پیش‌نویس:بلوچ‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که اطلاعات دقیقی از تاریخچۀ سوزن‌دوزی بلوچ در دسترس نیست؛ اما آثار کشف شده روی سفال‌های قرن 5 و 6 قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینه‌ها با سوزن‌دوزی بلوچ خبر می‌دهد. همچنین نقوش بلوچ‌دوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگ‌نگاره‌های پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/7239/%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%84-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%D8%AA%D8%B2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86 خاموشی، تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن، 1387ش، ص73.]</ref> اگرچه قدمت بلوچ‌دوزی براساس این اسناد به قبل از اسلام برمی‌گردد؛ اما سابقۀ رودوزی‌ها و تزیینات لباس‌های بلوچی به دوران مادها اشاره دارد. هنر بلوچ‌دوزی در دورۀ مغول گسترش پیدا کرده و در دورۀ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است.برخی منابع سابقۀ سوزن‌دوزی بلوچ را با صنعت تولید ابریشم یکسان می‌دانند؛ چراکه پرورش کرم ابریشم در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref>

== گسترۀ جغرافیایی ==

سوزن‌دوزی بلوچی در یک منطقۀ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادۀ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخش‌هایی از خراسان (به‌ویژه قسمت جنوبی آن)، بخش‌هایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که به‌دلیل تشابه‌های فرهنگی و ریشه‌های مشترک قومی، از لباس‌های بلوچ‌دوزی استفاده مشترک دارند.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref>

مهم‌ترین مراکز تولید سوزن‌دوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیب‌سوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمد‌آباد، مارندگان، بمپور، اسماعیل‌آباد و زاهدان است.<ref>یاوری، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (3)، 1390ش، ص36.</ref>

مشهورترین نمونه‌های سوزن‌دوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسم‌آباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیک‌شهر، نکوچ ایران‌شهر، چانف شهرستان نیک‌شهر و آهوران است.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref> بلوچ‌دوزی حدود 70 نقش‌مایه دارد که نمونه‌های آن در لباس‌های زنان و دختران بلوچی دیده می‌شود.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref><ref name=":0" group="دیدگاه">این جمله اگر در ابتدای نقوش قرار بگیرد؛ بهتر نیست؟</ref>

نقش‌های به‌کار رفته در بلوچ‌دوزی اغلب از طبیعت و محیط اطراف منطقه الهام گرفته شده است.<ref name=":0" group="دیدگاه" /> این هنر کاملاً به‌صورت دستی و بدون ماشین‌آلات انجام می‌گیرد که همین امر به کاهش مصرف انرژی و آلودگی کمک می‌کند. تولیدات سوزن‌دوزی به‌دلیل این‌که به‌روش دستی انجام می‌شود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.<ref>[https://www.diyareayyar.ir/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86-%D8%AF/?print=1 محمود‌خواه، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار.]</ref><ref group="دیدگاه">مناسب برای تعریف</ref>

سوزن‌دوزی<ref group="دیدگاه">سوزن دوزی یا بلوچ دوزی؟</ref> روی لباس گاه به‌صورت جداگانه روی تکه‌پارچه‌ای دوخته و سپس به لباس متصل می‌شود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده می‌کنند. اما در جنوب استان بلوچستان و شهرهای مکران، ایران‌شهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچ‌دوزی را مستقیم روی پارچۀ لباس انجام می‌دهند.<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایره‌المعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص29.</ref>

شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیش‌سینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستین‌های پیراهن و سرپاچه‌های شلوار است، با هنر بلوچی‌دوزی سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref> از بلوچ‌دوزی برای تولید محصولاتی چون پرده، کوسن،سجاده، سفره‌عقد و موارد دیگر نیز استفاده می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص52.</ref>

