حمید گلزار (بحث | مشارکتها) جز حمید گلزار صفحهٔ پیشنویس:گنبد را بدون برجایگذاشتن تغییرمسیر به گنبد منتقل کرد |
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر = | |||
| زیرنویس تصویر = | |||
| image_alt = | |||
| فایل پادکست =گنبد.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =۳/۴۴ | |||
| تاریخ پادکست =۱۵-۱-۱۴۰۵ | |||
| زیرنویس عنوان = سازهای هنری بهشکل نیمکره یا کمانواره با نمادهای غنی فرهنگی، تاریخی و معنوی | |||
| عنوان اصلی = گنبد | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = [[معماری]]، [[مهندسی سازه]] | |||
| نوع مفهوم = سازه و عنصر معماری | |||
| معنای اصطلاحی = سازهای که معمولاً به شکل نیمکره یا فرمهای کروی و چرخشی طراحی میشود و برای پوشش فضاهای وسیع بدون نیاز به ستونهای میانی به کار میرود | |||
| حوزه کاربرد = معماری بناهای مذهبی، تاریخی و عمومی | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = دوره اشکانیان | |||
| ریشه واژه = برگرفته از واژه پهلوی «گومبَت» | |||
| مرتبط با = [[معماری اسلامی]]، [[مسجد|مساجد]]، [[آرامگاه|آرامگاهها]]، [[کاشیکاری]] و [[مقرنس]] | |||
| اهمیت = ایجاد پوشش برای فضاهای وسیع، توزیع یکنواخت نیروها در سازه و برخورداری از نمادهای فرهنگی و معنوی مانند آسمان، وحدت و کمال | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = [[گنبد قابوس]]، [[گنبد سلطانیه]]، گنبد [[مسجد امام اصفهان]]، گنبد [[مسجد شیخ لطفالله]] | |||
}} | |||
'''{{درشت|گنبد}}'''؛ سازهای هنری بهشکل نیمکره یا کمانواره با نمادهای غنی فرهنگی، تاریخی و معنوی. | '''{{درشت|گنبد}}'''؛ سازهای هنری بهشکل نیمکره یا کمانواره با نمادهای غنی فرهنگی، تاریخی و معنوی. | ||
| خط ۲۲: | خط ۵۲: | ||
* '''تبره''': ضخامت یا فاصله بین پوسته داخلی و بیرونی در گنبدهای دوپوسته. | * '''تبره''': ضخامت یا فاصله بین پوسته داخلی و بیرونی در گنبدهای دوپوسته. | ||
* '''دهانه''': فاصله بین دوپایه یا دیوار که گنبد روی آن استقرار مییابد. | * '''دهانه''': فاصله بین دوپایه یا دیوار که گنبد روی آن استقرار مییابد. | ||
* '''توق''': توق در گنبد به قطعهای از جنس آهن گفته میشود که در بلندترین قسمت گنبد نصب میشود. نقش اصلی توق جلوگیری از ورود آب باران به داخل | * '''توق''': توق در گنبد به قطعهای از جنس آهن گفته میشود که در بلندترین قسمت گنبد نصب میشود. نقش اصلی توق جلوگیری از ورود آب باران به داخل گنبد است تا سازه از نفوذ رطوبت محافظت شود. علاوه بر این، به توق طنابی وصل میکنند که برای پاکسازی، بازدید و انجام مرمتهای لازم روی گنبد، از آن استفاده میشود.<ref>[https://fargah.ir/گنبد-در-معماری/ «گنبد در معماری»، وبسایت فرگاه.]</ref> | ||
=== ویژگیهای هندسی و ساختاری گنبد === | === ویژگیهای هندسی و ساختاری گنبد === | ||
| خط ۴۱: | خط ۷۱: | ||
مهمترین و شناختهشدهترین انواع گنبدهای [[معماری ایرانی]] عبارتند از: | مهمترین و شناختهشدهترین انواع گنبدهای [[معماری ایرانی]] عبارتند از: | ||
