای القاب فراوانی همانند معصومه و کریمه اهل‌بیت می‌باشد. ایشان پس از مهاجرت به سال ۲۰۱هجری قمری به ایران، در ساوه بیمار شدند. سپس به قم نقل مکان کرده و در همان‌جا از دنیا رفتند و به خاک سپرده شدند. در ایران، سالروز تولد حضرت معصومه به‌عنوان روز دختر نام‌گذاری شده است.
فاطمه معصومه، دختر [[امام موسی کاظم]] و خواهر [[امام رضا]] است که پس از [[هجرت]] امام رضا به [[خراسان]]، به قصد دیدار او از [[مدینه]] عازم [[ایران]] شد، اما در مسیر و پس از درگیری همراهانش با مخالفان در [[ساوه]]، بیمار شد و در [[قم]] درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد. وی با القابی چون [[معصومه]] و [[کریمه اهل‌بیت]] شناخته می‌شود و بر اساس روایات [[شیعه]]، [[زیارت]] او پاداشی همسان [[زیارت امام رضا]] دارد. حضور و دفن او در قم، باعث تبدیل شدن این شهر به کانون علمی و مذهبی [[تشیع]]، تقویت [[هویت شیعی]] و شکل‌گیری [[مدارس دینی]] شد. [[حرم]] او پس از [[حرم امام رضا]]، مهم‌ترین [[زیارتگاه]] در ایران است و سالروز ورودش به قم به عنوان [[روز قم]] و روز تولدش به عنوان [[روز ملی دختران]] گرامی داشته می‌شود.


== '''زندگی‌نامه''' ==
== زندگی‌نامه ==
فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن‌جعفر، خواهر امام رضا و عمه امام جواد است. مادر ایشان، نجمه‌خاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در سال ۱۴۸هجری‌ فرزندش علی بن‌موسی الرضا را به دنیا آورد و در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳هجری،  پس از ۲۵ سال،صاحب دختری به نام فاطمه معصومه شد. پیش از این، امام جعفرصادق به ولادت چنین بانوی والامقامی بشارت داده بود.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص1۹؛ [https://ensani.ir/fa/article/254593/ استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، ص۳۰۱.]</ref>
فاطمه، ملقب به معصومه، [[دختر]] [[امام موسی بن‌جعفر|امام موسی بن جعفر]] و [[خواهر]] [[علی‌بن موسی الرضا|علی بن موسی الرضا]] است. در منابع آمده است که [[مادر]] وی، [[نجمه‌خاتون]]، از [[زن|زنان]] [[پارسایی|پارسا]] و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در [[۱ ذی‌القعده]] سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.</ref> برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده‌اند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۵.</ref> بر اساس نقل‌های تاریخی، او در [[۱۰ ربیع‌الثانی|۱۰]] یا [[۱۲ ربیع‌الثانی]] سال ۲۰۱ق، در مسیر [[هجرت]] به [[خراسان]]، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی بن خزرج بن سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آن‌جا دفن شد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>


سبط بن جوزی، واعظ و مورخ‌ نامدار اهل‌سنت در قرن هفتم هجری، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی‌ بن‌جعفر، از چهار دختر آن حضرت به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده است. علامه محمدباقر مجلسی در بحارالانوار از فواطم اربعه نام برده است. حضرت معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص1۵.</ref> آن حضرت در ۱۰ یا ۱۲ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ قمری، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شدند و به خادم خود فرمودند مرا به قم به خانه موسی خزرج بن‌سعد اشعری ببرید. وقتی آن حضرت را به قم بردند، از دنیا رفت و در زمینی که موسی در بابلان داشت، به خاک سپرده شدند.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>
== القاب فاطمه معصومه ==
لقب معصومه و [[کریمه اهل‌بیت]] از القاب شناخته‌شده فاطمه به‌شمار می‌آید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل‌بیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.</ref> القاب حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و [[اخت‌الرضا]] نیز در [[زیارت‌نامه]] وی و از جمله در کتاب ''انوار المشعشعین''، ثبت شده است.<ref>کچوئی‌قمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref>


== '''القاب حضرت معصومه''' ==
== منزلت فاطمه معصومه ==
معصومه و کریمه اهل‌بیت لقب‌های مشهور حضرت هستند که لقب معصومه بر پایه روایتی از امام رضا در کتاب زاد المعاد اثر محمدباقر مجلسی و لقب کریمه اهل‌بیت نیز با استناد به روایتی از خواب سیدمحمود مرعشی نجفی به کار می‌رود.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲-۴۱.</ref> همچنین ایشان دارای القاب متعددی هستند که از جمله مشهورترین آنها می‌توان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخـت‌الرضا اشاره نمود. این القاب در زیارت‌نامه‌ای که در منبعی تاریخی-روایی مانند کتاب انوار المشعشعین ثبت شده، نقل شده است.<ref>کچوئی‌قمی، انوار المشعشعين، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref>
طبق روایتی از [[امام جواد]] کسی که قبر فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به [[بهشت]] راه می‌یابد.<ref>شیخ‌صدوق، عیون اخبارالرضا علیه‌السّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، [[زیارت فاطمه معصومه]] در قم، همسان [[زیارت علی‌بن موسی الرضا]] دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۳، ص۶۸؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، ۱۳۲۹ش، ج۵، ص۳۵.</ref> این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی او از مقام [[عصمت]] است. این امر در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا تلقی شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۲۲.</ref> پیش از این نیز، [[امام جعفر صادق]] به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۱۱۷.</ref> طبق روایت دیگری، [[شفاعت]] فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۲۲۸.</ref>


