شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

شرم؛ الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ آداب و هنجارهای اجتماعی<ref group="دیدگاه">مقاله «شرم» باید با لحن کاملاً دانشنامه‌ای، بی‌طرف و غیرخطابی نوشته شود. نویسنده باید از داوری شخصی، توصیه اخلاقی مستقیم و زبان اقناعی پرهیز کند و صرفاً به گزارش منظم و مستند دیدگاه‌ها و داده‌ها بپردازد. تمامی گزاره‌های مهم باید قابلیت ارجاع به منابع معتبر داشته باشند و متن از نظر حجم و ساختار متناسب با یک مدخل مستقل ویکی‌پدیا باشد.

ساختار مقاله باید بر یک سیر منطقی و تدریجی استوار باشد: آغاز از ریشه‌شناسی و معناشناسی واژه «شرم»، سپس پرداخت مفهومی، دینی، انسان‌شناختی و روان‌شناختی، و در نهایت بررسی کارکردها و پیامدهای رفتاری و اجتماعی. هر بخش باید زمینه فهم بخش بعدی را فراهم کند و سرفصل‌ها با الگوی رایج ویکی‌پدیا هماهنگ باشند.

در سراسر مقاله، انسجام مفهومی حول این معنا حفظ می‌شود که شرم صرفاً یک هیجان زودگذر نیست، بلکه سازوکاری تنظیم‌کننده در رفتار فردی و مناسبات اجتماعی است. این پیام باید به‌صورت ضمنی و توصیفی منتقل شود، نه به شکل نتیجه‌گیری صریح یا شعاری. تفاوت دیدگاه‌های دینی و مادی درباره شرم نیز باید به‌صورت مقایسه‌ای و خنثی گزارش شود.

در بخش‌های آغازین، ریشه لغوی «شرم» و واژگان هم‌خانواده آن معرفی می‌شود و مفاهیم نزدیک مانند حیا، استحیا، خجالت و احساس گناه به‌طور روشن از یکدیگر تفکیک می‌گردند. تأکید می‌شود که هم‌معنا دانستن کامل این مفاهیم، بیشتر یک برداشت عرفی است و می‌تواند به خلط مفهومی بینجامد.

بررسی شرم در متون دینی باید گزارشی و مستند باشد. کاربردهای قرآنی «استحیا» و تفاوت میان شرم انسانی و نسبت دادن آن به خداوند، بدون زبان تبلیغی یا تفسیر شخصی توضیح داده می‌شود. پس از آن، مبانی انسان‌شناختی متفاوت و تأثیر آن‌ها بر برداشت از شرم تبیین می‌گردد تا زمینه ورود به گونه‌شناسی فراهم شود.

 

گونه‌شناسی شرم بخش محوری مقاله است و انواع آن—مانند شرم مثبت و منفی، شرم قوت و ضعف، شرم ایمانی و نفسانی، شرم عام و خاص، شرم اخلاقی و جرم‌شناختی و شرم از خویشتن—به‌صورت تفکیک‌شده، توصیفی و غیرارزشی معرفی می‌شوند. هر نوع شرم باید دارای تعریف و توضیحی درباره شاخص‌ها و کارکرد رفتاری آن باشد.

 

در بخش روان‌شناختی، شرم به‌عنوان هیجان خودآگاه عاطفی معرفی می‌شود و مؤلفه‌هایی مانند تحقیر، طردشدگی، بی‌ارزشی و در معرض دید بودن با زبان علمی گزارش می‌گردند. در پایان، کارکردهای فردی و اجتماعی شرم جمع‌بندی می‌شود، بدون آنکه نتیجه‌گیری ارزشی مستقل ارائه شود.</ref>

 

شرم معادل فارسی کلمۀ حیا در عربی و به‌معنای خجالت، آزرم و وحشت از ترس سرزنش، مجازات و آگاهی دیگران بر عیب و نقص آدمی و یک‌الگوی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است. موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییر ناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن به‌تبع گوناگونی فرهنگ‌ها متحول می‌شود. از میان دو قسم شرم مثبت و منفی، گونۀ مثبت آن در سبک زندگی اسلامی، یک‌خصلت ارزنده است که کارکردهای ارزشمند در تنظیم روابط اجتماعی همچون پیشگیری از رفتارهای ناشایست و زمینه‌سازی برای اصلاح و ترمیم صدمه‌های وارد شده دارد. رعایت ادب، حفظ ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار و پوشش در ارتباطات با دیگران و نیز خود داری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز، نمونه‌هایی از آثار شرم مثبت به شمار می‌روند.

