غزنی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>غزنی</big>'''؛ ولایتی در جنوب‌شرق افغانستان با سابقهٔ تمدنی کهن.

[[غزنی]]، از ولایت‌های باستانی [[افغانستان]] بوده و از نظر تاریخی، از مراکز فرهنگ و ادب منطقه به‌شمار می‌رود. در این ولایت، شاعران، نویسندگان، پژوهشگران، هنرمندان و عالمان زیادی زیسته‌اند که در غنی‌سازی فرهنگ و کسب افتخارات تاریخی غزنی، نقش مهم داشته‌اند. غزنی در دورهٔ غزنویان به یک «میدان فرهنگی» مسلط تبدیل شد که در آن، سرمایه‌های فرهنگی، اجتماعی و نمادین حول محور دربار سلطان محمود غزنوی بازتولید می‌شد. این شهر با جذب و حمایت از روشنفکران و هنرمندان برجسته‌ای چون [[فردوسی]] و [[ابوریحان بیرونی]]، اقدام به تولید «سرمایه نمادین» کرد که تسلط فرهنگی و مشروعیت سیاسی امپراتوری غزنوی را تثبیت کرد. دستاوردهای این دوره، از [[شاهنامه]] تا معماری ترکیبی، به مثابه ابزارهایی برای نمایش قدرت و ایجاد یک «هویت جمعی» ممتاز عمل می‌کرد که جایگاه غزنی را به‌عنوان قطب فرهنگی جهان فارسی‌زبان تثبیت کرد. این ولایت، که در دوران جنگ‌های داخلی متحمل خسارات گسترده به‌ویژه در بناهای تاریخی شد، در دورهٔ حکومت جمهوری اسلامی افغانستان پس از ۱۳۸۱ش با حمایت جامعهٔ بین‌المللی، روند بازسازی و نوسازی را آغاز کرد.

واژهٔ غزنی در ریشه‌شناسی تاریخی خود حامل معانی متعددی بوده که هر یک ابعاد مختلف هویت این شهر کهن را بازتاب می‌دهد. بر اساس مستندات تاریخی، این نام از واژهٔ «غزنه» مشتق شده که به مفهوم گشاده‌ترین و پاکیزه‌ترین شهرها تفسیر شده است. پیش از این نام‌گذاری، این منطقه با عنوان زاول شناخته می‌شده که پس از استیلای ترکان غز، به‌صورت تدریجی به غزنه و سپس غزنین تغییر یافته است.<ref>ارزگانی، مختصر المنقول، بی‌تا، ص۴۰</ref>

مورخان دورهٔ اسلامی در آثار خود به‌صورت متناوب از دو صورت غزنه و غزنین استفاده کرده‌اند. در میان نظریات دیگر، برخی پژوهندگان غزنی را با «کخره» در متون اوستایی مرتبط دانسته‌اند (سیزدهمین سرزمین اوستایی)، حال آن که منابع یونانی باستان این شهر را تحت عنوان «غازوس» معرفی کرده‌اند. محققان این تنوع در نام‌گذاری را بیانگر غنای تاریخی و تمدنی این منطقه می‌دانند.<ref>ناهض، قاموس جغرافیایی افغانستان، ۱۳۹۴ش، ص ۸۰.</ref>

غزنی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های بشری در افغانستان محسوب می‌شود و آثار کشف‌شده از دشت «ناوُر» این ولایت، با قدمت بیش از ۱۰۰ هزار سال، گواهی بر حضور انسان در دورهٔ پارینه‌سنگی است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3168884/_____-____-__-_____-__-___-__-_______-_____-____ «ولایت غزنی، از سنایی تا یکی از کهن‌ترین مناطق جهان»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> در سدهٔ ششم پیش از میلاد، این منطقه به قلمرو هخامنشیان پیوست و در دورهٔ اسکندر مقدونی (۳۲۹ پیش از میلاد) به‌عنوان «اسکندریه در اُپیانا» بازسازی شد. تا سدهٔ هفتم میلادی، غزنی یکی از کانون‌های مهم بودایی در آسیای مرکزی بود که با ورود اسلام، تحولات فرهنگی و دینی جدیدی را تجربه کرد.<ref>[https://www.infoplease.com/encyclopedia/places/asia/afghanistan/ghazni "Ghazni",  infoplease Website]</ref>