سوزن‌دوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار به‌صورت‌های پرکار، میان‌کار و کم‌کار دیده می‌شود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میان‌کار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کم‌کار تنها فواصل بین طرح‌ها سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص57.</ref> در نوع پرکار از پارچه‌های ریزبافت و در نوع کم‌کار از پارچه‌های درشت‌بافت استفاده می‌شود که هر سه نوع این سوزن‌دوزی‌ها به سه دستۀ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیم‌بندی می‌شوند:<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref><ref group="دیدگاه">برای ارتقای کیفیت بصری و جلوگیری از پراکندگی مقاله، مطالب بعدی شما رو در یک جدول گذاشتم. لطفا محتوا را تطبیق دهید و در صورت صحت، منابع مربوطه را در جدول درج کنید و مطالب دیگر را حذف کنید.</ref>

این نوع سوزن‌دوزی‌ها جزء اصلی لباس زنان بلوچ به‌شمار می‌رود که در لبۀ آستین و سر پاچۀ شلوار به‌منظور دوام و جلوگیری از ساییده شدن آن به‌کار می‌رود.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص31.]</ref>

با گسترش شهرنشینی و آشنا شدن قومیت‌های داخلی و خارجی با سوزن‌دوزی‌های بلوچی، تقاضا برای سفارش بلوچی‌دوزی رونق گرفت و امروزه نمونه‌های زیادی از آن در بازارهای ایران دیده می‌شود؛ اما به‌دلیل جنبۀ تولیدی بودن آن، از ظرافت و اصالت کمتری برخوردار است.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص32.]</ref>

|'''نوع   سوزن‌دوزی'''

|'''کاربردها   و ویژگی‌ها'''

|جزء اصلی لباس زنان بلوچ، به‌کار رفته در لبه آستین و سرپاچه شلوار.

|برای افزایش دوام و جلوگیری از ساییده شدن؛ نقش حفاظتی و عملی.

|اغلب در میان زنان شهرنشین با وضعیت مالی خوب مشاهده می‌شود.

|مانند قبای بلوچی، پرده و پشتی سوزن‌دوزی‌شده؛ تمرکز بر زیبایی و زینت.

|'''تولیدی یا سفارشی'''

|با گسترش شهرنشینی و تقاضای قومیت‌های داخلی و خارجی رونق یافته است.

|نمونه‌های فراوان در بازارهای ایران؛ جنبه تولیدی باعث کاهش ظرافت و اصالت می‌شود.

نقوش سوزن‌دوزی بلوچی براساس هنرهای سنتی ایران طبقه‌بندی شده و به‌صورت تجریدی و با اشکال شکسته و هندسی دیده می‌شوند. این نقوش شامل نقوش انسانی، جانوری، گیاهی، زیورآلات و اشیاء و نقوشی برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی هستند که واقعیت زندگی مردم بلوچ و اعتقادات و باورهای آنان را بدون استفاده از طرح و نقشه روی پارچه به‌تصویر می‌کشند:<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref><ref group="دیدگاه">بسیار عالی و ممنون از زحمت شما

در زبان بلوچی تلنگک به‌معنی پاهای باز است. فرم کلی این نقش نیز ارتباط مستقیمی با نام آن دارد. این نقش شامل یک لوزی است که دو خط مورب بالا و پایین آن با فاصله‌ای کوتاه از یکدیگر قرار گرفته‌اند و شبیه به عدد هشت به‌یکدیگر وصل شده‌اند. استفاده از این نقش قدیمی به‌صورت پی‌درپی در حاشیۀ لباس و همچنین برای جدا کردن مرز بین دو نقش کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص60.]</ref>

نقش دحتوک دس ب سر برگرفته از کوزه‌ای است که دختران بلوچ برای آوردن آب، آن را روی سر خود می‌گذارند. این نقش از سه لوزی در مرکز تشکیل شده که روی یک پایه به‌دنبال یکدیگر تکرار می‌شوند. در دو طرف نقش نیز دو زائده‌ای اِل (L) مانند به‌صورت قرینه قرار دارد. این نقش بیشتر در حاشیۀ لباس استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص60.]</ref>