 

شرم در عربی به‌معنای بریدن،<ref>[https://lib.eshia.ir/86578/7/332/%D8%B4%D8%B1%D9%85 صاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، 1414ق، ج7، ص332.]</ref> در فارسی به‌جای حیا <ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و در عرف جامعه نیز مترادف با آن به‌کار می‌رود<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ش11، ص76.]؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126.] </ref> و به‌معنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری برعیب و نقص در سبک زندگی آدمی پدیدار می‌شود.<ref>دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ص617؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> کلمۀ شرم باواژه‌هایی همچون شرمنده، شرم‌زده، شرم‌زدگی، شرمندگی، شرم‌آلود، شرم‌آلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرم‌آور، شرمگین و شرمناک هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با واژه‌هایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ج2، ص14237-14242؛ عمید، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ذیل واژۀ شرم؛ انصاف پور، فرهنگ فارسی، 1374ش، ص629.</ref>

== شرم در روان‌شناسی ==

=== مفهوم شرم در روان‌شناسی ===

شرم در رویکرد روان‌شناختی، به هیجان خود آگاهانۀ اخلاقی و نوعی احساس منفی پایدار و کلی انسان در رابطه با خود تعریف شده است.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش، ص208 و 212؛] [https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 1394ش، ش14، ص4.].</ref> از منظر روان‌شناسی، هیجان شرم به‌مثابۀ یک‌خود آگاهی دردناک، زمانی بر انگیخته می‌شود که فرد، من واقعی و فاعلی خود را با من آرمانی و انتظارات کمال‌گرایانۀ خود در تعارض ببیند و احساس کند در نگاه دیگران، از معیار مطلوب فاصله دارد. گفته شده است که بروز افراطی و غیر منطقی شرم در یک‌فرد، موجب فروپاشی عزت نفس و انزوای روانی وی می شود و احساس‌هایی همچون پریشانی، خفت و خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی را برای او در پی می‌آورد.<ref>[https://phm.znu.ac.ir/article_32207.html اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان شناسی با یک‌دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ش20، ص116 و 121-122.] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ش5 و پ38، ص209-211؛] [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، « مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>

«برگو» معتقد است که شرم، تهدید علیه حس ارزشمندی خود است که از منظر روان شناختی، چهار تجلی دارد:

 

# شرم شکست: احساس بی‌کفایتی در مقایسه با دیگران

# شرم طرد: احساس طرد شدگی از سوی دیگران

# شرم افشاگری: احساس ضعف و بی‌دفاعی در نگاه دیگران

# شرم نادیده‌گرفته شدن: احساس بی‌اهمیتی وبی ارزشی در دید دیگران.<ref name=":2">برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، الهام، « مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.]</ref>

 

 

 

 

 

شرم در اسلام با اخلاق و اجتماع پیوند دارد و به‌لحاظ فردی یک‌خصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> و احساس‌اخلاقی مورد نیاز برای رشد و تعالی انسان توصیف شده است.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش، ص211.]</ref> به‌لحاظ اجتماعی نیز شرم و حیا در سبک زندگی‌اسلامی، یک‌الگوی ارتباطی مبتنی بر‌حرمت و کرامت معرفی شده است که روابط اجتماعی را تنظیم می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref>  

بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه های اسلامی، سرپیچی از دستورات الهی که آدمی را آفریده و نعمت داده است، موجب احساس شرم معرفی شده است که در باور اسلامی تأثیر مثبت و بازدارنده در سبک زندگی انسان دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref>  

=== شرم در‌قرآن ===

یکی از معانی استحیا شرم است<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیاء در قرآن»، و‌ب‌سایت راسخون.]</ref> و مفهوم شرم‌داشتن درقرآن، چهار مرتبه با الفاظی برگرفته از مصدر استحیا<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> که دوبار به‌صورت فعل منفی در مورد خداوند،<ref>سوره بقره، آیۀ 26 ؛ سورۀ احزاب، آیۀ 53.</ref> یکبار به‌صورت فعل مثبت در مورد پیامبر<ref>سورۀ احزاب، آیۀ 53.</ref> و یک‌مرتبه هم در توصیف شدت حیا و عفت دختر شعیب به‌کار رفته است.<ref>سورۀ قصص، آیۀ 25. </ref>  