== '''منزلت حضرت معصومه''' ==
== ازدواج نکردن فاطمه معصومه ==
امام جواد در روایتی در مورد زیارت حضرت معصومه در قم فرمودند؛ «مَنْ زارَها عارِفاً بِحَقِّها فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ کسی که با معرفت به [مقام] او (فاطمه معصومه)، را زیارت کند، بهشت برای او است».<ref>شيخ‌صدوق، عيون اخبارالرضا عليه‏السّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت حضرت معصومه در قم، هم‌سان زیارت آن حضرت دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ ‌التواریخ، 1380ش، ج3، ص68؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، 1329ش، ج5، ص3۵.</ref> این سخن، همراه با باور ریشه‌دار شیعیان به منزلت والای وی، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی ایشان از مقام عصمت است. این باور در سیرۀ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص2۲.</ref>
بر اساس منابع تاریخی، فاطمه معصومه [[ازدواج]] نکرد. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع ذکر کرده‌اند. طبق [[وصیت‌نامه]] امام موسی کاظم ازدواج دختران وی تنها با اجازهٔ امام رضا، جایز است. این وصیت یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه ذکر شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی اندیشمندان بر این باور هستند که فاطمه معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری [[هم‌کفو]] وی در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت [[هارون‌الرشید]] و به‌ویژه زندانی‌بودن امام کاظم، به‌گونه‌ای بود که داشتن ارتباط نزدیک با [[خاندان امامت]]، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که به‌خاطر ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref>


پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده بودند: «مَنْ زارَها وَ جبت لَهُ الْجَنَه».<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص117.</ref> این روایت، خود گواهی بر عظمت و مقام رفیع حضرت معصومه به شمار می‌رود.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص2۳.</ref> بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت حضرت معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یمن آن، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص228.</ref>
== هجرت به ایران ==
پس از [[هجرت امام رضا]] در سال ۲۰۰ق به خراسان، او در نامه‌ای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا به‌سوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق به‌قصد خراسان، [[مدینه]] را ترک کرد. در مسیر [[سفر]]، کاروان به شهر ساوه رسید. مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری رخ داد که منجر به [[شهادت]] تعدادی از بستگان وی شد.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، ۱۳۳۵ق، ص۱۶۰؛ منصوری، حیاهٔ السّت، ۱۳۳۹ش، ص۵۰.</ref> این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، ۱۳۹۸ق، ص۴۲۸؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، ۱۳۸۶ش، ص1۱۶۱ و ۱۶۸.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه [[موسی بن خزرج اشعری]]، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> علاوه برآن برخی پژوهشگران برای سفر فاطمه معصومه به [[ایران]] اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و تبلیغ [[آموزه‌های شیعی]] را ذکر کرده‌اند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>


== '''ازدواج نکردن حضرت معصومه''' ==
== پیامدهای هجرت به ایران ==
بر اساس منابع تاریخی، حضرت فاطمه معصومه(س) ازدواج نکردند. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع بررسی کرده‌اند که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
مهم‌ترین پیامدهای سکونت فاطمه معصومه در قم عبارت‌اند از:
* گسترش حضور [[امام‌زادگان]]
* رشد فعالیت‌های دینی در قم<ref name=":0">[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref>
* تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش‌آفرینی آن در [[جهان تشیع]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.]</ref>
* ترویج نقل [[احادیث شیعه]] در موضوعاتی مانند [[دوازده امام|امامان دوازده‌گانه]] و جایگاه [[امام حسین]] در برابر دیگر فرقه‌ها مانند [[واقفیه]] و [[غلات|غُلات]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۸-۷۶.]</ref>
* شکل‌گیری مدارس و حلقه‌های درسی امامیه در قم
* تبدیل قم به مرکز آموزش و انتقال [[معارف شیعی]] در عرصه‌هایی چون [[حدیث]]، [[کلام]] و [[فقه]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۲-۷۱.]</ref>
* برگزاری مناظرات کلامی با جریان‌هایی مانند [[معتزله]]،<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۷.]</ref>
* تأسیس [[حوزۀ علمیه قم]]
* ارتقای جایگاه زنان در [[جامعه اسلامی]]
* تغییر نگرش ایرانیان از [[مردسالاری]] به [[شایسته‌سالاری]].<ref name=":0"/>


=== '''وصیت امام موسی بن‌جعفر''' ===
== کرامات ==
در وصیت‌نامه امام موسی کاظم تصریح شده است که ازدواج دختران ایشان تنها با اذن و اجازه امام پس از خود، یعنی امام رضا، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا را به وضوح اعلام می‌کند، می‌تواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج حضرت معصومه باشد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص۳۵.</ref>
[[کرامات]] فاطمه معصومه شامل طیف‌های گوناگونی است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref> که از جمله [[شفا|شفای]] بیماران، گشایش در مشکلات فردی، رؤیاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است.<ref>[https://al-falah.ir/content/detail/959 حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح]</ref>


=== '''نیافتن هم‌کفو''' ===
== زیارتنامه ==
با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر اکرم که فرموده‌اند: ازدواج از سنت من است، روشن است که امام رضا و حضرت معصومه نمی‌توانسته‌اند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که حضرت معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشتند که یافتن همسری در خور و هم‌شأن ایشان در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص۳۵.</ref>
[[زیارت‌نامه فاطمه معصومه]] از امام رضا نقل شده است<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> که خواندن آن هنگام ورود به [[حرم فاطمه معصومه|حرم وی]] مستحب است.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، ۱۳۷۸ش، ص۵۶.]</ref> علاوه بر زیارت‌نامه فعلی، زیارت‌نامه‌های دیگر نیز نقل شده است.<ref>مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref>