=== کوه‌های غزنی ===

از منظر اجتماعی-اقتصادی، این کوهستان‌ها شاهد چالش‌های تاریخی بوده است؛ زیرا [[کوچی|کوچ‌نشینان پشتون]] از دیرباز از امتیازات ویژه‌ای برای استفاده از مراتع کوهستانی برخوردار بوده‌اند که به تصمیمات دورهٔ امیر عبدالرحمان بازمی‌گردد. این امتیازات همواره مورد اعتراض جوامع [[قوم هزاره|هزارهٔ]] ساکن در این مناطق بوده است، چرا که به عقیدهٔ آنان این حقوق سنتی آنها را نادیده گرفته و منجر به تضییع حقوق مالکیت و بهره‌برداری آنها از زمین‌های مرتعی شده است. درگیری‌های ناشی از این اختلافات بر سر منابع طبیعی، به‌ویژه در فصل [[تابستان]] که کوچ‌نشینان به این مناطق کوچ می‌کنند، تأثیرات عمیقی بر سبک زندگی و امنیت معیشتی مردم بومی داشته است. این تنش‌ها نه تنها بر اقتصاد محلی تأثیر گذاشته، بلکه بر روابط اجتماعی و فرهنگی بین طوایف مختلف ساکن در منطقه نیز سایه افکنده است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۳۷.</ref>

=== حیوانات و طیور ===

براساس احصائیهٔ مرکزی در ۱۳۹۹ش، ولایت غزنی دارای ۱٬۳۶۲٬۵۰۴ نفر جمعیت بوده و از ولایت‌های پرنفوس [[افغانستان]] به‌شمار می‌رود.<ref>[https://newsmedia.tasnimnews.com/Tasnim/Uploaded/Document/1400/01/31/140001311234299482260266.pdf سالنامة احصائیوی ۱۳۹۹ش، ص۹.]</ref> [[قوم هزاره|هزاره‌ها]]، [[قوم پشتون|پشتون‌ها]]، [[تاجیک‌های افغانستان|تاجیک‌ها]] و [[قزلباش]]‌ها، جمعیت اصلی این ولایت را تشکیل می‌دهند و مردمان این ولایت [[مسلمان]] حنفی و [[شیعه]] هستند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۵۳؛ ناهض، قاموس جغرافیایی افغانستان، ۱۳۹۴ش، ص۸۰.</ref>

== تقسیمات اداری غزنی ==

ولایت غزنی دارای ۳ هزار و ۶۲۳ قریه است که در ۱۹ واحد اداری (ولسوالی) قرار دارد:<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینه‌ها در غزنی باستان»، وب‌سایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref>

# آب‌بند: ولسوالی آب‌بند در فاصلهٔ ۷۰ کیلومتری مرکز شهر غزنی و در مسیر بزرگراه کابل-قندهار موقعیت دارد. همچنین این ولسوالی به طرف جنوب سرحد مشترک با ولایت پکتیکا دارد. ولسوالی آب‌بند ۸۱۷ کیلومترمربع مساحت دارد و جمعیت آن از قوم پشتون و در ۱۳۹۹ش بیش از ۵۱ هزار نفر بوده است.

# زَنه‌خان: ولسوالی زنه‌خان یا زینه‌خان ۳۲۴ کیلومتر مربع مساحت دارد و جمعیت آن در ۱۳۹۹ش حدود ۱۴٬۲۱۵ نفر بوده است.

# غزنی: این ولسوالی در ۱۳۵ کیلومتری جنوب غرب کابل موقعیت دارد و حدود ۱۷۷ هزار نفر در آن زندگی می‌کنند. بیشتر ساکنان غزنی را هزاره‌ها تشکیل می‌دهند که با زبان فارسی دری گویش هزارگی صحبت می‌کنند.

# گیرو: ولسوالی گیرو، در ۶۰ کیلومتری شهر غزنی با زرغون شهر، یوسف خیل و ولسوالی شرنه پکتیکا مرز مشترک دارد.

# مالستان: ولسوالی مالستان با حدود ۹۲٬۷۳۶ نفر جمعیت در ۱۱۰ کیلومتری شهر غزنی موقعیت دارد. [[مالستان]] یکی از ولسوالی‌های هزاره‌نشین در ولایت غزنی است.