نقش سروک از یک محور مرکزی و دو زائدۀ Lشکل در دو طرف آن تشکیل شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/414545/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B2%D8%A7%D8%B9-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%85%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86 کشاورز و جوادی، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونۀ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، 1398ش، ص12.]</ref> این نقش، شکل ساده‌شدۀ نقش دحتوک دس ب سر است که به‌صورت پی‌درپی و در رنگ‌های مختلف در حاشیۀ لباس استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.]</ref>

نقش عاشق و معشوق از یک چندضلعی تشکیل شده که درحالت کلی فرم بدن انسان را نشان می‌دهد. درگذشته از این نقش بیشتر درحاشیۀ لباس استفاده می‌شد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.]</ref>

نقش گورچم از تکرار متوالی لوزی‌هایی به‌وجود می‌آیند که در مرکز آن دایره‌های کوچکی قرار گرفته است. نقش گورچم یادآور چشم‌های باز و بسته است که در بعضی مناطق بلوچستان به‌نام تورتوپ شناخته می‌شود. از این نقش به‌صورت یک نوار برای جدا کردن نقش‌ها از یک‌دیگر در لباس یا اطراف آینه استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.]</ref>

نقوش جانوری به دو دستۀ انتزاعی و واقع‌گرایانه تقسیم می‌شوند و برگرفته از حیواناتی است که در منطقۀ بلوچستان قرار دارد:<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص129.]</ref>

نقش نسبتاً واقع‌گرایانه از بز است که در تزیین وسایل خانگی، کوسن، پرده و تزیین لباس استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.]</ref>

نقش پروانه که بیشتر در جنوب استان بلوچستان دیده می‌شود، از نقش‌های جدید، واقع‌گرایانه و به‌دور از فضاهای هندسی است. این نقش به‌صورت متوالی و با رنگ‌های مختلف روی لباس سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.]</ref>

نقش مرگ ء چورگ یک لوزی را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن لوزی‌های کوچکی قرار دارد. درون لوزی‌ها خطوطی به‌شکل ضربدر طراحی شده‌اند و روی رأس هریک از لوزی‌های کوچک‌تر نیز مثلث‌های کوچکی نصب شده‌اند. این نقش به‌معنی مرغ و جوجه است. و لوزی بزرگ مرکزی نمادی از مرغ بوده و لوزی‌های کوچک‌تر جوجه‌ها را تداعی می‌کند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.]</ref>

نقش مرگ پانچ به‌معنی پای مرغ است. این نقش شبیه عدد هفتی است که یک فلش از مرکز آن به‌سمت بالا طراحی شده و پایین آن نیز لوزی کوچکی قرار دارد.<ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص160.</ref>  

نقش بال مرگ از یک محور مرکزی تشکیل شده که پایین آن شبیه علامت + است و روی آن چهار لوزی نقش بسته‌اند. از اطراف دو لوزی اول زائده‌های اِل مانند و از طرفین لوزی دوم زائده‌های دندانه‌دار به‌صورت قرینه خارج شده‌اند. نقش بال مرگ، پرنده‌ای را با بال‌های باز نشان می‌دهد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص63 و 64.]</ref>

نقش بال کبوتر یک لوزی را با دایره‌ای کوچک در مرکز نشان می‌دهد. روی هریک از رأس‌های لوزی یک چندضلعی با سه زاویۀ تیز و فواصل بین آن‌ها با خطی به‌سوی بیرون مشخص شده است. این نقش حالتی از مرغان دریایی در حال پرواز را نشان می‌دهد و بیشتر در مناطق لاشار، نیک‌شهر و چابهار دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص64.]</ref>

نقش پنجه پلنگ متشکل از یک لوزی است که اطراف آن با زائده‌های L مانند پر شده و روی هریک از رأس‌های آن نیز یک لوزی کوچک قرار دارد. درون این طرح با نقش‌های مختلفی سوزن‌دوزی می‌شود و به‌صورت یک گل کامل یا نیمه در حاشیۀ لباس دوخته می‌شود. نقش پنجه پلنگ از فرم پنجه‌های گربه‌سان‌ها الهام گرفته و جزء نقش‌های قدیمی در بین هنرمندان بلوچی است که با نام چلیپا یا گردونۀ خورشید نیز شناخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص64.]</ref>