* '''گنبد نار''': این مدل رایجترین و شناختهشدهترین نوع گنبد در ایران است که به شکل نیمکرهای ساده ساخته میشود. فرم آن کروی است و نمونههای برجستهٔ آن در مساجدی مانند مسجد جامع [[اصفهان]]، [[مسجد امام اصفهان]] و [[مسجد جامع]] یزد دیده میشود. این گنبد بهدلیل سادگی فرم و کاربرد گستردهٔ آن، در معماری ایران بسیار متداول است. | * '''گنبد نار''': این مدل رایجترین و شناختهشدهترین نوع گنبد در ایران است که به شکل نیمکرهای ساده ساخته میشود. فرم آن کروی است و نمونههای برجستهٔ آن در مساجدی مانند مسجد جامع [[اصفهان]]، [[مسجد امام اصفهان]] و [[مسجد جامع]] یزد دیده میشود. این گنبد بهدلیل سادگی فرم و کاربرد گستردهٔ آن، در معماری ایران بسیار متداول است. | ||
* '''گنبد اورچین (پلکانی یا مضرس)''': این نوع گنبد سهبعدی و پلکانی است و شبیه گنبد رک ولی با طراحی پلکانی خاصی ساخته شده است. این نوع منحصر بهفرد در ایران و عراق وجود دارد و نمونههای آن را میتوان در آرامگاهها و برخی امامزادهها مشاهده کرد. | |||
* '''گنبد رک''': این نوع گنبد معمولاً هرمی یا مخروطیشکل است و روی پایهای استوانهای یا منشوری قرار میگیرد. گنبد قابوس در استان گلستان مشهورترین نمونهٔ این نوع است. گنبد رک بهدلیل شرایط اقلیمی مناطق شمالی ایران مرسوم است و به شکل بامهای شیبدار و مقاوم در برابر باران و برف ساخته میشود. | * '''گنبد رک''': این نوع گنبد معمولاً هرمی یا مخروطیشکل است و روی پایهای استوانهای یا منشوری قرار میگیرد. گنبد قابوس در استان گلستان مشهورترین نمونهٔ این نوع است. گنبد رک بهدلیل شرایط اقلیمی مناطق شمالی ایران مرسوم است و به شکل بامهای شیبدار و مقاوم در برابر باران و برف ساخته میشود. | ||
* '''گنبد ترکین''': در این نوع گنبد، پوستهٔ باربر بهصورت ترکتُرک ساخته میشود. نمونهٔ آن در [[مسجد جامع اردستان]] وجود دارد و ساختار خاصی دارد که به زیبایی و استحکام بنا میافزاید. | * '''گنبد ترکین''': در این نوع گنبد، پوستهٔ باربر بهصورت ترکتُرک ساخته میشود. نمونهٔ آن در [[مسجد جامع اردستان]] وجود دارد و ساختار خاصی دارد که به زیبایی و استحکام بنا میافزاید. | ||
* '''گنبد خاگی (خاکی)''': این گنبد به شکل تخممرغ بوده و فرم بیضی یا کشیده دارد. این سبک گنبد در ایران پیش و پس از [[اسلام]] رایج بوده است. نمونهٔ خوبی از آن، گنبد تاجالملک در مسجد جامع اصفهان است. این نوع گنبد با چرخش آرام حول محور عمودی ساخته میشود و ظاهری خاص و متفاوت به بنا میبخشد | * '''گنبد خاگی (خاکی)''': این گنبد به شکل تخممرغ بوده و فرم بیضی یا کشیده دارد. این سبک گنبد در ایران پیش و پس از [[اسلام]] رایج بوده است. نمونهٔ خوبی از آن، گنبد تاجالملک در مسجد جامع اصفهان است. این نوع گنبد با چرخش آرام حول محور عمودی ساخته میشود و ظاهری خاص و متفاوت به بنا میبخشد.<ref>[https://www.destinationiran.com/fa/گنبدهای-ایران.htm «گنبدهای ایران؛ معماری خاص، تاریخچه، انواع»، وبسایت دستی بر ایران.]</ref> | ||
* '''گنبد خرپشته''': شبیه گنبد رک است اما سطوح جانبی هرم آن برابر نیستند و بهصورت سطحهای ناهموار ساخته شدهاند. نمونهٔ بارز آن، گنبد [[مشهد]] میر بزرگ است.<ref>[https://archilearn.net/blog/معرفی-انواع-گنبد-در-ایران/ «معرفی انواع گنبد در ایران»، وبسایت گروه طراحی معماری آرچی لرن.]</ref> | * '''گنبد خرپشته''': شبیه گنبد رک است اما سطوح جانبی هرم آن برابر نیستند و بهصورت سطحهای ناهموار ساخته شدهاند. نمونهٔ بارز آن، گنبد [[مشهد]] میر بزرگ است.<ref>[https://archilearn.net/blog/معرفی-انواع-گنبد-در-ایران/ «معرفی انواع گنبد در ایران»، وبسایت گروه طراحی معماری آرچی لرن.]</ref> | ||