برای پاسخگویی به چالش‌های موجود، طرح استراتژیک (ماستر پلان) جدیدی برای شهر غزنی تهیه و توسط وزارت شهرسازی و مسکن در ۱۴۰۴ش تأیید و برای اجرا به شهرداری غزنی سپرده شده است. بر اساس گزارش‌ها، این طرح که یک استراتژی ۲۰ ساله است، توسعهٔ سرک‌های داخلی، تعیین ساحات اختصاصی برای امور تجاری، صنعتی، صحی (بهداشتی) و خدمات عامه را در بر می‌گیرد و برای نخستین‌بار، اجازهٔ ساخت ساختمان‌های بلندمرتبه (از ۳ تا ۱۵ طبقه) در چارچوب این طرح صادر شده است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-195407 «پلان‌های استراتیژیک و اصلاحی غزنی به شهرداری این ولایت سپرده شد»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref>

=== کشاورزی و دامداری ===

بیش از ۸۵ درصد از ساکنان ولایت غزنی به فعالیت‌های زراعی و دامداری اشتغال دارند که این امر، پایه‌های اقتصاد و سبک زندگی در این منطقه را تشکیل می‌دهد. محصولات عمده شامل گندم، [[سیب زمینی|سیب‌زمینی]] (کچالو)، آلوبخارا، [[انگور]] و جو است که انگور و آلوبخارای غزنی به‌ویژه در قالب کشمش و آلوی خشکشده به بازارهای جهانی صادر می‌شوند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۵۶؛ [http://sefvatollah.blogfa.com/post/33 «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وب‌سایت پایگاه فرهنگی- سیاسی سحر.]</ref>

==== نقش کشاورزی در سبک زندگی امروزی ====

=== معادن غزنی ===

== فرهنگ ==

* '''شب‌نشینی''': آداب‌ورسوم مردم در ولایت غزنی برخاسته از فرهنگ دینی و قومی است. برای مثال [[شب‌نشینی]] (شب‌زنده‌داری)، رسمی محلی است که در بسیاری مناطق غزنی به‌ویژه ولسوالی‌های هزاره‌نشین، بعد از تولد نوزاد برگزار می‌شود. مهمانان، شب را با تعریف جوک، قصه‌گویی و بازی به صبح می‌رسانند.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/index.php/2013-07-14-02-31-52/40-shahidbasir اکبری، «مالستان در یک نگاه»، وب‌سایت سروش صبا، 18 مهر 1401ش.]</ref>

* '''پیشگویی با دالو''': پیش‌گویی از طریق مشاهدهٔ استخوان دالو (کتف) گوسفند، یکی از اشکال دانش بومی و آینده‌نگری در میان مردم غزنی به‌ویژه در هزاره‌های این منطقه است. در این روش، افراد خبرهٔ جامعه با بررسی استخوان دالوی سالم و دندان‌نخوردهٔ گوسفند، به پیش‌بینی رویدادهای آینده می‌پردازند. این واقعیت که ریشه در سنت‌های کهن دارد، حتی در ضرب‌المثل‌های محلی نیز انعکاس یافته است؛ چنانچه گفته می‌شود: «جوانان آنچه در دالو نمی‌بینند، پیران در خیشت خام می‌بینند». شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این روش پیش‌گویی محدود به فرهنگ محلی نبوده و حتی هیوانگ تسنگ، جهان‌گرد چینی در سده‌های اولیه اسلامی، به وجود چنین فرهنگی در میان مردم منطقه اشاره کرده است که این امر گویای غنای دانش بومی و تداوم میراث فرهنگی کهن در خراسان بزرگ است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۴۲۹.</ref>