نقش پادگوربک از چهار مستطیل باریک تشکیل شده که از تقاطع آن‌ها یک لوزی در مرکز به‌وجود آورده است. این نقش که بیشتر در حاشیۀ لباس کاربرد دارد، ردپایی از گربه‌های کوچک را نشان می‌دهد.<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایره‌المعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص138.</ref>

گوش‌گربه از نقوش قدیمی سوزن‌دوزی بلوچی است که بیشتر در حاشیۀ لباس کاربرد دارد. این نقش از یک لوزی با مربعی درون خود تشکیل شده است. درون مربع نیز یک لوزی قرار دارد که از تقاطع رأس‌های آن با اضلاع مربع، چهار مثلث را به‌وجود آورده است که شبیه به گوش‌های گربه هستند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref>

فرم کلی این نقش شبیه لوزی است که روی دو رأس بالایی و پایینی آن نقشی شبیه سر قوچ و روی دو رأس کناری آن یک لوزی طراحی شده است. فاصلۀ بین این اشکال با زائده‌های L مانندی پر شده است. این نقش که نمادی از نیرومندی مردم بلوچ را نشان می‌دهد به‌صورت‌های مختلف در لباس کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref>

نقش کل سیه مار، تکرار متوالی خطوط L روی یک خط صاف است که اثرات به‌جامانده از حرکت بدن مار را روی شن‌های بیابان نشان می‌دهد که با زندگی عشایری مردم بلوچ ارتباط دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref>

نقش کنار پادک طرح یک لوزی با دایره‌ای درون آن را نشان می‌دهد. اطراف لوزی، خطوطی منشعب شبیه پاهای حشره به بیرون طراحی شده‌اند. سوزن‌دوزی این نقش در قسمت‌های مختلف لباس از جمله پیش‌سینه کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص66.]</ref>

سوزن‌دوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق می‌کنند:<ref>قاسمی و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تاکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، 1392ش، ص67.</ref>

نقش مرچک نقشی طبیعت‌گرا که از یک لوزی کوچک با گوشه‌های گرد تشکیل شده است. مرچک نوعی فلفل تند و کوچکی است که در بلوچستان از آن به‌عنوان چاشنی غذا استفاده می‌شود. این نقش بیشتر در تکمیل نقش‌های دیگر به‌کار می‌رود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص69.]</ref>

نقش گل چهاربرگی از چهار لوزی کشیده و نزدیک هم تشکیل شده که از تکرار نقوش آن در حاشیۀ لباس یا همراه با غنچه‌های گل، سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص69.]</ref>

گل هشت برگی شکل کامل شده‌ای از گل چهاربرگی است که از هشت لوزی کشیده و نزدیک به‌هم تشکیل شده است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص69.]</ref>

گل لاله، گلی به‌شکل لوزی است که وسط آن لوزی کوچک‌تری قرار دارد. برگ‌های این لوزی از مستطیل‌های مورب تشکیل شده است. نقش گل لاله بیشتر در مناطق ایرندگان (خاش) و بمپور روی لباس دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>

بورک در زبان بلوچی به‌معنی شکوفه‌هایی است که میوه نمی‌دهند. این نقش از یک لوزی تشکیل شده که از هر چهار رأس آن خطوطی منشعب خارج شده‌اند. انتهای هریک از این خط‌ها دایره‌های کوچکی قرار دارد که بیانگر طرح شکوفه است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>

نقش گل سرخ متعلق‌به شمال بلوچستان است. این نقش از علامت مثبت حجیم تشکیل شده که از چهارگوشۀ آن مثلث‌هایی به‌داخل برگشته‌اند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>

نقش کلمپرک از دو خط به‌صورت ضربدر تشکیل شده که در مرکز آن دایرۀ کوچکی سوزن‌دوزی می‌شود. این نقش در زبان بلوچی به‌معنی گل میخک است و زنان بلوچ تصویر ساده‌شده‌ای از این گل را سوزن‌دوزی می‌کنند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>