=== '''شرایط سیاسی دوره هارون‌الرشید و مأمون''' ===
== حرم فاطمه معصومه ==
فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به ویژه زندانی بودن امام کاظم، به گونه‌ای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه(ع)»، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref>
پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در [[باغ بابلان]] به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمهٔ دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> [[شاه‌بیگم صفوی]] بقعه را به‌صورت بنایی هشت‌ضلعی با [[گنبد|گنبدی]] جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref> نخستین ضریح مرقد با فرمان [[شاه‌طهماسب اول]] ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> فرش حرم با سنگ مرمر، آغاز [[آیینه‌کاری]]، تأسیس [[مدرسه فیضیه]] و [[مدرسه دارالشفا|دارالشفا]] در زمان [[فتحعلی‌شاه]] انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم از دو صحن اصلی، [[گنبد طلا]]، شش [[گلدسته]]، [[ایوان]]‌ها و [[رواق]]‌های متعدد تشکیل شده است که با [[هنر اسلامی]] و [[هنر ایرانی|ایرانی]] از جمله [[کاشی‌کاری]]، [[طلاکاری]] و آینه‌کاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضایی‌ندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند [[مدرسه علمیه|مدرسه‌های علمیه]]، [[مسجد|مساجد]]، [[کتابخانه]] و [[موزه]] است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> [[موقوفه|موقوفات]] حرم فاطمه معصومه و تولیت، پشتوانه مالی و اداری [[حرم فاطمه معصومه]] است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref>


== '''هجرت به ایران''' ==
== جایگاه فاطمه معصومه نزد ایرانیان ==
مأمون، خلیفه عباسی، با هدف نظارت و کنترل نزدیک‌تر بر امام رضا، ایشان را از مدینه به خراسان فرا خواند. امام رضا این دعوت را به ناچار پذیرفته و در سال ۲۰۰هجری رهسپار ایران شدند. پس از آن، امام در نامه‌ای از خواهر خود، حضرت فاطمه معصومه(س)، درخواست کردند تا به سوی او بیاید. حضرت معصومه نیز در سال ۲۰۱هجری به قصد خراسان، مدینه را ترک گفتند. در مسیر سفر، کاروان ایشان به شهر ساوه رسید. بنا بر منابع تاریخی، مردم ساوه در آن زمان از مخالفان سرسخت خاندان پیامبر بودند. با ورود موکب حضرت معصومه، گروهی از اهالی ساوه به همراهان ایشان حمله کرده و درگیری سختی رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از برادران و برادرزادگان حضرت گردید.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، 1335ق، ص160؛ منصوری، حیاۀالسّت، 1339ش، ص5۰.</ref> این واقعه تاثیری عمیق بر ایشان گذاشت و به شدت دچار اندوه و بیماری شدند.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> در روایتی دیگر نیز اشاره شده است که ایشان در ساوه مسموم شدند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، 1398ق، ص428؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، 1386ش، ص161 و ص168.</ref>
پس از [[حرم امام رضا]]، مهم‌ترین [[زیارتگاه]] در ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم، حرم فاطمه معصومه است.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> سالروز ورود فاطمه معصومه به قم با عنوان [[روز قم]] در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است و هر سال با برگزاری مراسم و آیین‌هایی چون آیین استقبال از کاروان نمادین ورود فاطمه معصومه به قم و مراسم [[خطبه‌خوانی]]، از سوی ساکنین قم تکریم می‌شود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/استقبال-باشکوه-از-کاروان-نمادین-ورود-Ø­Ø «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[بست‌نشینی]] مردم در حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی نیز بیانگر جایگاه حرم فاطمه معصومه است.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۶.</ref> روز تولد فاطمه معصومه به‌عنوان [[روز ملی دختران]] نامگذی شده است.<ref>[http://«در%20مورد%20روز%20دختر%20در%20ویکی%20تابناک%20بیشتر%20بخوانید»،%20خبرگذاری%20تابناکhttps://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/روز-دختر «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک]</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمه معصومه پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:


هنگامی که حضرت معصومه دریافتند تا شهر قم حدود ده فرسخ (معادل ۶۰ کیلومتر) فاصله دارد، درخواست کردند که ایشان را به آن شهر منتقل کنند. در قم، در خانۀ «موسی بن خزرج اشعری» از اصحاب امام رضا ساکن شدند و سرانجام پس از شانزده یا هفده روز، در همان شهر رحلت فرمودند.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>
{{شعر جدید
| متن =
وصف او را نتوان گفت به صد منظومه\\گفته معصوم به او «فاطمه معصومه»<ref>[http://«مجموعه%20اشعار%20مدح%20و%20منقبت%20حضرت%20فاطمه%20معصومه»،%20وب‌سایت%20پایگاه%20اطلاع‌رسانی%20حوزهhttps://hawzah.net/fa/goharenab/View/79954/مجموعه-اشعار «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref>}}


== '''علل، انگیزه‌ها و پیامدهای هجرت حضرت معصومه''' ==
=== کنگره بزرگداشت ===
خلفای اموی و عباسی با اتخاذ سیاست‌هایی راهبردی درصدد بودند تا اهل‌بیت پیامبر را به حاشیه رانده و با انتساب خود به رسول خدا، جایگزینی ایشان را بر مردم تحمیل نمایند. در مقابل، استراتژی ائمه اطهار و خاندان آنان، حضور فعال در عرصه اجتماعی، شناساندن اسلام ناب محمدی در تقابل با اسلام تحریف‌شده اموی و عباسی، و دفاع از اصلِ ولایت و امامت منصوص بود؛ همان حقیقتی که امام رضا در حدیث سلسله‌الذهب در نیشابور تشریح فرمودند. به نظر می‌رسد سفر حضرت فاطمه معصومه به ایران، با اهدافی مهم و در ادامه این مبارزه فکری و فرهنگی از جمله مقابله با توطئه خلفا برای حاشیه‌نشانی اهل‌بیت، معرفی چهره اصیل اسلام هم از طریق علمی و هم عملی به مسلمانان و پیروان دیگر ادیان در ایران، تلاش برای خنثی‌سازی هجمه‌های فرهنگی جنبش‌های ضدِمکتبی نوظهور در عرصه سیاسی-اجتماعی اسلامی مانند نهضت شعوبیه و دفاع از امامت منصوص و ولایت حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا صورت پذیرفته است.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>
نخستین گنگرهٔ بزرگداشت فاطمه معصومه و مکانت فرهنگی قم در سال ۱۳۸۴ش، در حرم وی با سخنرانی [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[احمد عابدی]]، [[جعفر سبحانی]]، [[علی دوانی]]، [[رضا استادی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] برگزار شد. این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت فاطمه معصومه و شهر قم شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، 1384ش، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref>