فعالیت‌های رسانه‌ای در ولایت غزنی با تأسیس نخستین نشریه به نام سنایی در ۱۳۳۱ش آغاز شد و به تدریج گسترش یافت. پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی افغانستان در ۱۳۸۱ش این فعالیت‌ها رشد چشمگیری پیدا کرد و کانون‌های فرهنگی متعددی در مرکز و ولسوالی‌های این ولایت ایجاد شد. رسانه‌ها با پوشش رویدادهای محلی، انعکاس مسائل اجتماعی و ترویج آموزش‌های مدنی، سهم قابل توجهی در ارتقای آگاهی عمومی و تقویت گفتمان مردم سالاری داشته‌اند. همچنین، حضور رسانه‌های محلی به زبان‌های فارسی و پشتو، تنوع فرهنگی و زبانی منطقه را منعکس کرده و به تقویت [[هویت ملی]] کمک کرده است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۵۰۸–۵۰۱۰.</ref>

* در مناطق مختلف شیعه‌نشین ولایت غزنی ۴۵ [[مدرسه علمیه]] فعال وجود دارد که مدرسهٔ علمیهٔ جعفریه در اوتقول جاغوری به‌عنوان نخستین نهاد آموزشی شیعی، در ۱۳۱۸ش تأسیس شده و بسیاری از عالمان دینی برجسته از آن فارغ‌التحصیل شده‌اند. این مراکز با ارائه آموزش‌های نظام‌مند دینی به تقویت بنیان‌های اعتقادی و اخلاقی جامعه کمک شایانی کرده‌اند. از طریق برگزاری مراسم مذهبی، مناسک جمعی و برنامه‌های آموزشی، این نهادها در تحکیم پیوندهای اجتماعی و تقویت هویت مذهبی ساکنان محلی نقش ایفا می‌کنند. آموزش‌های ارائه شده در این مدارس بر سبک زندگی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی تأثیر مستقیم داشته و الگوهای مصرف، پوشش و تعاملات اجتماعی را شکل می‌دهند. همچنین، این مراکز با ترویج فرهنگ مواسات اسلامی و امور خیریه، در توسعهٔ فعالیت‌های عام‌المنفعه و تقویت همبستگی اجتماعی در منطقه مشارکت فعالانه‌ای دارند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۰۶.</ref>

=== مساجد ===

مساجد در ولایت غزنی به‌عنوان کانون اصلی حیات [[معنویت|معنوی]]، نقش محوری در تقویت باورهای دینی و انسجام اجتماعی مردم دارد. این نهادها همچنین با برگزاری مراسم مذهبی و آموزشی، به حفظ و انتقال ارزش‌های فرهنگی و هویت جمعی جامعه کمک شایانی می‌نمایند. در این ولایت بیش از ۴۰۰ باب مسجد وجود دارد که بیشتر آنها توسط مردم ساخته شده و همه توسط عالمان دینی مدیریت می‌شود. از جملهٔ آنها ۱۱۴ باب مسجد تحت پوشش دولت قرار دارد و امامان آنها از سوی وزارت ارشاد، [[حج]] و اوقاف معاش می‌گیرند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/128772/غزنی-تنها-۱۱۴-مسجد-تحت-پوشش-حکومت «در غزنی تنها ۱۱۴ مسجد تحت پوشش حکومت است»، خبرگزاری آوا.]</ref>

==== عید نوروز ====

مردم غزنی از یک هفته پیش از فرارسیدن [[نوروز در کابل|نوروز]]، با اشتیاق فراوان به استقبال این جشن باستانی می‌روند. زنان نقش محوری در پاکسازی و آراستن خانه‌ها دارند و با استفاده از گل‌های طبیعی به رنگ‌های سبز، سرخ و سفید به تزئین دیوارهای منازل می‌پردازند. شستشوی فرش‌ها و لباس‌ها در جویبارها و حوض‌های محلی، از دیگر فعالیت‌های این دوره است. این مراسم نمادی از زدودن کهنگی‌ها و آماده‌سازی فضای زندگی برای پذیرایی از سال نو و مهمانان است.