سبزو، مثلث مشبکی است که روی رأس آن یک مثلث و روی هریک از ساق‌های آن لوزی کوچکی قرار گرفته است. این نقش نمادی از بهار است که در قسمت‌های مختلف لباس سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>

نقش هشتردمک از تکرار پی‌درپی علامت«<» به‌وجود آمده است. در زبان بلوچی هشتر به‌معنی شتر و دمک به‌معنی دم است. به‌همین دلیل در برخی مناطق این نقش را با نام دُم شتر می‌شناسند. اما در چابهار به‌دلیل این‌که ماهیگیری رونق دارد، هشتر در این منطقه نام یک ماهی است و دمک نیز دم آن است. در مناطقی از بلوچستان مانند نیک‌شهر، قصرقند و سرباز که درخت‌های نخل بیشتری دارد به این نقش، مچ و پیچ می‌گویند. این نقش جزء اصلی‌ترین نقش‌های مکمل در سوزن‌دوزی بلوچ به‌شمار می‌رود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>

بته، نمای کلی نقش لوزی است که ساقه، برگ و غنچۀ گل را نشان می‌دهد. برخی از هنرمندان بلوچی نقش بته را شکل تکامل‌یافته‌ای از دحتوک دس ب سر می‌دانند و آن را با نام طاووس یا دلکش دس مرس می‌شناسند یعنی آنچه دل آن را می‌خواهد ولی دست به آن نمی‌رسد.<ref>جهاندیده، فرهنگ بلوچی-فارسی، 1396ش، ص1153.</ref>

بانوی بلوچ در سوزن‌دوزی علاوه‌بر جانداران از نقوش بی‌جان نیز استفاده می‌کند که بیشتر به‌صورت انتزاعی است:<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>

چلومک در زبان بلوچی به‌معنی گوشواره است. زنان بلوچ اهمیت زیادی به زیورآلات می‌دهند. از این رو نشانه‌هایی از این علاقه‌مندی را در سوزن‌دوزی‌های خود به‌تصویر می‌کشند. این نقش از یک مربع کوچک در مرکز تشکیل شده که روی هریک از اضلاع آن نقشی شبیه عدد هفت دوخته شده است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص73.]</ref>

گروهل، نقشی شبیه عدد هفت است که بین آن با یک لوزی و روی رأس‌های بالایی آن سه لوزی قرار دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص73.]</ref>

نقش جالر شامل خطوط عمودی و فشرده‌ای است که بین دوخط افقی محصور شده‌اند. این نقش یادآور حصارها و نرده‌های چوبی برای حفاظت از دام است. در شمال بلوچستان این نقش را با نام پت می‌شناسند. این نقش در رنگ‌های مختلف در حاشیۀ لباس دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص74.]</ref>

نقش کش خطی باریک است که با خطوط کوتاه، موازی و بدون فاصله دوخته شده است. این نقش قدیمی یادآور حصارهای چوبی است که به دو صورت کش یک‌ سر (دوخت‌های موازی روی یک خط افق) و دو سر (قرارگیری دوخت‌های موازی بین دو خط موازی دیگر) دوخته می‌شود و در منطقۀ ایرانشهر و چابهار آن را به‌کار می‌برند.این نقش با اندکی تفاوت در شمال بلوچستان به چکن معروف است و تنها تفاوت آن با کش دوخت زنجیره در میان دوخت‌های افقی است که بیشتر در حاشیۀ لباس کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص74.]</ref>

شیرازه، نقشی شبیه جالر با دوخت‌های فشرده و نزدیک به‌هم است که برخلاف جالر در قسمت بالای آن مثلث‌های کوچکی دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص74.]</ref>

نقش دارک نشان‌دهندۀ حصارهای محافظ برای دام‌های عشایر است. این خطوط با فاصلۀ بیشتری نسبت به سایر نقوش دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص75.]</ref>

محراب تک، نقش مثلث مشبکی را نشان می‌دهد که روی رأس بالا و هریک از ساق‌های آن یک لوزی قرار گرفته است. این نقش شباهت بسیاری به محراب دارد و به‌همین دلیل به‌این نام خوانده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص75.]</ref>

نقش کوچکک از چهار لوزی تشکیل شده که به لوزی کوچک‌تر در مرکز متصل هستند. این نقش در ایرندگان به‌معنی کنج و گوشه است که به فضای زیستگاه مردم بلوچ اشاره می‌کند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص75.]</ref>

نقش کلاهی چگن، دوخت زنجیره‌ای باریک است که در قسمت حاشیه یا کادربندی نقوش دوخته می‌شود. در منطقۀ مکران به این دوخت زه‌دوزی می‌گویند و به‌معنی جایی است که آب چشمه از آن جاری می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص75.]</ref>

نقش پیکان نماد قدرت و جنگاوری است که از یک خط افق مرکزی و دو خط اریب در بالا و پایین آن تشکیل می‌شود. از تکرار این نقش به‌صورت نوار برای مشخص کردن مرز بین نقوش استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص75 و 76.]</ref>  

لندروک نقشی شبیه علامت W است که روی زاویۀ مرکزی آن عدد هفت قرار دارد. در جنوب بلوچستان به‌علت شباهتی که این طرح به لنگر کشتی دارد به لندروک و در شمال استان (ایرندگان) به درنجوک معروف است. درنجوک به‌معنی مشک برای نگهداری آب است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص76.]</ref>

لنجوک نقشی با خطوط مستطیل‌شکلی است که میان دو مربع کوچک روی اضلاع لوزی قرار گرفته‌اند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص76.]</ref>

فرم کلی نقش هشاس، یک لوزی است که از هریک از اضلاع آن خطوطی به‌سمت مرکز با فاصله‌ای کم دوخته می‌شود. دوخت این نقش در قسمت پیش‌سینه و حاشیۀ لباس کاربرد دارد. این نقش با نام بن‌تاس نیز شناخته می‌شود. بن‌تاس ظرفی است که درگذشته از آن برای آبیاری در کشاورزی استفاده می‌شده است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص76 و 77.]</ref>

مقراضک شکلی شبیه قیچی با دهنۀ باز است که از تکرار متوالی آن درحاشیۀ لباس استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص77.]</ref>

نقش بتنوک از پنج مربع کوچک تشکیل شده که به‌شکل + کنار هم چسبیده‌اند. این نقش بیشتر در سراوان دوخته می‌شود و از آن جهت که شبیه دکمه‌هایی است که به‌دنبال هم تکرار شده‌اند، به این نام معروف است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب‌ هنرهای سنتی»،1402ش، ص77.]</ref>

ابزار کار سوزن‌دوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازۀ آن به دوخت و پارچۀ آن بستگی دارد. سوزن‌دوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده می‌کنند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص26.]</ref> عمدۀ پارچه‌هایی که برای بلوچ‌دوزی به‌کار برده می‌شود، از جنس کتان، ابریشم و زربافت است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> درگذشته برای دوخت سوزن‌دوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده می‌شد اما امروزه نخ‌های ابریشم مصنوعی و کامواهای ظریف جایگزین الیاف طبیعی شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86 دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref> رنگ نخ‌ها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

== شیوه‌های دوخت<ref group="دیدگاه">بیشتر به کاربرد نزدیک است. با مطلبی که قبلا به عنوان کاربرد نزدیک بود، تجمیع شود.</ref> ==

از شیوه‌های دوخت بلوچ‌دوزی می‌توان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریف‌دوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت به‌کار می‌رود، گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)، آینه‌دوزی و پیت‌دوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی می‌شود) اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86 دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref>  

1- ریشه تاریخی در میان زنان بلوچ و امتداد آن که پایتخت و یونسکو است.