حضرت معصومه در راستای تحقق این اهداف مقدس، شهر قم را که آن زمان کانون تشیع و محبت اهل‌بیت در ایران بود برای اقامت برگزید و در همان‌جا از دنیا رفت. پیامدهای حضور ایشان در ایران، تأثیراتی عمیق و ماندگار داشت که از آن جمله می‌توان به تداوم و تقویت حضور امامزادگان و گسترش فرهنگ جهاد و شهادت، تأسیس و توسعه حوزه علمیه قم، نقش‌آفرینی مدفن ایشان به‌عنوان کانون جغرافیای معرفتی جهان تشیع و محور نشر معارف اهل‌بیت و نیز تغییر نگرش جامعه اسلامی به ویژه در ایران از مردسالاری به سمت شایسته‌سالاری و تکریم مقام واقعی زن اشاره نمود.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref>
=== پویش‌های مردمی ===
بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف هر سال در ایام ولادت یا وفات فاطمه معصومه، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش [[ملیکه ایران]]، [[پویش ملی ۱۷+۱]]،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8843932/راه-اندازی-۲-پویش-مردمی-در-سالروز-رحلت-حضرت-معصومه-س «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان]</ref> [[پویش بهترین دختر دنیا]]،<ref>[https://news.amfm.ir/2023/05/08/اجرای-پویش-حضرت-معصومه-س؛-بهترین-دختر/ «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref> پویش [[به احترام حضرت معصومه]] که به گزارش رئیس کل دادگستری استان قم منجر به صلح در پرونده‌های متعدد قضایی شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6687970/پویش-به-احترام-حضرت-معصومه-س-با-۴۹۶-پرونده-صلح-و-سازش-در «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر.]</ref>


== '''<big>کرامات</big>''' ==
=== فیلم سینمایی ===
کرامات حضرت معصومه را می‌توان به دو گونه مخاطلان و کرامت‌ها دسته‌بندی کرد؛ زیرا مخاطبان کرامات حضرت معصومه طیف وسیعی را شامل می‌شود. گاه اشخاصی که مورد کرامت و عنایت قرار گرفته‌اند، انسان‌هایی عادی و ناشناخته از هر قشر و پیشه‌ای بوده‌اند و گاه شامل عالمان، مراجع تقلید و شخصیت‌های برجسته دینی شده است. از طرف دیگر زمانی افرادی مسلمان و زمانی هم غیرمسلمان هستند. گونه کرامت‌ها نیز به سه صورت کرامات علمی و معنوی، کرامات جسمانی و شفایی و کرامات مادی روی داده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref>
[[فیلم سینمایی]] [[اخت الرضا (فیلم)|اخت الرضا]] با محوریت سفر فاطمه معصومه از [[مدینه]] به قم به کارگردانی [[سیدمجتبی طباطبایی]] در سال ۱۴۰۰ش، ساخته شد و در [[۱۸ مهر]] ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران شد. این فیلم اولین محصول مشترک بین [[عتبه امام حسین]] و آستان [[حضرت معصومه]] است که با مشارکت [[حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی]] و [[شرکت سینمایی نور تابان]] وابسته به [[بنیاد مستضعفان]] تهیه شده است.<ref>[https://news.amfm.ir/2023/02/01/عنایت-حضرت-معصومهس-را-در-تولید-اخت-ال/ حسنی، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref>
== '''<big>زیارتنامه</big>''' ==
محتوای زیارتنامه در منابع شیعه موجود است که علامه مجلسی در کتاب‌های زاد المعاد، تحفه الزائر و بحار الانوار به نقل از علی بن‌ابراهیم، او از پدرش ابراهیم بن‌هاشم، او از سعد بن‌سعد اشعری و او از امام الرضا، گزارش کرده است.<ref>مجلسی،  زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref>  در روایتی از امام صادق ثواب بهشت برای زائر ایشان بیان شده است و در فرازی از زیارت، از مقام شفاعت ایشان استمداد می‌شود «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ».<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.</ref>
فقها و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را به‌عنوان عملی مستحب و مقبول، تحت قاعده تسامح در ادلّه سنن پذیرفته‌اند.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%D9%89-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87(%D8%B3) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، ص۵۶.]</ref> همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارتنامه‌های دیگری نیز برای حضرت معصومه نقل شده است.<ref>مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت(ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref> حضرت فاطمه‌زهرا و حضرت معصومه تنها زنانی‌ هستند که زیارتنامه مأثور؛ زیارت‌نامه‌ای که سند آن به نقل از معصوم است، دارند.<ref>مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۶.</ref>