| خط ۱۶۱: | خط ۱۹۱: | ||
[[گنبد سلطانیه]] که از شاهکارهای [[معماری ایرانی|معماری ایران]] و جهان بهشمار میرود در شهر سلطانیه در نزدیکی زنجان واقع شده و به دستور [[سلطان محمد خدابنده]]، معروف به اولجایتو، هشتمین پادشاه ایلخانی طی سالهای ۷۰۳ تا ۷۱۳ق ساخته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/625561/گنبد-سلطانیه-دانشنامه-ای-از-معماری-اسلامی «گنبد سلطانیه؛ دانشنامهای از معماری اسلامی»، همشهری آنلاین.]</ref> نظارت بر ساخت این بنا بر عهدهٔ خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی بود و معماری آن توسط سید علیشاه انجام شد. در ابتدا قرار بود این گنبد بهعنوان آرامگاه [[امام علی]] ساخته شود و حتی محمد خدابنده تصمیم داشت پیکر امام علی را از نجف به سلطانیه منتقل کند تا این مکان به یک مرکز مذهبی مهم تبدیل شود؛ اما این طرح با مخالفت علمای شیعه روبرو شد و رئیس فقهای شیعی، علامه حلّی، مخالفت خود را اعلام کرد. در نتیجه، ساخت گنبد طبق تصمیم اولجایتو بهعنوان آرامگاه خودش پیش رفت و او نیز چند سال پس از پایان ساخت در این بنا دفن شد.<ref>[https://darzanjankoja.ir/introducing-the-soltaniyeh-dome/ نجفی، «معرفی گنبد سلطانیه زنجان، شاهکار معماری ایلخانی در زنجان»، وبسایت در زنجان کجا.]</ref> | [[گنبد سلطانیه]] که از شاهکارهای [[معماری ایرانی|معماری ایران]] و جهان بهشمار میرود در شهر سلطانیه در نزدیکی زنجان واقع شده و به دستور [[سلطان محمد خدابنده]]، معروف به اولجایتو، هشتمین پادشاه ایلخانی طی سالهای ۷۰۳ تا ۷۱۳ق ساخته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/625561/گنبد-سلطانیه-دانشنامه-ای-از-معماری-اسلامی «گنبد سلطانیه؛ دانشنامهای از معماری اسلامی»، همشهری آنلاین.]</ref> نظارت بر ساخت این بنا بر عهدهٔ خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی بود و معماری آن توسط سید علیشاه انجام شد. در ابتدا قرار بود این گنبد بهعنوان آرامگاه [[امام علی]] ساخته شود و حتی محمد خدابنده تصمیم داشت پیکر امام علی را از نجف به سلطانیه منتقل کند تا این مکان به یک مرکز مذهبی مهم تبدیل شود؛ اما این طرح با مخالفت علمای شیعه روبرو شد و رئیس فقهای شیعی، علامه حلّی، مخالفت خود را اعلام کرد. در نتیجه، ساخت گنبد طبق تصمیم اولجایتو بهعنوان آرامگاه خودش پیش رفت و او نیز چند سال پس از پایان ساخت در این بنا دفن شد.<ref>[https://darzanjankoja.ir/introducing-the-soltaniyeh-dome/ نجفی، «معرفی گنبد سلطانیه زنجان، شاهکار معماری ایلخانی در زنجان»، وبسایت در زنجان کجا.]</ref> | ||
گنبد سلطانیه بزرگترین گنبد آجری جهان و سومین | گنبد سلطانیه بزرگترین گنبد آجری جهان و سومین گنبد بزرگ دنیا است که معماریاش نمایانگر اوج هنر و فناوری دورهٔ ایلخانیان است. این ساختمان هشتضلعی با هشت [[منار|مناره]] که عدد هشت در طراحی آن نمادی از هشت بهشت است، ترکیبی از هنر کاشیکاری، معماری دوپوسته و طراحی دقیق است. در طول تاریخ، گنبد سلطانیه بارها مورد آسیب قرار گرفت و بارها مرمت شد؛ اما تا امروز یکی از [[میراث جهانی یونسکو در ایران|میراثهای جهانی یونسکو]] و نماد هنر و [[معماری ایرانی]] باقی مانده است.<ref>[https://www.daneshchi.ir/تحقیق-در-مورد-گنبد-سلطانیه/ «آشنایی با گنبد سلطانیه، بزرگترین گنبد آجری جهان»، وبسایت دانشچی.]</ref> | ||