هرچند در قرآن به‌صورت صریح ذکری از شرم نیامده است؛ اما گفته شده است که لازمۀ سه‌دسته آیات قرآنی معرفی‌کنندۀ رفتارهای خوب و بد، آیاتی در بیان جایگاه بالای انسان و آیاتی در مورد حضور حاضران و ناظران اعمال انسان آن است که معتقدین به اسلام، برای مراقبت از حرمت و مقام خود در محضر ناظران، از ارتکاب رفتارهای ناشایست در سبک زندگی خود شرم کنند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/%D8%AD%DB%8C%D8%A7-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85 «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.]</ref>

در روایات نیز از مفهوم شرم به‌مثابۀ دیدگان عقل یا زینت و لباس رویین اسلام و بلکه کل اسلام یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمة‌ألاطهار(ع)، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> پیوند شرم و حیا با ایمان در نگاه اسلامی موجب شده است تا حیا در اسلام به عفت نیز معنا شود<ref>ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.</ref> و در روایتی قرین و یاور عفاف<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و همچنین علت عفاف و پاکدامنی خوانده شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref>

=== کاربرد مفهوم‌شرم در مورد خداوند ===

از منظر اسلام کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند با کاربرد آن در سبک زندگی اجتماعی انسان فرق می‌کند؛ زیرا مبدأ شرم، یک‌احساس است که انتقال از آن مبدأ احساسی به منتهی، مستلزم ایجاد تغییرات جسمانی در وجود شرم‌کننده است، در حالی‌که خداوند طبق آموزه های اسلامی جسم نیست. بدینسان، کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 26 سورۀ بقره برای خداوند، به ترک‌کردن، نترسیدن و منصرف‌نشدن او از انجام هرکاری معنا شده است که در ذات خود زشت نیست. همچنین کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 53 احزاب نیز به‌معنای منصرف‌نشدن خداوند از بیان حق آمده است.

در نتیجه، بنا به تأویل مفسران، انتساب مفهوم شرم به‌خداوند، انتساب نتایج آن به ذات وی و به‌معنای منزه بودن او از انجام یک‌کار شرم‌آور است.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]؛ [https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیا در قرآن»، وب‌سایت راسخون.] </ref> در حالی‌که گفته شده است شرم در انسان، از تمایل فطری او به بی‌عیب و نقص شناخته‌شدن نزد دیگران ناشی می‌شود که از ترس آشکار شدن عیب و نقص و نیز سرزنش و سر افکندگی خود در مناسبات اجتماعی، از ارتکاب اعمال ناشایست شرم می‌کند.<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1%D8%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منظور از شرم و حیاء و کار کردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی.]</ref>  

== شرم در‌ فرهنگ‌مادی ==

شرم به‌عنوان یک‌هیجان اخلاقی، با هنجارهای اخلاقی جامعه پیوند دارد؛<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/222266-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86 قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref> اما برخی به‌این باورند که در سبک زندگی مادی، کلیت و قداست صورت‌های سه‌گانۀ مرجعیت اخلاقی شامل ایده، متن و شخص زدوده شده است<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن» تابستان 1391ش، ش15، ص141.]</ref> و خوشایندی و نا خوشایندی ارزش‌های اخلاقی در فرهنگ مادی، نسبی و شخصی است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>بدین‌جهت، به‌خلاف جامعۀ سنتی که شرم بر هنجارهای ابلاغ‌پذیر بنا شده‌است، در سبک‌زندگی مدرن، شرم کار کرد اخلاقی جامعه‌پسند ندارد؛ بلکه بر هنجارهای خود انگیختۀ فردی استوار است؛<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/222266-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86 قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب سایت شبکه شرق.]</ref>  

 

برخی از روان‌شناسان غربی، احساس شرم را نظر به‌بروز پیامدهایی همچون احساس نالایقی و بی‌ارزشی و در معرض دید و انتقاد قرار گرفتن افراد، مورد نکوهش قرار داده و همگان را به دوری از شرم سفارش کرده‌اند.<ref>جین ميدلتون موز، ''روان‌شناسي شرم و گناه''، ترجمه شهلا ارژنگ، 1373ش، ص28.</ref>بعضی از مکاتب و متفکران غربی نیز به‌دیدۀ منفی نسبت به‌شرم نگریسته و آن را حالت انفعالي و ناشي از ضعف انسان تفسیر کرده اند؛ چنانچه مونتسکیو شرم را خجلتی ناشی از نقص و عدم کمال انسان تعریف کرده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی‌اکبر مهتدی، 1339ش، ص440.</ref>  بدین جهت است که گفته شده است، در فرهنگ مادی، شرم نه‌تنها بی‌ارزرش است؛ بلکه بی‌شرمی نوعی کمال شمرده شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref>  

تقسیمات شرم:

 