== '''<big>حرم حضرت معصومه</big>''' ==
=== کتاب‌شناسی ===
پس از وفات در منزل موسی بن خزرج اشعری، پیکر ایشان در باغ بابلان به خاک سپرده شد. نخستین سایبان بر مزار توسط اشعریان برپا گردید و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> این بنا در قرن پنجم هجری به دستور امیرابوالفضل عراقی، وزیر طغرل سلجوقی، توسعه یافت و به مشهد و قبه سِتّی معروف گردید.<ref>کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه(س)»، ۱۳۷۸، ص۶۴.</ref>
کتاب‌شناسی فاطمه معصومه به [[زبان فارسی|زبان‌های فارسی]] و [[زبان عربی|عربی]] بر سه محور اصلی متمرکز است:
 
# زندگی‌نامه‌ها و سیره‌نگاری‌ها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل فاطمه معصومه می‌پردازند.
دوره صفویه، عصر شکوه و گسترش اساسی حرم بود. شاه‌بیگم صفوی بقعه را به صورت بنایی هشت‌ضلعی با گنبدی جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref> نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاه‌طهماسب اول ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> در عصر قاجار، فتحعلی‌شاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینه‌کاری، ساخت مدرسه‌ای بزگ یا همان مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای آستانه مقدسه انجام  شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> علی‌اصغرخان اتابک با احداث صحن جدید و ایوان آینه، بر عظمت مجموعه افزود.<ref>ناصرالدین شاه قاجار، سفرهای ناصرالدین شاه به قم، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۴.</ref> ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی عتیق و جدید، گنبد طلایی، شش گلدسته، و رواق‌های متعدد از جمله از جمله رواق‌های رواق شرقی، رواق غربی، رواق و گنبد شاه‌صفی، رواق و گنبد شاه‌عباس دوم، رواق و گنبد شاه‌سلیمان و رواق و گنبد طباطبائی است. تزیینات ایوان‌ها و رواق‌ها با کاشی‌کاری معرق، طلاکاری، نقره‌کاری، آینه‌کاری، کتیبه‌های نفیس، قندیل‌ها، فرش‌ها، پرده‌ها و پارچه‌ها از جلوه‌های برجسته هنر اسلامی در این آستان مقدس است.<ref>رضایی‌ندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه(س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.</ref>
# آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش وی در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند.
این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مهمی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است.<ref>کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه(س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.</ref>  پشتوانه مالی و اداری این مجموعه عظیم، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref> این آستان مقدس پس از حرم امام رضا(ع)، به‌عنوان مهم‌ترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته می‌شود.<ref>عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.</ref>
# مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، [[هنر معماری]] و نهادهای وابسته به آستان فاطمه معصومه را بررسی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۵-۱۰۳.]</ref>
 
== '''کنگره بزرگداشت''' ==
در سال ۱۳۸۴ش، به‌دستور متولی وقت آستان مقدس، کنگره‌ای برای بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه و جایگاه فرهنگی قم در حرم ایشان برگزار شد. در این مراسم شخصیت‌هایی همانند آیت‌الله مکارم شیرازی، حجت‌السلام دکتر احمد عابدی، آیت‌الله جعفر سبحانی، حجت‌الاسلام استاد علی دوانی، آیت‌الله رضا استادی، آیت‌الله جوادی آملی و جمعی از نویسندگان به سخنرانی پرداختند. بر اساس گزارش دبیر کنگره، این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات با ضخصیت حضرت معصومه، تاریخ تولد، وفات و ورود ایشان به قم، تأثیر ورود ایشان و آمدن فرهنگ تشیع توسط علویان و اشعریان و برخی مباحث علمی پیرامون آنها مرتبط گردید.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref>
 
== '''فیلم سینمایی''' ==
فیلم سینمایی اخت الرضا ساخته شده در سال ۱۴۰۰ش، با محوریت شرح تاریخی سفر حضرت فاطمه معصومه(س) از مدینه به قم و اتفاقات تاریخی و فضای سیاسی حاکم در آن دوران به کارگردانی سیدمجتبی طباطبایی، در تاریخ ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران گردید. این فیلم اولین محصول مشترک فرهنگی بین عتبه امام حسین و عتبه حضرت معصومه است که با مشارکت حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و شرکت سینمایی نور تابان وابسته به بنیاد مستضعفان تهیه شده است.<ref>[https://news.amfm.ir/2023/02/01/%D8%B9%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87%D8%B3-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%A7%D9%84/ حسنی، «عنایت حضرت معصومه(س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref>
 
== '''کتاب‌شناسی''' ==
پژوهش‌گران در طول تاریخ، آثار متعددی را برای معرفی و تحلیل ابعاد زندگی حضرت فاطمه معصومه نوشته‌اند.
 
=== آثار خطی و متقدم (تا پیش از ۱۳۰۰ش) ===
احوالات حضرت معصومه (مخطوط)؛ محمد حسین مفلس
 
التحفة الفاطمیة الموسویه؛ محمد‌علی کچوئی قمی
 
انوار المشعشعین؛ شیخ محمد علی بن‌حسن کاتوزیان تهرانی
 
وسیله المعصومیّه؛ میرابوطالب (سید بیوک واعظ تبریزی)
 
چکامه؛ عباسخان افشار (پریشان)
 