 

2- آثار /کارکرد اقتصادی

 

لطفا این مطالب را در ذیل این دو بحث با عنوان مناسبی تنظیم کنید.</ref> ==

زنان بلوچ، ریشه‌های این هنر اصیل را از مادران و مادربزرگان خود به ارث برده‌اند. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش‌های سنتی در خانه‌داری و یاری رساندن به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مهارت‌های چندگانه‌ای چون بلوچی‌دوزی (شامل سوزن‌دوزی، سکه‌دوزی)، گلیم و قالی‌بافی و حصیربافی را نیز زنده نگه داشته‌اند.<ref group="دیدگاه">ادبیات مناسب ویکی نیست. متن را بازنویسی کنید.</ref> <ref group="دیدگاه">مطلب بعدی مستقیما به بلوچ دوزی مربوط نیست در مقاله صنایع دستی به آن پرداخته خواهد شد. اگر مطلب مستقیما ناظر به این هنر است حفظ شود. که البته در بند بعدی به خوبی آمده است.</ref>امروزه، صنایع دستی فراتر از زیبایی و کاربرد، به یک بستر قوی برای اشتغال‌زایی و کارآفرینی تبدیل شده‌اند؛ به‌طوری که تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

مثلا پایتخب بلوچ‌دوزی/سوزن٬دوزی ایران </ref> ==

بلوچ‌دوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد اما ایرانشهر به‌دلیل تعداد کارگاه‌های بیشتر، کیفیت سوزن‌دوزی و روش‌های دوخت مختلف به‌عنوان شهر ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> امروزه بلوچ‌دوزی مهر اصالت یونسکو را دریافت کرده و علاوه‌بر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان به‌ویژه در روستاها فراهم کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85940314/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).]</ref>

به‌منظور افزایش میزان اشتغال‌زایی زنان بلوچ در حوزه سوزن‌دوزی و تقویت اقتصاد منطقه، می‌توان<ref group="دیدگاه">«میتوان» تعبیر مناسب ویکی نیست/ بگویید راهکارهایی ارائه شده است ...</ref> مجموعه‌ای از راهکارهای مؤثر را اجرا کرد؛ از جمله:

== پانویس ==

آذرلی، غلامرضا، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، تهران، بهجت، 1394ش.

 

آویشی، نگار و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال‌زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزن‌دوزی شهرستان ایرانشهر)»، فصلنامۀ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارۀ3، پاییز 1402ش.

 

«اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 15 مرداد 1402ش.

 

بخش‌کشاورز، رسول، قبل گنج و بلوچی زبان گالوار: 6243 ضرب‌المثل بلوچی، قم، سرزمین سبز، 1393ش.

 

جهاندیده، عبدالغفور، فرهنگ بلوچی-فارسی، 1396ش، تهران، معین.

 

خاموشی، زهرا، «تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن»، فصلنانۀ هنر اسلامی، شمارۀ8، 1387ش.

 

دکالی، زیور و دکالی، زینب، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، فصلنامۀ فرهنگ مردم، 1385ش.

 

رنج‌دوست، شبنم، تاریخ لباس ایران، تهران، جمال‌هنر، 1387ش.

 

ریگی، زهرا و کاویانی‌پویا، بهرام، دایره‌المعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، تهران، کریم کاویانی‌پویا، 1396ش.

 

«سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.

 

صادقی، حکیمه، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، کارشناسی ارشد، دانشکدۀ هنر دانشگاه الزهرا(س)، شهریور 1394ش.

 

قاسمی، مرضیه و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تاکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، فصلنامۀ علمی نگره، 1392ش.

 

کشاورز، گلناز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، دو فصلنامۀ علمی رجشمار، شماره1، بهار و تابستان 1399ش.

 

کشاورز، گلناز و جوادی، شهره، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونۀ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، نشریۀ علمی وزارت علوم، شماره79، 1398ش.

 

مبارکی، سیاوش و مبارکی، داریوش، بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان، نخستین همایش رودوزی‌های استان سیستان و بلوچستان، 1395ش.

 

محمود‌خواه، مریم، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار، تاریخ درج مطلب: 2 دی 1403ش.

 

محمودزهی، موسی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، تهران، آبنوس، 1392ش.

 

یاوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (3)، تهران، آذر، 1390ش.