=== ورزش و بازی‌های محلی ===

ورزش‌های جدید مانند فوتبال، والیبال، کاراته، کانکفوتوآ، بوکس، فری‌فایت، تکواندو نیز از جمله ورزش‌های پرطرفدار در ولایت غزنی محسوب می‌شود.<ref>[https://swn.af/local-and-traditional-sports-in-ghazni-have-grown-significantly-in-the-past-year/ «ورزش‌های محلی و سنتی در غزنی در یک سال گذشته رشد چشم‌گیر داشته است»، خبرگزاری سلام وطندار].</ref>

=== غذاهای محلی ===

=== سبک پوشش ===

=== آیین‌های سوگواری ===

==== هندوها و سیک‌های غزنی ====

سیک‌ها و هندوهای ولایت غزنی به‌عنوان بخشی از اقلیت‌های دینی این منطقه، سبک زندگی خاص خود را حفظ کرده‌اند. این جامعه کوچک که به‌طور عمده در حوزه تجارت و کسب‌وکار فعال هستند، به‌صورت متمرکز در محلات مشخصی زندگی می‌کنند. آنان مراسم دینی و فرهنگی خود را با آزادی نسبی برگزار می‌کنند و در دوران جمهوری اسلامی افغانستان با افتتاح مدرسه‌ای ویژه، امکان آموزش به زبان هندی و بر اساس ارزش‌های دینی خود را یافته‌اند. ساختار اجتماعی آنان بر پایهٔ انسجام درونی و حفظ سنت‌های دینی استوار بوده و با وجود جمعیت محدود، هویت فرهنگی متمایز خود را حفظ کرده‌اند.<ref>[https://nps.edu/web/ccs/GHAZNI "Ghazni - Program for Culture and Conflict Studies", Naval Postgraduate School". ''nps.edu''.]</ref>

==== مراکز صحی ====

در ولایت غزنی، تنها یک شفاخانه (بیمارستان) دولتی فعال وجود دارد اما مردم این تعداد را با توجه به جمعیت قابل توجه و نیازهای گستردهٔ درمانی منطقه، کافی نمی‌دانند. این کمبود زیرساخت درمانی، تأثیر منفی مستقیمی بر سلامت عمومی گذاشته و دسترسی به خدمات پزشکی ضروری را برای بسیاری از ساکنان با دشواری مواجه کرده است.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/66995/شفاخانه-دولتی-غزنی-ناتوان-یا-ناکارآمد «شفاخانه دولتی غزنی؛ ناتوان یا ناکارآمد؟»، خبرگزاری آوا.]</ref>

== جاذبه‌های تاریخی و گردشگری غزنی ==

وجود ۳۰۰ اثر تاریخی و مکان دیدنی در ولایت غزنی، نقش تعیین‌کننده‌ای در [[برنامه‌ریزی]] سفر و مدیریت اوقات فراغت ساکنان و گردشگران ایفا می‌کند. این میراث فرهنگی غنی، زمینه‌ساز توسعه گردشگری مذهبی، تاریخی و طبیعی شده و بر تقویت هویت فرهنگی منطقه تأثیر مستقیم گذاشته است. دسترسی به این جاذبه‌ها در زندگی روزمره، به‌عنوان عاملی برای غنی‌سازی فرهنگی و تقویت پیوندهای اجتماعی عمل می‌کند.<ref>ناهض، قاموس جغرافیایی افغانستان، ۱۳۹۴ش، ص ۸۰.</ref>

=== {{درشت|گنبد بیگم}} ===

گنبد بیگم در روستای «خُوش اَبدَال» ولسوالی (شهرستان) «جِیغتُو» در فاصلهٔ ۱۵ کیلومتری شهر غزنی قرار دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> بالاتر از گنبد، چمنزاری وجود دارد که به‌نام «چمن بیگم» مشهور است.<ref>[https://tkg.af/2017/02/26/گنبد-بیگم-ترمیم-می‌شود/ ذکریا، «گنبد بیگم ترمیم می‌شود»، وب‌سایت کلید.]</ref> ساختار و مواد استفاده شده در ساختمان گنبد نشان‌دهندهٔ معماری اسلامی در عصر غزنویان است. اندازهٔ قطر گنبد ۲۲ متر و ارتفاع آن ۱۰ متر است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/187383 «گنبد تاریخی بیگم در ولایت غزنی ترمیم می‌شود»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این بنا از خشت پخته ساخته شده و به مرور زمان یک ردیف از خشت‌های آن آسیب دیده است. گنبد بیگم، یک دروازهٔ کوچک شبیه پنجره دارد که در تمامی گنبدهای آن دوره دیده می‌شود. به گفتهٔ ساکنان محلی، کتیبه‌هایی نیز در بنای گنبد وجود داشته که در زمان سلطنت ظاهرشاه، به سرقت رفته است. داخل بنای گنبد، یک قبر قدیمی دیده می‌شود<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> و پایین‌تر از گنبد، انبار خشت‌های پخته و یک سرداب وجود دارد که برای مرمت آسیب‌های گنبد در نظر گرفته شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref>