=== آثار چاپی (۱۳۰۰ تا ۱۳۵۰ش) ===
تعزیه حضرت معصومه؛ صادق همایونی
 
تاریخ مشاهیر و قبور واقعه در بلده قم؛ افضل الملک
 
زندگینامه حضرت معصومه؛ محمد محمدی اشتهاردی
 
تربت پاکان؛ سیدحسین مدرسی طباطبائی
 
=== آثار چاپی (۱۳۵۱ تا ۱۳۷۰ش) ===
زندگانی حضرت معصومه؛ محمد شیرین کلام
 
بدر فروزان؛ عباس فیض
 
تاریخچه قم و حضرت معصومه؛ محمد محمدی اشتهاردی
 
حضرت معصومه و شهر قم؛ محمد حکیمی
 
معصومه قم؛ سیدتقی طباطبائی قمی
 
بارگاه حضرت معصومه؛ بیژن سعادت
 
حیات حضرت معصومه قم؛ سید حیدر مهدی
 
=== آثار چاپی (۱۳۷۱ش به بعد) ===
حیات الست؛ شیخ مهدی منصوری
 
فاطمه بنت الامام موسی الکاظم؛ محمد هادی امینی
 
فاطمه بنت الامام موسی بن‌جعفر؛ سیدمحمدباقر ابطحی
 
زندگانی حضرت معصومه و تاریخ قم؛ سیدمهدی صحفی
 
ودیعه آل‌محمد فاطمه معصومه؛ محمدصادق انصاری
 
در حریم حضرت معصومه؛ علی‌اکبر مهدی‌پور
کریمه اهل‌بیت؛ علی‌اکبر مهدی‌پور
 
بارگاه حضرت معصومه تجلیگاه فاطمه زهرا؛ سیدجعفر میرعظیمی
 
چهل حدیث قم و حضرت معصومه؛ محمود شریفی
 
''رواق عصمت؛''  علی حسینی
 
''شرح زیارت بزرگ بانوی کرامت: شرح زیارت‌نامه حضرت فاطمه معصومه؛'' غلامعلی صفایی بوشهری
 
نگین قم؛ جواد محدثی<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه(ع)»، ص۱۰۵-۱۰۳.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
<references />
{{پانویس}}


== منابع ==
== منابع ==
برقعی، سیدعلی‌اکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.
{{آغاز منابع}}
 
* «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۳ش.
تشید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1386ش.
* «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ بازدید: ۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
* برقعی، سید علی‌اکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.
حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه(ع)»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۶۹، ۱۳۸۶ش.
* «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
 
* تشید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه(س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، سال ۱۰، شماره ۶۹، ۱۳۸۶ش.
 
* حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، قم، مکتب الحسین، 1388ش.
* حمیدیان، محمدهادی، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
 
* «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
رضایی‌ندوشن، محمد؛ دانشپور، سیدعبدالهادی؛ بهزادفر، مصطفی، «سیر تحول حرم حضرت معصومه(س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال۸، شماره۱۶، ۱۳۹۸ش.
* «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۳ش.
 
* ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، قم، مکتب الحسین، ۱۳۸۸ش.
سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ ‌التواریخ، تهران، اساطیر، 1380ش.
* رضایی‌ندوشن، محمد و دیگران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال ۸، شماره ۱۶، ۱۳۹۸ش.
 
* سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ، تهران، اساطیر، ۱۳۸۰ش.
شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره۵۲، ۱۳۸۴ش.
* سجادی، صادق، «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
 
* شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره ۵۲، ۱۳۸۴ش.
صدوق، محمد بن‌علی، عیون أخبار الرضا(ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
* شهیدی پاک، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰–۲۳۰»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال ۴، شماره ۳۷، ۱۴۰۰ش.
 
* صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
عابدی، محمد، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره۱۳، ۱۳۷۹ش.
* عابدی، محمد، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره ۱۳، ۱۳۷۹ش.
 
* عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۹۸ق.
عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، 1398ق.
* عظیمی هاشمی و دیگران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، مطالعات اجتماعی ایران، سال ۶، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۱ش.
 
* علوی علی‌آبادی، فاطمه سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال ۵، شماره ۸، ۱۳۹۷ش.
علوی علی‌آبادی، فاطمه‌ سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال۵، شماره۸، ۱۳۹۷ش.
* فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، زائر، ۱۳۸۶ش.
 
* قمی، حسن بن محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
قمی، حسن بن‌محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
* قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
 
* کچوئی‌قمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۳۸۱ش.
قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
* کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال ۱۵۱، شماره ۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.
 
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
کچوئی‌قمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1381ش.
* مجلسی، محمدباقر، تحفه الزائر، قم، پیام امام هادی (ع)، ۱۳۸۶ش.
 
* مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، مصحح علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه(س)»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال۱۵۱، شماره۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.
* «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
 
* محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۹ش.
محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1329ش.
* مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید، شماره ۹۴، ۱۳۵۰ش.
 
* مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، شماره ۲۵، ۱۳۷۸ش.
مجلسی، محمدباقر، تحفه الزائر، قم، پیام امام هادی(ع)، ۱۳۸۶ش.
* ملک‌الکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض الانساب و مجمع الاعقاب، بمبئی، داودی، ۱۳۳۵ق.
 
* مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، قم، حاذق، ۱۳۹۲ش.
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، قم، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
{{پایان منابع}}
 
مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، مصحح علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
 
مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید مهر، شماره۹۴، ۱۳۵۰ش.
 
مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه(ع)»، فرهنگ کوثر، شماره۲۵، ۱۳۷۸ش.
 
ملک‌الکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض‌ الانساب و مجمع‌ الاعقاب، بمبئی، داودی، 1335ق.
 
منصوری، مهدی، حیاهالسّت (زندگانی حضرت معصومه و تاریخ قم)، قم، صحفی، 1339ش.
 
مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل‌بیت(س)، قم، ۱۳۸۶ش.
 
مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت(ع)، قم، حاذق، ۱۳۹۲ش.
 
ناصرالدین شاه قاجار، سفرهای ناصرالدین شاه به قم، تدوین فاطمه قاضی‌ها، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، پژوهشکده اسناد، ۱۳۸۱ش.
----

نسخهٔ کنونی تا ۱۲ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۴:۵۴

فاطمه معصومه؛ دختر امام موسی بن جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.