# شرم مثبت و شرم منفی: از جهت موضوع، به شرم از اعمال یا ناشایست عرفی، شرعی و اخلاقی، شرم مثبت یا عاقلانه و به شرم از انجام رفتارهای پسندیده یا مباح، شرم منفی یا احمقانه گفته می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85.</ref>

# شرم قوت و شرم ضعف: از جهت کاربرد، شرمی برآمده از قدرت نفس و ایمان، شرم قوت و شرم ناشی از ناتوانی روح یا کمرویی، شرم ضعف نامیده می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129.]</ref>

# شرم ایمانی و شرم نفسانی: ازجهت ناظران، به شرم از نظارت خداوند، پیامبر، امامان یا فرشتگان، شرم ایمانی و به شرم از مردم، شرم نفسانی گفته می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129-130.]</ref>

# شرم عام و شرم خاص: از جهت حد و سطح، به شرم در روابط اجتماعی، شرم عام و به شرم در روابط خصوصی و خانوادگی، شرم خاص اطلاق می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/114790/%D8%B4%D8%B1%D9%85_%D9%88_%D8%AD%DB%8C%D8%A7 میر باقری، «شرم و حیا»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

# شرم‌اخلاقی و شرم در جرم‌شناسی: از جهت قلمرو، شرم از رفتارهای ناشایست اخلاقی، شرم‌اخلاقی و شرم از رفتارهای مجرمانه، شرم در جرم‌شناسی نامیده می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132-133]</ref>

# شرم قبل از عمل و شرم بعد از عمل: از جهت زمان وقوع، شرم به شرم قبل یا بعد از عمل دسته بندی می‌شود.<ref name=":3">پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88.</ref>

# شرم فعلی و شرم فکری: از جهت نوع واقعۀ شرم بر انگیز، اگر واقعۀ شرم آور از قبیل فعل باشد، شرم فعلی و اگر از قبیل فکر قبیح باشد، شرم فکری نامیده می‌شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88.</ref>

# شرم شدید و شرم ضعیف: از جهت میزان شدت، به شرم شدید و شرم ضعیف تقسیم می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص140.]</ref>

# شرم بدنام‌کننده و شرم بازپذیرنده: از جهت أثرگذاری بر فاعل، به شرم طردکننده و شرم تلفیق‌کننده در جامعه تقسیم می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص133.]</ref>

== مؤلفه‌های شرم ==

از آن‌جا که در متون اسلامی، حیا و شرم به‌صورت هم‌معنا و مترادف به‌کار رفته اند،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ش11، ص76.]</ref> مباحثی مرتبط با شرم را نیز می‌توان در زمرۀ مباحث حیا دنبال کرد. بدین‌جهت، شرم مانند حیا ‌به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه دارد:<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>  

 

# فاعل شرم‌کننده: یک‌فرد زمانی از انجام کاری شرم خواهد کرد که نخست به کرامت نفس و خود‌ارزشمندی خود باورمند باشد، دوم نسبت به زشتی کار خود آگاه باشد، سوم، برای ناظر کار خود، ارزش و احترام قائل باشد.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.</ref>

# فعل شرم‌آور: مراد از فعل شرم‌آور، هر فعل ناهنجاری اعم از انجام یک‌کار زشت یا ترک یک‌کار خوب به‌لحاظ شرعی، عرفی و عقلی در فرهنگ یک‌جامعه است.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص42.</ref>

# حضور و نظارت ناظر: شرم زمانی در انسان برانگیخته می‌شود که نظارت یک‌ناظری برخوردار از احترام توسط وی درک شود<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> که این ناظر از نظر او، می تواند خداوند، وجدان شخص، مردم، فرشتگان یا اولیاء الهی باشد.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ش32،  ص148-149.]</ref> به‌لحاظ مراتب ارزشمندی بر معیار نظارت ناظران، بالاترین مرتبۀ شرم، شرم از خداوند و بعد از آن، شرم از وجدان و پایین ترین درجۀ شرم، شرم از مردم است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص136-137.]</ref>

# مهار نفس از ارتکاب کار شرم‌آور: انسان در صورت ناسازگاری میان خواست و مصلحت خود، زمانی می‌تواند در ایجاد یک‌سبک زندگی مطلوب موفق باشد که به‌اقتضای شرم، خواسته‌های نفسانی شامل گرایش یا گریز نفس را بر طبق مصلحت خود مهار کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بدین جهت، ارزشمندی شرم با توجه به قبل یا بعد از عمل فرق می‌کند. به خلاف شرم قبل‌از عمل که یک‌ارزش اخلاقی پایدار و مورد ستایش خردمندان به‌شمار می‌آید؛ اما شرم بعد از عمل، یک‌حالت انفعالی بوده و آثار آن زمانمند است که به‌تدریج رفع می‌شود و ارزشمندی آن صرفا از آن جهت است که فرد گناهکار یا بزهکار، از عمل ناپسند خود پشیمان بوده و قابلیت اصلاح را دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص130-131.]</ref>

مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی، در اشعار شاعران نیز بازتاب یافته است:<ref group="دیدگاه">فقط یک شعر کافی است.</ref>

 

 

 

 

 

 

* قرآن مجید

* ابن‌منظور، محمدبن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، ج3، انتشارات دار احیاء‌التراث العربی، بی‌تا.

* احمدی طباطبایی، محمد رضا، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 23 بهمن 1391ش.  

* اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش20، بهار و تابستان 1397ش.

* انصاف‌پور، غلام‌رضا، فرهنگ فارسی، تهران، زوار، چاپ دوم، 1374ش.

* بانکی‌پور فرد، امیر حسین، حیا، اصفهان، انتشارات حدیث راه عشق، چاپ دهم، 1389ش.

* برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمۀ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، 1402ش.

* بناهان، مریم و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن» پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، ش15، تابستان 1391ش.

* بهرامی زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1396ش.

* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ پنجم، 1385ش.

* پسندیده، عباس، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به مفهوم حیا، قم، سازمان چاپ و نشر دار‌الحدیث، چاپ اول، 1391ش.

* تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج2، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیۀ قم، 1366ش.

* جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانۀ ابن‌سینا، 1354ش.

* جين ميدلتون موز، روان‌شناسي شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، نشر البرز، 1373ش.

* حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش.

* «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 13 اسفند 1397ش.

* خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامۀ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 32، بهار 1394ش

* دهخدا، علی اکبر، لغت نامۀ دهخدا، ج6، تهران، انتشرات دانشگاه تهران، چاپ دوم از دورۀ جدید، 1377ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامۀ دهخدا، و‌ب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 14 بهمن 1404ش.

* رازی، فریده، فرهنگ وازژه های فارسی سره برای واژه های عربی در فارسی معاصر، تهران، نشر مرکز، 1366ش.

* سمیعیان، محمد‌رضا، بهیان، شاپور و کیانور، مسعود، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامۀ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش11، 1396ش

* سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، 1389ش.

* سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی، ج1-2، (ترجمۀ المنجد لوئیس معلوف با اضافات)، تهران، اسلام، 1387ش.

* صاحب‌بن عباد، إسماعيل‌بن عباد‌بن‌العباس، أبوالقاسم الطالقاني، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج7، بیروت، انتشارات عالم الکتب، 1414ق.

* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید یک‌جلدی، تهران، امیر کبیر، 1380ش.

* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش10، 1387ش.

* فاضل، ادیب، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آن‌ها»، وب‌سایت ادیب فاضل، تاریخ بازدید: 23 بهمن 1404ش.

* قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: 18 خرداد 1398ش.

* قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: 18 خرداد 1398ش.

* کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش.

* کلینی، محمدبن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج27، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1365ش.

* متقی هندی، علی‌بن‌حسام، کنزالعمال فی سنن‌الاقوال و الافعال، تصحیح صفوه السقا، ج16، بیروت، مکتبة‌التراث الاسلامی، چاپ اول، 1397ق.

* مجلسی، محمدباقر، بحار‌الانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار(ع)، ج1، ج74 وج90، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404ق.

* مصباح یزدی، محمد تقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» وب‌سایت پایگاه اطلاع‌ رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1388ش.

* مصباح یزدی، محمد‌تقی «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلۀ معرفت، شماره 53، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:28 آبان 1388ش.

* مصباح یزدی، محمد‌تقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و‌نگارش: کریم سبحانی، ج1، ص100، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی، 1390ش.  

* معین، محمد، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، تهران، سرایش، چاپ دوم، 1380ش.

* «منظور از شرم و حیاء و کارکردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1403ش.

* مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی اکبر مهتدی، تهران، انتشارات اقبال، چاپ چهارم، 1339ش.

* میر باقری، سید محسن، «شرم و حیا»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:8 مهر 1397ش.

* نساجی، زهرا، «حیا، فضیلتی انسانی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:8 آبان 1390ش.

* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 4 دی ماه 1402ش.

* والازاده، ابوالفضل، دانشنامۀ جهان اسلام، ج1، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، 1375ش.