=== قلعه غزنی ===

این جاذبهٔ گردشگری به نام‌های «قَلعَهٔ غَزنَه»، «شهر قدیم»،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> «ارگ غَزنَین»،<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> «قَلعَت غَزنَین»،<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> «قلعهٔ بالاحصار غزنی»<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/tag/قلعه-بالاحصار-غزنی «قلعه بالاحصار غزنی»، وبسایت شفقنا.]</ref> و «شهر باستانی»<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3793130-ویرانی-دروازه-کهن-غزنی «ویرانی دروازه کهن غزنی»، در سایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref> نیز خوانده می‌شود. این بنای تاریخی با وسعت ۸۰ هکتاری،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> در نقطه‌ای مرتفع از شهر کهن غزنی، در مرکز ولایت غزنی و در شمال شهر جدید غزنی واقع شده است.<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> قلعهٔ غزنه، در سال‌های ۹۷۵–۱۱۸۷م پایتخت و مرکز فرمانروایی سلسلهٔ غزنویان بود.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> آنها اعیاد، جشن‌ها و مراسم ملی را در این قلعه برگزار می‌کردند.<ref>[http://mirahimi.blogfa.com/ رضایی، «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبلاگ میررحیمی.]</ref> برج‌های این بنا، در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌عنوان دژ مورد استفاده بوده و کاربرد نظامی داشتند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محله‌ای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنۀ غزنی محله‌ای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

=== مناره‌های غزنی ===

مناره‌های مسعود و بهرام‌شاه در غزنی، از برجسته‌ترین آثار تاریخی دورهٔ غزنویان به‌شمار می‌روند که در یک کیلومتری شمال شرقی شهر غزنی واقع شده‌اند. این مناره‌ها با قدمتی حدود ۸۰۰ سال، به شکل ستاره‌ای هشت‌ضلعی و با مصالح خشت ساخته شده‌اند و حدود ۲۰ متر ارتفاع دارند. سطح خارجی آن‌ها با تزئینات هندسی منظم، کتیبه‌های قرآنی به خط کوفی و موزاییک‌های تراکوتا آراسته شده که نشان‌دهندهٔ اوج هنر معماری اسلامی در قرن یازدهم میلادی است. درون مناره‌ها پلکان‌های مارپیچی تعبیه شده که دسترسی به بالای برج را ممکن می‌ساخت.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/24558/معرفی-مناره-های-مسعود-و-بهرام-شاه-در-غزنی «معرفی مناره‌های مسعود و بهرام‌شاه در غزنی»، پایگاه تخصصی-تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

=== آرامگاه‌های تاریخی غزنی ===

آرامگاه‌های تاریخی غزنی، از جمله آرامگاه سلطان محمود غزنوی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[ابوالفضل بیهقی]]، [[سنایی|سنایی غزنوی]]، شریف خان و سبکتگین، به‌عنوان نمادهای هویت فرهنگی و تاریخی، نقش مؤثری در سبک زندگی و گذران اوقات فراغت مردم دارد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> این مکان‌ها افزون بر مقاصد [[گردشگری]] و زیارتی، به‌عنوان فضاهای عمومی برای تعاملات اجتماعی، مراسم فرهنگی و آموزشی عمل می‌کند. همچنین، این آثار تاریخی در مناسبت‌های خاص میزبان مراسمی چون شعرخوانی، بزرگداشت مشاهیر و جشن‌های محلی هستند که به غنای زندگی فرهنگی جامعه کمک می‌کند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref>

== افتخارات غزنی ==

غزنی در ۳۴۱ش به‌عنوان پایتخت سلسلهٔ غزنویان انتخاب شد. این شهر در سدهٔ ۱۱م از مراکز فرهنگی- ادبی پارسی بوده است. علاقهٔ ادبی سلطان محمود غزنوی باعث شد تا بسیاری از شاعران و فیلسوفان پارسی‌گوی در دربار او گرد آیند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=22188 «غزنی رسماً پایتخت فرهنگی جهان اسلام شد»، روزنامه ماندگار.]</ref> غزنی به‌دلیل سابقهٔ تمدنی در ۲۰۱۳م از سوی سازمان آیسیسکو به‌عنوان پایتخت فرهنگی جهان [[اسلام]] نام‌گذاری شد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲۸.</ref>