=== گنبد هارونیه === | === گنبد هارونیه === | ||
| خط ۱۸۴: | خط ۲۱۴: | ||
=== گنبد باز === | === گنبد باز === | ||
گنبد باز در نطنز بنایی تاریخی مربوط به دورهٔ | گنبد باز در [[نطنز]] بنایی تاریخی مربوط به دورهٔ [[صفویه]] است که در بالای یکی از کوههای مجاور نطنز در استان [[اصفهان]] واقع شده است. این گنبد در تاریخ ۲۲ فروردین ۱۳۴۶ش بهعنوان یکی از [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است. داستان ساخت گنبد باز به دوران شاه عباس صفوی برمیگردد. گفته میشود شاه عباس، که علاقهٔ ویژهای به شکار داشت و از بازهای شکاری که سفیران کشورهای مختلف آن را به شاه [[هدیه]] میکردند، برای شکار استفاده میکرد. در یکی از شکارها شاه عباس، یکی از بازهای محبوب خود به نام «لَوَند» را در نزدیکی نطنز از دست داد و به علت علاقهٔ زیاد شاه عباس به این باز شکاری، دستور داد تا بر فراز کوهی بلند، گنبدی ساخته شود تا یادبود این پرنده باشد و حتی جسد باز در آنجا دفن شد.<ref>[https://www.destinationiran.com/fa/گنبد-باز-نطنز.htm «تاریخچه گنبد باز و افسانهای در رابطه با علت نامگذاری آن»، وبسایت دستی بر ایران.]</ref> | ||
گنبد باز بر بالای رشته کوه کرکس واقع شده است و ساخت آن بهدلیل موقعیت دشوار و استفاده از مصالح در ارتفاعات بسیار خاص است. این بنا از آجر و ملات ساخته شده و دارای هشت ضلع با ارتفاعی متفاوت است. درگاه ورودی به گنبد از طریق پلههای مارپیچ به بالای آن منتهی میشود و سقف داخلی نیز دارای دریچهای مدور است که نمای داخلی و بیرونی بنا را قابل مشاهده میکند. گنبد باز نمادی از علاقهٔ شاه عباس صفوی به شکار است و در عین حال بخشی ارزشمند از میراث معماری ایران بهشمار میرود که شاهکار معماری دستساز ایرانی در ساخت بناهای کوهستانی محسوب میشود.<ref>[http://www.natanzcth.ir/content_view.aspx?id=10279&c=1 «گنبد باز»، وبسایت اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز.]</ref> | گنبد باز بر بالای رشته کوه کرکس واقع شده است و ساخت آن بهدلیل موقعیت دشوار و استفاده از مصالح در ارتفاعات بسیار خاص است. این بنا از آجر و ملات ساخته شده و دارای هشت ضلع با ارتفاعی متفاوت است. درگاه ورودی به گنبد از طریق پلههای مارپیچ به بالای آن منتهی میشود و سقف داخلی نیز دارای دریچهای مدور است که نمای داخلی و بیرونی بنا را قابل مشاهده میکند. گنبد باز نمادی از علاقهٔ شاه عباس صفوی به شکار است و در عین حال بخشی ارزشمند از میراث معماری ایران بهشمار میرود که شاهکار معماری دستساز ایرانی در ساخت بناهای کوهستانی محسوب میشود.<ref>[http://www.natanzcth.ir/content_view.aspx?id=10279&c=1 «گنبد باز»، وبسایت اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز.]</ref> | ||
| خط ۲۵۶: | خط ۲۸۶: | ||
{{پایان چپچین}} | {{پایان چپچین}} | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{معماری ایرانی}} | |||
[[رده:عناصر معماری اسلامی]] | |||
[[رده:عناصر معماری ایرانی]] | |||
[[رده:نمادهای فرهنگی]] | |||