فاطمه معصومه، دختر امام موسی کاظم و خواهر امام رضا است که پس از هجرت امام رضا به خراسان، به قصد دیدار او از مدینه عازم ایران شد، اما در مسیر و پس از درگیری همراهانش با مخالفان در ساوه، بیمار شد و در قم درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد. وی با القابی چون معصومه و کریمه اهل‌بیت شناخته می‌شود و بر اساس روایات شیعه، زیارت او پاداشی همسان زیارت امام رضا دارد. حضور و دفن او در قم، باعث تبدیل شدن این شهر به کانون علمی و مذهبی تشیع، تقویت هویت شیعی و شکل‌گیری مدارس دینی شد. حرم او پس از حرم امام رضا، مهم‌ترین زیارتگاه در ایران است و سالروز ورودش به قم به عنوان روز قم و روز تولدش به عنوان روز ملی دختران گرامی داشته می‌شود.

زندگی‌نامه

فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن جعفر و خواهر علی بن موسی الرضا است. در منابع آمده است که مادر وی، نجمه‌خاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد.[۱] برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده‌اند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.[۲] بر اساس نقل‌های تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ق، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی بن خزرج بن سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آن‌جا دفن شد.[۳]

القاب فاطمه معصومه

لقب معصومه و کریمه اهل‌بیت از القاب شناخته‌شده فاطمه به‌شمار می‌آید.[۴] القاب حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخت‌الرضا نیز در زیارت‌نامه وی و از جمله در کتاب انوار المشعشعین، ثبت شده است.[۵]

منزلت فاطمه معصومه

طبق روایتی از امام جواد کسی که قبر فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به بهشت راه می‌یابد.[۶] همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت فاطمه معصومه در قم، همسان زیارت علی‌بن موسی الرضا دانسته شده است.[۷] این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی او از مقام عصمت است. این امر در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا تلقی شده است.[۸] پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده است.[۹] طبق روایت دیگری، شفاعت فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.[۱۰]

ازدواج نکردن فاطمه معصومه

بر اساس منابع تاریخی، فاطمه معصومه ازدواج نکرد. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع ذکر کرده‌اند. طبق وصیت‌نامه امام موسی کاظم ازدواج دختران وی تنها با اجازهٔ امام رضا، جایز است. این وصیت یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه ذکر شده است.[۱۱] برخی اندیشمندان بر این باور هستند که فاطمه معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری هم‌کفو وی در آن دوران میسر نبوده است.[۱۲] برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به‌ویژه زندانی‌بودن امام کاظم، به‌گونه‌ای بود که داشتن ارتباط نزدیک با خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که به‌خاطر ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.[۱۳]

هجرت به ایران

پس از هجرت امام رضا در سال ۲۰۰ق به خراسان، او در نامه‌ای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا به‌سوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق به‌قصد خراسان، مدینه را ترک کرد. در مسیر سفر، کاروان به شهر ساوه رسید. مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از بستگان وی شد.[۱۴] این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.[۱۵] برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.[۱۶] پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه موسی بن خزرج اشعری، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.[۱۷] علاوه برآن برخی پژوهشگران برای سفر فاطمه معصومه به ایران اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و تبلیغ آموزه‌های شیعی را ذکر کرده‌اند.[۱۸]

پیامدهای هجرت به ایران

مهم‌ترین پیامدهای سکونت فاطمه معصومه در قم عبارت‌اند از:

کرامات

کرامات فاطمه معصومه شامل طیف‌های گوناگونی است[۲۴] که از جمله شفای بیماران، گشایش در مشکلات فردی، رؤیاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است.[۲۵]

زیارتنامه

زیارت‌نامه فاطمه معصومه از امام رضا نقل شده است[۲۶] که خواندن آن هنگام ورود به حرم وی مستحب است.[۲۷] علاوه بر زیارت‌نامه فعلی، زیارت‌نامه‌های دیگر نیز نقل شده است.[۲۸]

حرم فاطمه معصومه

پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمهٔ دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.[۲۹] شاه‌بیگم صفوی بقعه را به‌صورت بنایی هشت‌ضلعی با گنبدی جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا و ایوان طلا را احداث کرد.[۳۰] نخستین ضریح مرقد با فرمان شاه‌طهماسب اول ساخته شد.[۳۱] فرش حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینه‌کاری، تأسیس مدرسه فیضیه و دارالشفا در زمان فتحعلی‌شاه انجام شد.[۳۲] ساختار فعلی حرم از دو صحن اصلی، گنبد طلا، شش گلدسته، ایوان‌ها و رواق‌های متعدد تشکیل شده است که با هنر اسلامی و ایرانی از جمله کاشی‌کاری، طلاکاری و آینه‌کاری، تزیین شده است.[۳۳] این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند مدرسه‌های علمیه، مساجد، کتابخانه و موزه است.[۳۴] موقوفات حرم فاطمه معصومه و تولیت، پشتوانه مالی و اداری حرم فاطمه معصومه است.[۳۵]

جایگاه فاطمه معصومه نزد ایرانیان

پس از حرم امام رضا، مهم‌ترین زیارتگاه در ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم، حرم فاطمه معصومه است.[۳۶] سالروز ورود فاطمه معصومه به قم با عنوان روز قم در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است و هر سال با برگزاری مراسم و آیین‌هایی چون آیین استقبال از کاروان نمادین ورود فاطمه معصومه به قم و مراسم خطبه‌خوانی، از سوی ساکنین قم تکریم می‌شود.[۳۷] بست‌نشینی مردم در حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی نیز بیانگر جایگاه حرم فاطمه معصومه است.[۳۸] روز تولد فاطمه معصومه به‌عنوان روز ملی دختران نامگذی شده است.[۳۹] شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمه معصومه پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:

وصف او را نتوان گفت به صد منظومه
گفته معصوم به او «فاطمه معصومه»[۴۰]


کنگره بزرگداشت

نخستین گنگرهٔ بزرگداشت فاطمه معصومه و مکانت فرهنگی قم در سال ۱۳۸۴ش، در حرم وی با سخنرانی ناصر مکارم شیرازی، احمد عابدی، جعفر سبحانی، علی دوانی، رضا استادی و عبدالله جوادی آملی برگزار شد. این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت فاطمه معصومه و شهر قم شد.[۴۱]

پویش‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف هر سال در ایام ولادت یا وفات فاطمه معصومه، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش ملیکه ایران، پویش ملی ۱۷+۱،[۴۲] پویش بهترین دختر دنیا،[۴۳] پویش به احترام حضرت معصومه که به گزارش رئیس کل دادگستری استان قم منجر به صلح در پرونده‌های متعدد قضایی شده است.[۴۴]

فیلم سینمایی

فیلم سینمایی اخت الرضا با محوریت سفر فاطمه معصومه از مدینه به قم به کارگردانی سیدمجتبی طباطبایی در سال ۱۴۰۰ش، ساخته شد و در ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران شد. این فیلم اولین محصول مشترک بین عتبه امام حسین و آستان حضرت معصومه است که با مشارکت حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و شرکت سینمایی نور تابان وابسته به بنیاد مستضعفان تهیه شده است.[۴۵]

کتاب‌شناسی

کتاب‌شناسی فاطمه معصومه به زبان‌های فارسی و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است:

  1. زندگی‌نامه‌ها و سیره‌نگاری‌ها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل فاطمه معصومه می‌پردازند.
  2. آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش وی در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند.
  3. مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، هنر معماری و نهادهای وابسته به آستان فاطمه معصومه را بررسی می‌کنند.[۴۶]

پانویس

  1. ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.
  2. ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۵.
  3. ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.
  4. ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل‌بیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.
  5. ↑ کچوئی‌قمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.
  6. ↑ شیخ‌صدوق، عیون اخبارالرضا علیه‌السّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.
  7. ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۳، ص۶۸؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، ۱۳۲۹ش، ج۵، ص۳۵.
  8. ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۲۲.
  9. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۱۱۷.
  10. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۲۲۸.
  11. ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.
  12. ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.
  13. ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵؛ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۴-۱۰۳.
  14. ↑ ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، ۱۳۳۵ق، ص۱۶۰؛ منصوری، حیاهٔ السّت، ۱۳۳۹ش، ص۵۰.
  15. ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.
  16. ↑ عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، ۱۳۹۸ق، ص۴۲۸؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، ۱۳۸۶ش، ص1۱۶۱ و ۱۶۸.
  17. ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.
  18. ↑ علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.
  19. ↑ ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.
  20. ↑ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.
  21. ↑ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۸-۷۶.
  22. ↑ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۲-۷۱.
  23. ↑ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۷.
  24. ↑ عابدی، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.
  25. ↑ حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح
  26. ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.
  27. ↑ مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، ۱۳۷۸ش، ص۵۶.
  28. ↑ مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.
  29. ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.
  30. ↑ برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.
  31. ↑ برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.
  32. ↑ مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.
  33. ↑ رضایی‌ندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.
  34. ↑ کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.
  35. ↑ سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.
  36. ↑ عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.
  37. ↑ «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.
  38. ↑ فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۶.
  39. ↑ «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک
  40. ↑ «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه
  41. ↑ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، 1384ش، ص۱۴۶-۱۳۹.
  42. ↑ «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان
  43. ↑ «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.
  44. ↑ «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر.
  45. ↑ حسنی، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.
  46. ↑ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۵-۱۰۳.

منابع

  • «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۳ش.
  • «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ بازدید: ۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • برقعی، سید علی‌اکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.
  • «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
  • تشید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
  • حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، سال ۱۰، شماره ۶۹، ۱۳۸۶ش.
  • حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • حمیدیان، محمدهادی، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
  • «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
  • «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۳ش.
  • ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، قم، مکتب الحسین، ۱۳۸۸ش.
  • رضایی‌ندوشن، محمد و دیگران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال ۸، شماره ۱۶، ۱۳۹۸ش.
  • سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ، تهران، اساطیر، ۱۳۸۰ش.
  • سجادی، صادق، «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
  • شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره ۵۲، ۱۳۸۴ش.
  • شهیدی پاک، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰–۲۳۰»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال ۴، شماره ۳۷، ۱۴۰۰ش.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
  • عابدی، محمد، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره ۱۳، ۱۳۷۹ش.
  • عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۹۸ق.
  • عظیمی هاشمی و دیگران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، مطالعات اجتماعی ایران، سال ۶، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۱ش.
  • علوی علی‌آبادی، فاطمه سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال ۵، شماره ۸، ۱۳۹۷ش.
  • فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، زائر، ۱۳۸۶ش.
  • قمی، حسن بن محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
  • کچوئی‌قمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۳۸۱ش.
  • کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال ۱۵۱، شماره ۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی، محمدباقر، تحفه الزائر، قم، پیام امام هادی (ع)، ۱۳۸۶ش.
  • مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، مصحح علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
  • «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۹ش.
  • مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید، شماره ۹۴، ۱۳۵۰ش.
  • مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، شماره ۲۵، ۱۳۷۸ش.
  • ملک‌الکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض الانساب و مجمع الاعقاب، بمبئی، داودی، ۱۳۳۵ق.
  • مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، قم، حاذق، ۱۳۹۲ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:حضرت_معصومه&oldid=9575»