== پژوهش‌ها دربارهٔ غزنی ==

دربارهٔ غزنی و برخی از ولسوالی‌های آن پژوهش‌های محدودی صورت گرفته که از جمله می‌توان به کتاب «غزنی، بستر تمدن شرق اسلامی» اشاره کرد. این اثر چهارجلدی که در ۱۳۹۳ش توسط انتشارات عرفان در تهران منتشر شد، حاصل تلاش جمعی از پژوهشگران افغانستان است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این مجموعه با بهره‌گیری از منابع دست اول تاریخی از جمله متون کهن ویدی، اوستایی و [[زبان فارسی|فارسی]]، رویکردی نوین در مطالعه تاریخ و تمدن غزنی ارائه می‌دهد. نویسندگان این اثر کوشیده‌اند تا با عبور از نظریات متعارف خاورشناسان، غزنی را بر اساس منابع بومی و اسناد تاریخی معتبر بازتعریف کنند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

== سلسله غزنویان ==

سلسله غزنویان در ۹۷۷م توسط سبکتگین، از فرماندهان ترک‌تبار سامانی، در منطقه غزنی بنیان نهاده شد. این امپراتوری به سرعت قلمرو خود را از افغانستان امروزی تا شمال هند گسترش داد و به‌عنوان حامی خلافت عباسی، نقش مهمی در ترویج اسلام ایفا کرد. غزنویان با ترکیبی از فرهنگ ترکی-ایرانی و پیروی از مذهب سنی حنفی، به یکی از قدرتمندترین حکومت‌های زمان خود تبدیل شدند. دوران سلطان محمود غزنوی (۹۹۸–۱۰۳۰ م) اوج عظمت این سلسله بود. دربار غزنی میزبان بزرگان علمی و ادبی همچون فردوسی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[عنصری بلخی]] و فرخی سیستانی شد. زبان فارسی به‌عنوان زبان رسمی دربار انتخاب شد و آثار ماندگاری مانند [[شاهنامه|شاهنامهٔ]] فردوسی در این دوره خلق شد. کتابخانه‌های عظیم، مراکز علمی و مدارس متعدد در این دوره تأسیس شدند. غزنویان با ایجاد سیستم اداری متمرکز و ارتش منظم، موفق به کنترل قلمرو وسیعی شدند. استفاده از نیروهای ترکتبار در ارتش و به‌کارگیری دیوانسالاری فارسی‌زبان، از ویژگی‌های بارز حکومت آنان بود. این سلسله شبکه‌ای از قلعه‌ها و راه‌های ارتباطی احداث کرد که امنیت و نظارت بر مناطق تحت حاکمیت را تضمین می‌نمود. پس از مرگ سلطان محمود، اختلافات داخلی و ظهور سلجوقیان موجب افول تدریجی غزنویان شد. این سلسله در نهایت در ۱۱۸۶م توسط غوریان سقوط کرد. با این حال، میراث فرهنگی غزنویان به‌ویژه در گسترش [[زبان فارسی]] و ترویج اسلام در شبه‌قارهٔ هند، تأثیری ماندگار بر تاریخ منطقه گذاشت. معماری، هنر و ادبیات این دوره همچنان به‌عنوان نمادهای عصر طلایی تمدن اسلامی شناخته می‌شوند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۱–۵۰۲.</ref>

== مشاهیر غزنی ==

در طول تاریخ ولایت غزنی چهره‌های درخشان فرهنگی، علمی و ادبی بسیاری پرورش یافته‌اند که بیشترین شکوفایی آنان به دوران طلایی سلسله غزنویان بازمی‌گردد. این دوره که به‌عنوان عصر زرین فرهنگ و تمدن اسلامی در منطقه شناخته می‌شود، بستری فراهم کرد تا استعدادهای برجسته در عرصه‌های مختلف به شکوفایی رسند. برخی از چهره‌های مشهور غزنی عبارتند از: