پرش به محتوا

شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
شریف عظیمی (بحث | مشارکت‌ها)
۳۶۲ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۵۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
شرم؛ الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ اخلاقیات و هنجارهای اجتماعی.
[[پرونده:شرم.png|جایگزین=دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا|بندانگشتی|دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی که در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا، مدال را بر گردنش آویخت.]]
'''شرم؛''' الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی.


شرم معادل فارسی کلمۀ حیا در عربی و به‌معنای خجالت، آزرم و وحشت از ترس سرزنش، مجازات و آگاهی دیگران بر عیب و نقص آدمی و یک‌الگوی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است. موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییر ناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن به‌تبع گوناگونی فرهنگ‌ها متحول می‌شود. از میان دو قسم شرم مثبت و منفی، گونۀ مثبت‌آن در سبک‌ زندگی‌اسلامی، یک‌خصلت ارزنده به‌شمار می‌آید که کارکردهای ارزشمند در تنظیم روابط اجتماعی همچون پیشگیری از رفتارهای ناشایست و زمینه‌سازی برای اصلاح و ترمیم صدمه‌های وارد شده دارد. رعایت ادب، حفظ ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار و پوشش در ارتباطات با دیگران و نیز خود داری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز، نمونه‌هایی از آثار شرم مثبت به شمار می‌روند.
شرم در زبان فارسی مفهومی همسان حیا دارد، اما با این تفاوت که غیرارادی و معطوف به قضاوت دیگران است. از منظر روان‌شناختی، شرم هیجانی اخلاقی و حاصل تعارض خود واقعی با خود آرمانی است و در شکل افراطی به کاهش عزت‌نفس و انزوا می‌انجامد. در نگاه جامعه‌شناختی، شرم تجربه‌ای ارتباطی است که با سازوکاری درونی، فرد را از هنجارشکنی بازداشته و به هماهنگی با ارزش‌های اجتماعی سوق می‌دهد. شرم در فرهنگ اسلامی، به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌ زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله در پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پای‌بندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده.


== '''مفهوم‌شرم''' ==
== مفهوم‌شناسی ==
شرم در عربی به‌معنای بریدن،<ref>[https://lib.eshia.ir/86578/7/332/%D8%B4%D8%B1%D9%85 صاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، 1414ق، ج7، ص332.]</ref> در فارسی به‌جای حیا <ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و در عرف جامعه نیز مترادف با آن به‌کار می‌رود<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ش11، ص76.]؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126.] </ref> و به‌معنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری برعیب و نقص در سبک زندگی آدمی پدیدار می‌شود.<ref>دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ص617؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> کلمۀ شرم باواژه‌هایی همچون شرمنده، شرم‌زده، شرم‌زدگی، شرمندگی، شرم‌آلود، شرم‌آلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرم‌آور، شرمگین و شرمناک هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با واژه‌هایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ج2، ص14237-14242؛ عمید، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ذیل واژۀ شرم؛ انصاف پور، فرهنگ فارسی، 1374ش، ص629.</ref>
واژه شرم در [[زبان فارسی]]، مفهومی همسان [[حیا]] دارد و به‌معنای خجالتی است که از ترس ملامت یا آگاهی دیگری بر عیب و نقص در [[سبک زندگی]] فرد پدیدار می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/شرم-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم].</ref> کلمهٔ شرم با واژگان شرمنده، شرم‌زدگی، شرم‌آلود، شرمساری، شرم‌آور و شرمگین هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با مفهوم حیا، خجالت، عار و [[عفت]]، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ [https://vajehyab.com/dehkhoda/شرم-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم].</ref>


== شرم در روان‌شناسی ==
=== تفاوت شرم و حیا ===
* منشأ: شرم ریشه در [[فطرت]] و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با [[ایمان]] و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.<ref>مصباح یزدی، «[https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/اخلاق-و-عرفان-اسلامی-مفهوم-حیاء-و-آثار-مترتب-بر-آن اخلاق و عرفان اسلامی؛ مفهوم حیا و آثار مترتب بر آن]»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.</ref>
* ناظر: شرم بیشتر ناظر به قضاوت دیگران است،<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> در حالی که حیا شامل نظارت [[وجدان]] و [[خدا]] نیز می‌شود.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>
* ارادی بودن: شرم حالتی غیرارادی و انفعالی است، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه محسوب می‌شود.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>
* ارزش: شرم به‌دلیل طبیعی بودن، ارزش ذاتی ندارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و 134.]</ref> ولی حیا به‌سبب ارتباط با ایمان و [[اراده]]، دارای ارزش ذاتی است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.</ref>
* آثار: شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/105461/آثار-فردی-و-اجتماعی-حیا «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


=== مفهوم شرم در روان‌شناسی ===
=== تفاوت شرم و خجالت ===
شرم در رویکرد روان‌شناختی، به هیجان خود آگاهانۀ اخلاقی و نوعی احساس منفی پایدار و کلی انسان در رابطه با خود تعریف شده است.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش، ص208 و 212؛] [https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 1394ش، ش14، ص4.].</ref> از منظر روان‌شناسی، هیجان شرم به‌مثابۀ یک‌خود آگاهی دردناک در سبک زندگی انسانی، زمانی بر انگیخته می‌شود که فرد، من واقعی و فاعلی خود را با من آرمانی و انتظارات کمال‌گرایانۀ خود در تعارض ببیند و احساس کند در نگاه دیگران، از معیار مطلوب فاصله دارد. گفته شده است که بروز افراطی و غیر منطقی شرم در یک‌فرد، موجب فروپاشی عزت نفس و انزوای روانی وی می‌شود و احساس‌هایی همچون پریشانی، خفت و خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی را برای او در پی می‌آورد.<ref>[https://phm.znu.ac.ir/article_32207.html اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان شناسی با یک‌دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ش20، ص116 و 121-122.] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ش5 و پ38، ص209-211؛] [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، « مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>
* کیفیت: شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که در ظاهر فرد مانند تغییر چهره، نمایان می‌شود.<ref>[https://ravanhami.com/آیا-خجالت-نعمت-است-یا-مصیبت؟/ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.]</ref>
* ارزش: شرم می‌تواند هم مثبت و هم منفی باشد،<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129]</ref> اما خجالت بیشتر جنبه منفی داشته و با کاهش [[اعتمادبه‌نفس]] همراه است.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
* زمان بروز: شرم ممکن است پیش یا پس از عمل ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش،  ص61.]</ref>


=== جلوه‌های شرم از منظر روان‌شناسی ===
=== تفاوت شرم و احساس گناه ===
«برگو» معتقد است که شرم، تهدید علیه حس ارزشمندی خود است که از منظر روان شناختی، چهار تجلی دارد:
* تمرکز: در شرم، توجه فرد بر «خودِ نالایق» متمرکز است، اما در [[احساس گناه]] تمرکز بر «رفتار نادرست» است.
* پیامد: شرم اغلب به کناره‌گیری و پنهان‌شدن می‌انجامد، در حالی که احساس گناه فرد را به سمت پذیرش خطا و جبران آن سوق می‌دهد.
* عامل: شرم با نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز از آگاهی درونی فرد ناشی می‌شود.<ref>سهراب‌زاده و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref>


# شرم شکست: احساس بی‌کفایتی در مقایسه با دیگران
== شرم در نگاه روان‌شناختی ==
# شرم طرد: احساس طرد شدگی از سوی دیگران
در [[روان‌شناسی]]، شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی تعریف می‌شود که فرد آن را در نتیجهٔ ارزیابی کلی از خویشتن تجربه می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص208 و 212].</ref> این احساس زمانی پدید می‌آید که فرد میان خود واقعی و [[خود آرمانی]] یا انتظارات کمال‌گرایانه‌اش، تعارضی احساس کند و چنین برداشت کند که از معیارهای مطلوب، به‌ویژه در دید دیگران، فاصله گرفته است. اگر شرم به‌شکلی افراطی و غیرمنطقی بروز کند، می‌تواند پیامدهای منفی چشمگیری به‌دنبال داشته باشد؛ از جمله کاهش [[عزت نفس]]، گوشه‌گیری و انزوای روانی و بروز احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.<ref>[https://phm.znu.ac.ir/article_32207.html اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک‌دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ص116 و 121-122.] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص209-211].</ref>
# شرم افشاگری: احساس ضعف و بی‌دفاعی در برابر دیگران
# شرم نادیده‌گرفته شدن: احساس بی‌اهمیتی وبی ارزشی در دید دیگران.<ref name=":2">برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، الهام، « مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.]</ref>


== شرم در روابط‌اجتماعی ==
=== جلوه‌های شرم از منظر روان‌شناسی ===
شرم به‌رغم آنکه از منظر روان‌شناختی، هیجانی معطوف به‌رابطۀ با خود معنا می‌شود؛ اما به‌عنوان یک‌تجربۀ ارتباطی وابسته به‌نگاه و داوری دیگران، در ارتباط با جامعه معنا پیدا می‌کند.<ref>برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، الهام، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.]</ref>  
[[پرونده:شرم۱.png|جایگزین=طرح جمع‌آوری معتادان متجاهر |بندانگشتی|طرح جمع‌آوری معتادان متجاهر ]]
بر اساس دیدگاه جوزف برگو که یک روان‌درمانگر و روانکاو است، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:
# '''شرم ناشی از شکست:''' که به‌صورت احساس بی‌کفایتی و ناتوانی در مقایسه با دیگران تجربه می‌شود.
# '''شرم ناشی از طرد:''' که با احساس پذیرفته‌نشدن و طردشدن از سوی دیگران همراه است.
# '''شرم ناشی از افشا شدن:''' که فرد در آن احساس آسیب‌پذیری، ضعف و بی‌دفاعی در برابر دیگران دارد.
# '''شرم ناشی از نادیده گرفته شدن:''' که در آن فرد احساس بی‌اهمیتی و بی‌ارزشی می‌کند و تصور می‌کند در نظر دیگران مورد توجه و احترام نیست.<ref name=":2">برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33.</ref>


شرم همچنین به‌هیجان اخلاقی یا احساس گناه، غمگینی و خشم یک‌فرد برخویشتن یا ملامت خود به‌دلیل مغایرت رفتارهای او با هنجارهای اخلاقی جامعه تعریف شده است که آدمی را از طریق بازداشتن از وسوسه و رفتارهای ناشایست، در مسیر انجام کارهای درست نگه می‌دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126؛] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش، ص211.]</ref>  
== شرم در نگاه جامعه‌شناختی ==
از منظر [[جامعه‌شناسی|جامعه‌شناختی]]، شرم یک تجربه ارتباطی و اجتماعی است که به نگاه، ارزیابی و قضاوت دیگران گره خورده است. شرم هنگامی بروز می‌کند که فرد رفتاری را انجام دهد که با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی ناسازگار می‌داند. در چنین موقعیتی، ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی یا سرزنش خود را تجربه کند. این احساسات او را به بازنگری در رفتارش وامی‌دارد تا جایگاه و اعتبارش را در میان دیگران حفظ کند و پیوندش را با جامعه از دست ندهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم،  1387ش، ص72.]</ref> به این ترتیب، شرم می‌تواند به‌عنوان یک سازوکار درونی، فرد را از رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی دور نگه دارد و او را به هماهنگی با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی سوق دهد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126].</ref>


شرم در سبک زندگی اجتماعی به مانعی برای انسان توصیف می‌شود که به‌منظور حفظ پیوستگی و اعتبار اجتماعی خود، از ارتکاب رفتارهای ضد اجتماعی دوری می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1294209/%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%B1%D9%85 غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم،  ش10، بهار 1387ش، ص72.]</ref>
== شرم در فرهنگ اسلامی ==
در [[سبک زندگی اسلامی]]، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> شناخته می‌شود که نقش مهمی در [[رشد معنوی]] و [[تعالی انسان]] ایفا می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.]</ref> از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و [[کرامت انسان|کرامت انسانی]] است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref> بر اساس اعتقاد به [[خدا]] و [[آخرت]] در [[آموزه‌های اسلامی]]، شرم به‌مثابهٔ یک‌بازدارندهٔ درونی عمل کرده و سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref>


== شرم در اسلام ==
قرآن، مفهوم شرم را با واژگانی از ریشهٔ حیا، به‌کار برده است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> گاه در توصیف رفتار پیامبر<ref>سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> و گاهی در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر [[حضرت شعیب]] که [[حضرت موسی|موسی]] را به نزد پدر خویش فراخواند.<ref>سورهٔ قصص، آیهٔ 25.</ref> در چارچوب فرهنگ قرآنی، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/حیا-و-شرم-در-قرآن-کریم «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.]</ref>


=== مفهوم‌شرم در اسلام ===
در روایات اسلامی نیز شرم به‌عنوان روشنگر [[عقل]] و از ویژگی‌های اساسی [[دین‌داری]] یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> همچنین، ارتباط نزدیک شرم با ایمان سبب شده است که این مفهوم با [[عفت]] و [[پاک‌دامنی]] پیوند یابد.<ref>ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.</ref> در برخی روایات، شرم همراه و یاور [[عفاف]]<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و از عوامل مهم حفظ پاکی و [[سلامت اخلاقی]] انسان معرفی شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref>
شرم در اسلام با اخلاق و اجتماع پیوند دارد و به‌لحاظ فردی یک‌خصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> و احساس‌اخلاقی مورد نیاز برای رشد و تعالی انسان توصیف شده است.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش، ص211.]</ref> به‌لحاظ اجتماعی نیز شرم و حیا در سبک زندگی‌اسلامی، یک‌الگوی ارتباطی مبتنی بر‌حرمت و کرامت معرفی شده است که روابط اجتماعی را تنظیم می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref>  


بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه های اسلامی، سرپیچی از دستورات الهی که آدمی را آفریده و نعمت داده است، موجب احساس شرم معرفی شده است که در باور اسلامی تأثیر مثبت و بازدارنده در سبک زندگی انسان دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref>  
=== مؤلفه‌های شرم ===
در فرهنگ اسلامی، شرم و حیا غالباً هم‌معنا به‌کار رفته‌اند و مباحث مرتبط با شرم معمولاً در چارچوب حیا بررسی می‌شوند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ص76.]</ref> شرم به‌عنوان عنصری مؤثر در [[سبک زندگی]] انسان، چهار مؤلفه اصلی دارد:<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>
# '''فاعل شرم‌کننده:''' فرد زمانی شرم می‌کند که به کرامت نفس و ارزش خود باور داشته باشد، از زشتی رفتار خود آگاه باشد و برای ناظر رفتار خود ارزش و احترام قائل باشد.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.</ref>
# '''فعل شرم‌آور:''' شامل هر رفتار ناهنجار یا ترک کار نیک، از منظر شرعی، عرفی یا عقلی در فرهنگ جامعه است.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص42.</ref>
# '''حضور و نظارت ناظر:''' شرم زمانی برانگیخته می‌شود که فرد حضور و نظارت ناظری محترم را درک کند؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> این ناظر می‌تواند [[خداوند]]، [[وجدان]]، [[مردم]]، [[فرشتگان]] یا [[اولیای الهی]] باشد.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>
# '''مهار نفس:''' به اقتضای شرم، فرد، میان خواسته‌های نفسانی و مصلحت خود تعادل برقرار کرده و گرایش‌ها و امیال نفسانی را کنترل می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>


=== شرم در‌قرآن ===
=== کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند ===
یکی از معانی استحیا شرم است<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیاء در قرآن»، و‌ب‌سایت راسخون.]</ref> و مفهوم شرم‌داشتن درقرآن، چهار مرتبه با الفاظی برگرفته از مصدر استحیا<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> که دوبار به‌صورت فعل منفی در مورد خداوند،<ref>سوره بقره، آیۀ 26 ؛ سورۀ احزاب، آیۀ 53.</ref> یکبار به‌صورت فعل مثبت در مورد پیامبر<ref>سورۀ احزاب، آیۀ 53.</ref> و یک‌مرتبه هم در توصیف شدت حیا و عفت دختر شعیب به‌کار رفته است.<ref>سورۀ قصص، آیۀ 25. </ref>  
در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. احساس شرم در انسان با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، اما خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود،<ref>سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> مفسران این تعبیر را به معنای منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664].</ref>


هرچند در قرآن به‌صورت صریح ذکری از شرم نیامده است؛ اما گفته شده است که لازمۀ سه‌دسته آیات قرآنی معرفی‌کنندۀ رفتارهای خوب و بد، آیاتی در بیان جایگاه بالای انسان و آیاتی در مورد حضور حاضران و ناظران اعمال انسان آن است که معتقدین به اسلام، برای مراقبت از حرمت و مقام خود در محضر ناظران، باید از ارتکاب رفتارهای ناشایست در سبک زندگی خود شرم کنند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/%D8%AD%DB%8C%D8%A7-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85 «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.]</ref>
== شرم در فرهنگ مادی ==
 
در فرهنگ مادی که سبک زندگی مدرن را به‌همراه دارد، شرم، نه‌تنها ارزش اخلاقی دانسته نمی‌شود، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن، نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> در این فرهنگ، سنت‌های اخلاقی از جایگاه بالایی برخوردار نیستند<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پساساختارگرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.]</ref> و تشخیص خوبی و بدی به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> شرم نیز در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی متکی است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/222266-احساس-شرم-از-عناصر-اخلاق-مدرن قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref> همچنین برخی اندیشمندان غربی، به‌دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.<ref>میدلتون موز، ''روان‌شناسی شرم و گناه''، 1373ش، ص28.</ref> در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.</ref>
=== شرم در روایات ===
در روایات نیز از مفهوم شرم به‌مثابۀ دیدگان عقل یا زینت و لباس رویین اسلام و بلکه کل اسلام یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمة‌ألاطهار(ع)، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> پیوند شرم و حیا با ایمان در نگاه اسلامی موجب شده است تا حیا در اسلام به عفت نیز معنا شود<ref>ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.</ref> و در روایتی قرین و یاور عفاف<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و همچنین علت عفاف و پاکدامنی خوانده شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref> 
 
=== کاربرد مفهوم‌شرم در مورد خداوند ===
از منظر اسلام کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند با کاربرد آن در سبک زندگی اجتماعی انسان فرق می‌کند؛ زیرا مبدأ شرم، یک‌احساس است که انتقال از آن مبدأ احساسی به‌منتهی، مستلزم ایجاد تغییرات جسمانی در وجود شرم‌کننده است، در حالی‌که خداوند طبق آموزه‌های اسلامی جسم نیست. بدینسان، کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 26 سورۀ بقره برای خداوند، به ترک‌کردن، نترسیدن و منصرف‌نشدن او از انجام هرکاری معنا شده است که در ذات خود زشت نیست. همچنین کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 53 احزاب نیز به‌معنای منصرف‌نشدن خداوند از بیان حق آمده است.
 
در نتیجه، بنا به‌تأویل مفسران، انتساب مفهوم شرم به‌خداوند، انتساب نتایج آن به‌ذات وی و به‌معنای منزه بودن او از انجام یک‌کار شرم‌آور است.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]؛ [https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیا در قرآن»، وب‌سایت راسخون.] </ref> در حالی‌که گفته شده است شرم در انسان، از تمایل فطری او به بی‌عیب و نقص شناخته‌شدن نزد دیگران ناشی می‌شود که از ترس آشکار شدن عیب و نقص و نیز سرزنش و سر افکندگی خود در مناسبات اجتماعی، از ارتکاب اعمال ناشایست شرم می‌کند.<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1%D8%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منظور از شرم و حیاء و کار کردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی.]</ref>   
 
== شرم در‌ فرهنگ‌مادی ==
شرم به‌عنوان یک‌هیجان اخلاقی، با هنجارهای اخلاقی جامعه پیوند دارد؛<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/222266-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86 قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref> اما گفته شده است که در سبک‌زندگی مادی، کلیت و قداست صورت‌های سه‌گانۀ مرجعیت اخلاقی شامل ایده، متن و شخص زدوده شده‌است<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن» تابستان 1391ش، ش15، ص141.]</ref> و خوشایندی و نا خوشایندی ارزش‌های اخلاقی در فرهنگ مادی، نسبی و شخصی است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>بدین‌جهت، به‌خلاف جامعۀ سنتی که شرم بر هنجارهای ابلاغ‌پذیر بنا شده‌است، در سبک‌زندگی مدرن، شرم کار کرد اخلاقی جامعه‌پسند ندارد؛ بلکه بر هنجارهای خود انگیختۀ فردی استوار است؛<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/222266-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86 قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب سایت شبکه شرق.]</ref>  
 
برخی از روان‌شناسان غربی، احساس شرم را نظر به‌بروز پیامدهایی همچون احساس نالایقی و بی‌ارزشی و در معرض دید و انتقاد قرار گرفتن افراد، مورد نکوهش قرار داده و همگان را به دوری از شرم سفارش کرده‌اند.<ref>جین ميدلتون موز، ''روان‌شناسي شرم و گناه''، ترجمه شهلا ارژنگ، 1373ش، ص28.</ref>بعضی از مکاتب و متفکران غربی نیز به‌دیدۀ منفی نسبت به‌شرم نگریسته و آن را حالت انفعالي و ناشي از ضعف انسان تفسیر کرده اند؛ چنانچه مونتسکیو شرم را خجلتی ناشی از نقص و عدم کمال انسان تعریف کرده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی‌اکبر مهتدی، 1339ش، ص440.</ref>  بدین‌جهت است که گفته شده است، در فرهنگ مادی، شرم نه‌تنها بی‌ارزرش است؛ بلکه بی‌شرمی نوعی کمال شمرده شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref>  


== انواع شرم ==
== انواع شرم ==
تقسیمات شرم:
شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، از منظرهای گوناگون به انواع مختلفی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این احساس در زندگی فردی و اجتماعی است.
 
* از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. '''شرم مثبت'''، احساس آگاهانه به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ [[رشد اخلاقی]] او را فراهم می‌کند و امنیت روانی جامعه را نیز در پی دارد.<ref>[https://tahavolejtemaee.ir/storage/store/uploads/tahavol/اطلس-خانواده/00-3-بعد-از-ازدواج-و-تشکیل-خانواده/00-27-نقش-حیا-و-عفت-در-زندگی-خانوادگی/آثار-تربیتی-شرم-و-حیا-از-منظر-قرآن-و-احادیث.pdf میردامادی و صیامی، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، 1396ش، ص43.]</ref> در مقابل، '''شرم منفی''' ناشی از ضعف درونی و [[خودکم‌بینی]] است<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص146.]</ref> و با افراط در شرم<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147]</ref> یا شرم از امور غیرواقعی<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج90، ص372؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت»  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# شرم مثبت و شرم منفی: از جهت موضوع، به شرم از اعمال یا ناشایست عرفی، شرعی و اخلاقی، شرم مثبت یا عاقلانه و به شرم از انجام رفتارهای پسندیده یا مباح، شرم منفی یا احمقانه گفته می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85.</ref>
* از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در [[ایمان]]، [[عزت‌نفس]] و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از [[کم‌رویی]] و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.]</ref>
# شرم قوت و شرم ضعف: از جهت کاربرد، شرمی برآمده از قدرت نفس و ایمان، شرم قوت و شرم ناشی از ناتوانی روح یا کمرویی، شرم ضعف نامیده می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129.]</ref>
* از نظر ناظر، شرم به دو نوع ایمانی و نفسانی تقسیم می‌شود. شرم ایمانی به احساس مسئولیت در برابر خداوند و ارزش‌های معنوی مربوط است، در حالی که شرم نفسانی بیشتر به نگرانی از قضاوت دیگران مربوط می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129-130.]</ref>
# شرم ایمانی و شرم نفسانی: ازجهت ناظران، به شرم از نظارت خداوند، پیامبر، امامان یا فرشتگان، شرم ایمانی و به شرم از مردم، شرم نفسانی گفته می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129-130.]</ref>
* از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص136-137.]</ref>
# شرم عام و شرم خاص: از جهت حد و سطح، به شرم در روابط اجتماعی، شرم عام و به شرم در روابط خصوصی و خانوادگی، شرم خاص اطلاق می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/114790/%D8%B4%D8%B1%D9%85_%D9%88_%D8%AD%DB%8C%D8%A7 میر باقری، «شرم و حیا»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* از نظر حیطهٔ بروز، شرم ممکن است در روابط اجتماعی عمومی یا در روابط خصوصی و خانوادگی تجربه شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/114790/شرم_و_حیا میرباقری، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# شرم‌اخلاقی و شرم در جرم‌شناسی: از جهت قلمرو، شرم از رفتارهای ناشایست اخلاقی، شرم‌اخلاقی و شرم از رفتارهای مجرمانه، شرم در جرم‌شناسی نامیده می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132-133]</ref>
* از نظر قلمرو، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق و در حوزهٔ جرم‌شناسی از جهات گوناگون مانند زمان بروز، مفید بودن، مخاطب و ناظر، مورد توجه باشد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133]</ref>
# شرم قبل از عمل و شرم بعد از عمل: از جهت زمان وقوع، شرم به شرم قبل یا بعد از عمل دسته بندی می‌شود.<ref name=":3">پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88.</ref>
* از نظر پیامد اجتماعی، شرم گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص133.]</ref>
# شرم فعلی و شرم فکری: از جهت نوع واقعۀ شرم بر انگیز، اگر واقعۀ شرم آور از قبیل فعل باشد، شرم فعلی و اگر از قبیل فکر قبیح باشد، شرم فکری نامیده می‌شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88.</ref>
* از نظر مصداق، شرم به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی می‌تواند مصادیق گوناگونی داشته باشد، ازجمله: حفظ ادب، احترام و وقار و نیز پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و همچنین خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51، 191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref>
# شرم شدید و شرم ضعیف: از جهت میزان شدت، به شرم شدید و شرم ضعیف تقسیم می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص140.]</ref>
# شرم بدنام‌کننده و شرم بازپذیرنده: از جهت أثرگذاری بر فاعل، به شرم طردکننده و شرم تلفیق‌کننده در جامعه تقسیم می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص133.]</ref>
== مؤلفه‌های شرم ==
از آن‌جا که در متون‌اسلامی، حیا و شرم به‌صورت هم‌معنا و مترادف به‌کار رفته اند،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ش11، ص76.]</ref> مباحثی مرتبط با شرم را نیز می‌توان در زمرۀ مباحث حیا دنبال کرد. بدین‌جهت، شرم مانند حیا ‌به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه دارد:<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>  
 
# فاعل شرم‌کننده: یک‌فرد زمانی از انجام کاری شرم خواهد کرد که نخست به کرامت نفس و خود‌ارزشمندی خود باورمند باشد، دوم نسبت به زشتی کار خود آگاه باشد، سوم، برای ناظر کار خود، ارزش و احترام قائل باشد.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.</ref>
# فعل شرم‌آور: مراد از آن، هر فعل ناهنجاری اعم از انجام یک‌کار زشت یا ترک یک‌کار خوب به‌لحاظ شرعی، عرفی و عقلی در فرهنگ یک‌جامعه است.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص42.</ref>
# حضور و نظارت ناظر: شرم زمانی در انسان برانگیخته می‌شود که نظارت یک‌ناظری برخوردار از احترام توسط وی درک شود<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> که این ناظر از نظر او، می تواند خداوند، وجدان شخص، مردم، فرشتگان یا اولیاء الهی باشد.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ش32،  ص148-149.]</ref>  
# مهار نفس از ارتکاب کار شرم‌آور: انسان در صورت ناسازگاری میان خواست و مصلحت خود، زمانی می‌تواند در ایجاد یک‌سبک زندگی مطلوب موفق باشد که به‌اقتضای شرم، خواسته‌های نفسانی شامل گرایش یا گریز نفس را بر طبق مصلحت خود مهار کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>
== شرایط بروز شرم ==
بروز شرم به‌مفهوم پشیمانی یا خودداری فرد از انجام عمل ناشایست در سبک زندگی، منوط به تحقق شرایط ذیل است:
 
# وجود قباحتی به‌حکم عقل، وجدان، شرع یا عرف
# احساس ارزشمندی و عزت نفس
# وجود هنجارها و معیارهایی برای تعیین حسن و قبح رفتارها
# ارزیابی‌کردن رفتارها بر اساس هنجارهای اخلاقی
# احساس حضور یک‌ناظرآگاه و محترم وجدانی یابیرونی بر رفتار خود
# ترس فرد از بی‌اعتبار شدن خود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص128-129.]</ref>
== مصادیق شرم ==
هرچند موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییر ناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی تغییر پذیرند. شرم در دو قلمرو خانواده و جامعه مصادیقی دارد؛ حفظ ادب، احترام، وقار، ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تمامی روابط اعم از 1) گفتار، 2) رفتار، 3) شنیدار، 4) دیدار، 5) پندار، 6) پوشش در ارتباطات با دیگران و در مقابل، خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس انگیز، از مصادیق شرم به‌شمار می‌آیند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51 و191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref>
== شرم و مفاهیم مشابه ==
 
=== تفاوت شرم با حیا ===
شرم به‌رغم آنکه به‌معنای حیا به‌کار می‌رود؛ اما در مواردی با هم تفاوت دارند:
 
# ازجهت زبانی: شرم یک‌واژۀ فارسی و حیا یک‌کلمۀ عربی است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126.]</ref>
# از‌جهت منشأ: شرم ریشه در فطرت و طبیعت انسانی دارد و در نهاد همه انسان‌ها وجود دارد، در حالی که حیا نوعی از شرم است که از ایمان و ترس از خدا ناشی شده و در سبک زندگی اخلاقی، انسان را از اعمال ناشایست بازمی‌دارد.<ref>دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ج18، ص843؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D8%AA%D8%A8-%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D9%86 مصباح یزدی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، وب‌سایت پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]
</ref>
# ازجهت ناظر: در شرم، درک نظارت ناظران بیرونی و فشار قبیح بودن یک‌کار نزد آنان، موجب می‌شود تا فرد شرم‌کننده، کار ناشایست را ترک کند؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> اما در حیا درک حضور‌ و نظارت خداوند، وجدان‌ خود فرد، مردم، فرشتگان یا اولیاء‌الهی است که موجب خود‌داری فرد شرم‌کننده از ارتکاب رفتارهای شرم‌آور می‌شود.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ش32،  ص148-149.]</ref>
# ازجهت ارادی بودن: شرم یک‌پدیدۀ اضطراری و غیر ارادی است که در‌هنگام بروز آن، ارادۀ انجام کار از فرد شرم‌کننده سلب می‌شود؛ اما حیا شرمی برخواسته از ادراک خوبی‌ها و بدی‌های اختیاری است که فرد حیا کننده به‌رغم توان و اراده بر انجام یک‌کار، آن را با ارادۀ خود ترک می‌کند.<ref>بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>
# از‌جهت ارزشمندی: شرم به‌دلیل تعلق به‌نفس، بدن و طبیعت انسان، هیجان غیر اختیاری است و بدین جهت، عملی فاقد ارزش به‌شمار می‌رود؛ اما حیا به دلیل ارتباط با روح، اراده و ایمان انسان، یک‌صفت ارزشی شمرده می‌شود.<ref>بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص11و14-15. </ref>
# ازجهت زمان‌بروز: گفته شده‌است که شرم حالت پسینی دارد که بعد از انجام یک‌کار قبیح در انسان بروز می‌کند؛ اما حیا حالت پیشینی دارد و پیش از وقوع یک‌کار قبیح، مانع از انجام آن می‌شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref>
#ازجهت آثار: شرم حالتی ناشی از اندوه قلبی است که آثار آن در‌چهرۀ افراد نمایان می‌شود؛ اما حیا نوعی خود‌داری است که آثار آن به جسم محدود نبوده و به روح و ارادۀ انسان نیز مربوط می‌شود.<ref>بانکی پورفرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>
 
=== تفاوت شرم با خجالت ===
گفته شده است که کلمۀ «خجالت» به‌رغم آنکه در فاسی استفاده می شود؛ اما در عربی بدین‌صورت به‌کار نرفته و به‌جای آن، کلمۀ خَجَل به‌کار می‌رود که به‌معنای شرم، شرمساری و شرمندگی است.<ref>دهخدا، لغت نامۀ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537 و 9544؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1381ش، ص401.</ref>
 
تفاوت شرم با خجالت:
 
# از جهت کیفیت: شرم، احساس عمیق است؛ اما خجالت و‌ خجل، آن احساس گذرا، ناگهانی یا دارای أثر موقت است که با نشانه‌هایی همچون سرخ‌شدن چهره آشکار می‌شود.<ref>سیّاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی، ج1-2، (ترجمۀ المنجد لوئیس معلوف با اضافات)، 1387ش، ص447؛ رازی، فرهنگ واژه‌های فارسی سره برای واژه‌های عربی در فارسی معاصر، 1366ش، ص88؛ [https://adibefazel.com/2025/10/%d9%81%d8%b1%d9%82-%d8%ae%d8%ac%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d9%85-%d8%af%d8%b1%da%a9-%d8%b9%d9%85%db%8c%d9%82-%d8%a7%d8%ad%d8%b3%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%86%d8%b3%d8%a7%d9%86%db%8c/ فاضل، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آن‌ها»، وب‌سایت ادیب فاضل؛] [https://ravanhami.com/%d8%a2%db%8c%d8%a7-%d8%ae%d8%ac%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d9%86%d8%b9%d9%85%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%db%8c%d8%a7-%d9%85%d8%b5%db%8c%d8%a8%d8%aa%d8%9f/ بهرامی زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.] </ref>
# از جهت عام و خاص بودن: شرم شامل وجه مثبت و منفی؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129]</ref> اما خجالت آن‌‌وجه منفی شرم است که با ویژگی‌هایی همچون اعتماد به‌نفس پایین، ناکامی در امور اجتماعی و ناتوانی از حضور در جمع شناخته می‌شود.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری،«حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
# از جهت زمان: شرم ممکن است قبل یا بعد از عمل شرم‌آور رخ دهد؛ اما خجالت تنها بعد از انجام عمل ظاهر می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664؛] [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/%d8%b4%d8%b1%d9%85-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%b4%da%af%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%b1%d9%85 غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ش10، ص61.]</ref>
# از جهت عامل: عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد ولی عامل خجالت، تنها بیرونی و دیگران است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/%d8%b4%d8%b1%d9%85-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%b4%da%af%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%b1%d9%85 غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ش10، ص61.]</ref>
 
=== تفاوت شرم با احساس‌گناه ===
شرم و گناه، از جمله هیجانات خود‌آگاه اخلاقی اند که در رابطه با امر اخلاقی تعریف‌شده و در مواجهه با موقعیت ها و تنگناهای اخلاقی بر انگیخته می‌شوند. انسان پس‌از یک‌خطای اخلاقی یا بروز یک‌رفتار ناشایست در سبک زندگی خود، آن‌رفتار را بد ادراک کرده و با احساس بی‌کفایتی، بد بودن و حس حقارت در برابر دیگران احساس شرم و گناه کرده و در صدد جبران و کم کردن خسارت های ایجاد شده بر می‌آید.<ref>سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref>   
 
شرم و گناه به رغم قرابت مفهومی؛ اما در مواردی باهم تفاوت دارند: 
 
# به‌لحاظ تمرکز: در شرم، تمرکز بر خود فرد به‌صفت شخص نالایق؛ اما در احساس گناه، تمرکز بر کوتاهی فرد و رفتار ناشایست او است.<ref>سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref>
# به‌لحاظ عامل: در شرم، منشأ احساس شکست، حس حضور یک‌ناظر واقعی یا خیالی؛ اما منشأ احساس گناه، نفس آن‌عمل ناشایست است.<ref>سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref>
# به‌لحاظ نتیجه: در شرم، فرد میان خود واقعی و معیارهای اخلاقی برای مطلوبیت، تناقض می‌بیند و از ترس سرزنش دیگران، تمایل به‌پنهان‌شدن یا انتقام پیدا می‌کند؛ اما در احساس گناه، فرد به خطای خود اعتراف کرده و برای جبران خسارت تلاش می کند. بدین سان، شرمساری، احتمال رفتار مطلوب را کاهش می‌دهد؛ اما احساس گناه، آن را تسهیل می‌کند.<ref>سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref>
# به‌لحاظ خصوصی و عمومی بودن عمل ناشایست: انسان در خطای افشا شده، احساس شرم و در خطایی که افشا نشده باشد، احساس گناه می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 1394ش، ش14، ص5-6].</ref>
 
== شرم مثبت و شرم منفی ==
 
=== مفهوم شرم مثبت و شرم منفی ===
گفته شده است که شرم به‌عنوان یک‌پدیدۀ روان‌شناختی، فی‌نفسه به خوبی یا بدی توصیف نمی‌شود؛ بلکه حسن‌و‌قبح آن در نسبت با مصالح و اهداف‌اخلاقی، قابل سنجش است. بدین‌جهت، از نظر ارزشی، شرم مثبت و ممدوح آن است که انسان طالب کمال و شرافت از آشکار شدن عیب و عمل ناشایست خود نزد دیگران احساس شرم کند؛ اما شرم منفی و مذموم، شرم از ضعف و نقص‌های غیر واقعی و توهمی است که انسان را از رشد تکاملی بازدارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_;_%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA_%D8%AD%DB%8C%D8%A7_%D8%A8%D8%A7_%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» وب‌سایت پایگاه اطلاع‌ رسانی حوزه.]</ref> شرم منفی عارضۀ ناشی از ضعف نفسانی و خود کم‌بینی در سبک زندگی انسان است<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ش32، ص146.]</ref> که با دو شاخصۀ ترک عمل نیک<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ش32، ص147]</ref> و افراط در شرم‌کردن شناخته می‌شود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار الجامعة لدرر الأخبار الأئمة الاطهار،1404ق، ج90، ص372.</ref>
 
=== تفاوت‌ شرم مثبت و شرم منفی ===
# ازجهت مبنای عقلانی: شرم از جهت وجاهت عقلانی، به‌دوگونۀ حیای‌عقل یا علم و حیای‌حماقت یا جهل تقسیم شده است.<ref>کلینی، کافی، 1365ش، ج2، ص105</ref> شرم ناشی از حکم عقل، نشانۀ ایمان به‌شمار آمده و آن را حیا یا شرم مثبت می‌گویند؛ اما شرم‌جاهلانه، نشانۀ‌حماقت و نادانی بوده و از آن به‌شرم‌منفی یا کمرویی تعبیر می‌شود.<ref name=":1">کلینی، کافی، 1365ش، ج2، ص106؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/111716/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%AB%D8%A8%D8%AA_%D9%88_%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C اکبری، «حیای مثبت و حیای منفی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه؛] پسندیده، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به‌مفهوم حیا،  1391ش، ص83-84. </ref>
# ازجهت منشأ روان‌شناختی: در حدیثی از پیامبر‌اسلام، حیا به‌حیای قوت و حیای ضعف تقسیم شده است<ref>صدوق، الخصال، 1403ق، ج1، ص55.</ref> که حیای قوت به‌اقتضای ایمان بوده و مورد تأیید دین است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص86.</ref> اما ضعف، آفت حیا شمرده شده است.<ref>متقی‌هندی، کنزالعمّال فی سنن‌الاقوال و الافعال، 1397ق، ج16، ص204.</ref> بدین‌جهت به‌شرمی ناشی از قوت، شرم مثبت و به شرم نشأت یافته از ضعف که دارای وجه منفی است، شرم منفی یا کمرویی گفته می‌شود.<ref>پسندیده، غنچه‌های شرم، نگاهی نو به‌مفهوم حیا، 1391ش، ص84-86.</ref>
# ازجهت موضوع: فعل نیک به‌دو دستۀ انجام کار نیک و ترک کارهای ناشایست تقسیم می‌شود. شرم نیز با توجه به‌این دو نوع فعل، به‌حیا و کمرویی تقسیم شده است که شرم از انجام کارهای ناپسند، حیا یا همان شرم مثبت و شرم از انجام کارهای نیک، شرم منفی یا کمرویی است که از جهل یا‌ناتوانی ناشی می‌شود.<ref>پسندیده، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به مفهوم حیا، 1391ش، ص83-86.</ref>
# ازجهت کارکرد و‌آثار: شرم مثبت، انسان را از کارهای زشت باز داشته و زمینۀ درک نقص، پذیرش ضعف ها، اصلاح و انتخاب مسیر درست را فراهم می‌کند؛<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1%D8%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منظور از شرم و حیاء و کار کردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی.]</ref> اما شرم منفی، سبب محرومیت، تضییع سرمایه‌ها و به‌دست نیاوردن خواسته ها می‌شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327-328.</ref>
 
=== آثار شرم مثبت ===
# کارکرد اجتماعی؛ تضمین بقای جامعه، افزایش انسجام و ارتقای حس تعلق افراد به اجتماع و جلوگیری از احساس بی‌ارزشی اجتماعی در افراد.<ref>برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص45-49.</ref>
# کارکرد تمدنی؛ تعیین مرز بین امر خصوصی و امر عمومی با بردن اعمال خصوصی به‌خلوت زندگی.<ref>برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص45-49.</ref>
# کارکرد سیاسی- آرمانی؛ زمینه‌سازی برای مسئولیت‌پذیری و انتخاب درست در سیاست و ترغیب افراد و سیاستمداران به‌آرمان ها و هنجارهای مطلوب جامعه.<ref>برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص45-49.</ref>
# کارکرد ارزشی: جلوگیری از ارزش‌زدایی در جامعه، از طریق نقض‌نکردن هنجارها در سبک زندگی.<ref>سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص43.</ref>
# کارکرد اخلاقی: پیشگیری از گناه و زمینه‌سازی برای حصول فضایلی همچون صداقت، عفت، کرامت نفس، انجام خوبی ها، جلب محبت خداوند، پاک شدن گناهان انسان، محافظت از عذاب، پوشیدن عیوب، موفقیت، احترام به دیگران و قرار گرفتن انسان در مسیر رشد و تعالی.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، 1394ش، ش32، ص148-149؛] [https://www.pasokhgoo.ir/content/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1%D8%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منظور از شرم و حیا وکارکردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی.]</ref>
# کارکرد حقوقی: طرد و تحقیر مجرم یا تلفیق و بازپذیرش او در جامعه و نیز وادار نمودن او به جبران خسارتها و صدمات از طریق اجرای عدالت.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص131.]</ref>
# کارکرد مدیریتی: استفاده به عنوان ابزار کنترل اجتماعی در صورت قداست داشتن هنجارها، وجود درک جمعی و همنظر بودن تمام عناصر اجتماعی، نسبت به‌خطا بودن اعمال ناشایست.<ref>سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص234.</ref>
# کارکرد فردی و رفتاری: پیشگیری قبل از عمل قبیح و زمینه سازی برای اصلاح و ترمیم بعد از عمل قبیح.<ref>برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص45-49.</ref>
 
=== آثار شرم منفی ===
# آثار اجتماعی: کناره‌گیری و گریز از اجتماع.<ref>سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص43.</ref>
# آثار جسمی: عوارض جسمی همچون بالا رفتن ضربان قلب، لرزش اندام یا به‌هم‌ریختگی و فراموشی اندوخته‌های ذهنی.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، 1394ش، ش32، ص146.]</ref>
# آثار اخلاقی: گرفتار شدن در حلقۀ رفتارهای منفی.
# آثار آرمانی: جلوگیری از رسیدن فرد به اهداف خود.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1%D8%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منظور از شرم و حیا و کارکردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref>
# آثار فردی و رفتاری: محرومیت انسان<ref>تمیمی‌آمدی، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، 1366ش، ح7678؛ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327.</ref> از موضوعات مفید و ارزشمند همچون تحصیل دانش، کسب در آمد حلال، بخشش اندک، درخواست رحمت الهی، احترام گذاشتن به‌دیگران، گفتار و کردار حق.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB.pdf خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ش32، ص147؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327-328.</ref>
== شرم در آموزه‌های اخلاقی و مباحث جرم‌شناسی ==
تفاوت شرم در آموزه‌های اخلاقی با شرم در مباحث جرم شناسی:
 
# از نظر زمان شرمساری: زمان بروز شرم در جرم‌شناسی، بعد از ارتکاب رفتار مجرمانه است؛ اما شرم اخلاقی، هم پیش از عمل غیر اخلاقی و هم پس‌از آن ظاهر می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132.]</ref>
# از نظر مطلوبیت شرم: از میان دو نوع شرم بدنام کننده و بازپذیرنده، برخی از جرم‌شناسان، فقط شرم بازپذیرنده را مطلوب و شرم بدنام کننده را مطرود می‌دانند؛ اما از نظر آموزه‌های اخلاقی، هرکدام از دو نوع شرم اعم از بدنام کننده و باز پذیرنده به‌دلیل پیامدهای مؤثر آن، در جای خود مفید‌اند و چه‌بسا شرم بدنام کننده، تأثیری بهتر در پیشگیری خصوصی افراد از ارتکاب رفتارهای ناشایست دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132.]</ref>  
# از جهت مخاطبین شرم: مخاطب مستقیم شرم در جرم‌شناسی، تنها بزهکاران است؛ اما مخاطب شرم و جنبۀ اصلاحی آن در آموزه‌های اخلاقی، گسترده بوده و تمام افراد جامعه اعم‌از بزهکاران و غیر آنان را شامل می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص133.]</ref>
# از جهت ناظران: ناظران سرزنش کننده نسبت به رفتارهای مربوط به‌شرم جرم‌شناسی، تنها افراد جامعه و وجدان اخلاقی افراد بزهکار‌است اما در شرم اخلاقی، خدا، ملائکه و اولیاء نیز از ناظران به‌شمار می‌آیند.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص133.]</ref>
# از نظر قلمرو شرم: در مباحث جرم شناسی، قلمرو شرم محدود به‌رفتار بزهکارانۀ خود شخصی است که شرمسار می‌شود؛ اما بنا بر آموزه‌های اخلاقی، آدمی باید از هر نوع اعمال ناشایست شرم کند؛ حتی اگر گناه نباشد و بدین‌جهت، دامنۀ شرم اخلاقی وسیع‌تر است<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132-133.]</ref> و شامل فکر شرم بر انگیز نیز می‌شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88-89.</ref>
 
== مراتب‌شرم ==
ترویس هیرشی معتقد است که چهار عامل، موجب پیشگیری افراد از ارتکاب عمل ناشایست می‌شود: 1) پیوستگی اجتماعی، 2) درگیری و مشارکت اجتماعی، 3) تعهد و پایبندی افراد به حفظ اعتبارات اجتماعی خود، 4) اعتقاد افراد به حق بودن قوانین و قواعد اجتماعی.<ref>ویلیامز و مک شین، نظریه های جرم‌شناسی، ترجمۀ ملک محمدی، 1383ش، ص209.</ref> به باور جرم‌شناسان، شرم با تقویت این‌چهار عامل، هم نقش‌مکمّل در کنترل رفتار افراد از طریق و ابستگی‌های اجتماعی را ایفا می‌کند و هم سبب می‌شود تا دلبستگی‌های اجتماعی به‌شکل مؤثر تر در پیشگیری از ارتکاب اعمال ناشایست عمل کنند.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص134.]</ref>
 
بدین جهت با توجه به‌نقش پیشگیرانۀ شرم از ارتکاب رفتارها ناشایست، گفته‌شده است که شرم قبل از عمل، ارزشمندی بیشتر دارد و یک‌ارزش اخلاقی پایدار و مورد ستایش خردمندان به‌شمار می‌رود. به خلاف شرم بعد از عمل که یک‌حالت انفعالی بوده و آثار آن زمانمند است که به‌تدریج از بین می‌رود. بدین جهت ارزشمندی آن صرفا از بدان‌سبب است که فرد گناهکار یا بزهکار، به خاطر این شرم، از عمل ناپسند خود پشیمان می‌شود و قابلیت اصلاح را دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص130-131.]</ref>
 
از دیدگاه اخلاق اسلامی، بالاترین مرتبۀ شرم، شرم از خداوند و بعد از آن، شرم از وجدان و پایین ترین درجۀ شرم، شرم از مردم است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص136-137.]</ref>


== شرم در اشعار فارسی ==
== شرم در اشعار فارسی ==
مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی، در اشعار شاعران نیز بازتاب یافته است:
مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:
 
مولوی:
 
هرکه اول بنگرد پایان کار
 
اندر آخر او نگردد شرمسار
 
کار مردان روشنی و گرمی ا‌ست
 
کار دونان، حیله و بی‌شرمی است.<ref>دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237-14241. [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%85%DB%8C?q=%D8%A8%DB%8C%20%D8%B4%D8%B1%D9%85%DB%8C%20%D9%88%20%D8%A8%DB%8C%20%D8%AD%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C دهخدا، بی‌شرمی، و‌ب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>


{{شعر جدید
| شاعر = [[مولوی]]
| متن =
کار مردان، روشنی و گرمی است\\کار دونان، حیله و بی‌شرمی است<ref>مولوی، مثنوی معنوی، «[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh11 حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان]».</ref>
}}
{{شعر جدید
| شاعر = [[ناصرخسرو]]
| متن =
شرم از اثر عقل و اصل دین است\\دین نیست تو را گر تو را حیا نیست<ref>ناصرخسرو، دیوان اشعار، «[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh31 قصیده شماره 31]».</ref>
}}
== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}
 
== منابع ==
== منابع ==
 
{{آغاز منابع}}
* قرآن مجید
* قرآن.
* ابن‌منظور، محمدبن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، ج3، انتشارات دار احیاء‌التراث العربی، بی‌تا.
* «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۸ش.
* احمدی طباطبایی، محمد رضا، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 23 بهمن 1391ش.  
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.
* اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش20، بهار و تابستان 1397ش.
* احمدی طباطبایی، محمدرضا، «اخلاق در فلسفهٔ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۱ش.
* اکبری، محمود، «حیای مثبت و حیای منفی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:30 آبان 1396ش.
* اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسهٔ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
* امیدی مقدم، الهام، « مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.
* بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
* انصاف‌پور، غلام‌رضا، فرهنگ فارسی، تهران، زوار، چاپ دوم، 1374ش.
* برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش.
* بانکی‌پور فرد، امیر حسین، حیا، اصفهان، انتشارات حدیث راه عشق، چاپ دهم، 1389ش.
* بناهان، مریم و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشهٔ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، ش۱۵، تابستان ۱۳۹۱ش.
* برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمۀ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، 1402ش.
* بهرامی‌زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
* بناهان، مریم و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن» پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، ش15، تابستان 1391ش.
* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
* بهرامی زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1396ش.
* تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیهٔ قم، ۱۳۶۶ش.
* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ پنجم، 1385ش.
* جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانهٔ ابن‌سینا، ۱۳۵۴ش.
* پسندیده، عباس، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به مفهوم حیا، قم، سازمان چاپ و نشر دار‌الحدیث، چاپ اول، 1391ش.
* حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
* تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج2، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیۀ قم، 1366ش.
* «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
* جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانۀ ابن‌سینا، 1354ش.
* خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش.
* جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت و احساس شرم و گناه»، فرهنگ‌در دانشگاه اسلامی، شماره 14، سال پنجم، بهار 1394ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
* جين ميدلتون موز، روان‌شناسي شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، نشر البرز، 1373ش.
* سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش.
* حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش.
* سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۹ش.
* «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 13 اسفند 1397ش.
* صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبن‌العباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
* خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامۀ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 32، بهار 1394ش
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
* دهخدا، علی اکبر، لغت نامۀ دهخدا، ج6، تهران، انتشرات دانشگاه تهران، چاپ دوم از دورۀ جدید، 1377ش.
* قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامۀ دهخدا، و‌ب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 14 بهمن 1404ش.
* کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش۵ و پیاپی ۳۸، مرداد ۱۳۹۸ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی، ج6 و 9، تهران، مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا، چاپ دوم از دوره جدید، 1377ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج۲۷، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
* رازی، فریده، فرهنگ وازژه های فارسی سره برای واژه های عربی در فارسی معاصر، تهران، نشر مرکز، 1366ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار، ج۱، ج۷۴ و ج۹۰، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.
* سمیعیان، محمد‌رضا، بهیان، شاپور و کیانور، مسعود، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامۀ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش11، 1396ش
* مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
* سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، 1389ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلهٔ معرفت، شماره ۵۳، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
* سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی، ج1-2، (ترجمۀ المنجد لوئیس معلوف با اضافات)، تهران، اسلام، 1387ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، ج۱، ص۱۰۰، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
* صاحب‌بن عباد، إسماعيل‌بن عباد‌بن‌العباس، أبوالقاسم الطالقاني، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج7، بیروت، انتشارات عالم الکتب، 1414ق.
* مولوی، مثنوی معنوی، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
* صدوق، محمد‌بن علی‌بن‌الحسین، الخصال، ج1، قم، انتشارات جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1403ق.
* مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی‌اکبر مهتدی، تهران، اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۳۹ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید یک‌جلدی، تهران، امیر کبیر، 1380ش.
* میدلتون موز، جین، روان‌شناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش.
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش10، 1387ش.
* میرباقری، سیدمحسن، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۸ مهر ۱۳۹۷ش.
* فاضل، ادیب، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آن‌ها»، وب‌سایت ادیب فاضل، تاریخ بازدید: 23 بهمن 1404ش.
* ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
* قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: 18 خرداد 1398ش.
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
* قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: 18 خرداد 1398ش.
* والازاده، ابوالفضل، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش.
{{پایان منابع}}
* کلینی، محمدبن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج27، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1365ش.
* کوثری، عباس، «واژۀ استحیا در قرآن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 24 فروردین 1396ش.
* متقی هندی، علی‌بن‌حسام، کنزالعمال فی سنن‌الاقوال و الافعال، تصحیح صفوه السقا، ج16، بیروت، مکتبة‌التراث الاسلامی، چاپ اول، 1397ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحار‌الانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار(ع)، ج1، ج74 وج90، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404ق.
* مصباح یزدی، محمد تقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» وب‌سایت پایگاه اطلاع‌ رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1388ش.
* مصباح یزدی، محمد‌تقی «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلۀ معرفت، شماره 53، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:28 آبان 1388ش.
* مصباح یزدی، محمد‌تقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و‌نگارش: کریم سبحانی، ج1، ص100، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی، 1390ش.  
* معین، محمد، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، تهران، سرایش، چاپ دوم، 1380ش.
* «منظور از شرم و حیاء و کارکردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1403ش.
* مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی اکبر مهتدی، تهران، انتشارات اقبال، چاپ چهارم، 1339ش.
* میر باقری، سید محسن، «شرم و حیا»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:8 مهر 1397ش.
* نساجی، زهرا، «حیا، فضیلتی انسانی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:8 آبان 1390ش.
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 4 دی ماه 1402ش.
* والازاده، ابوالفضل، دانشنامۀ جهان اسلام، ج1، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، 1375ش.
* ویلیامز، فرانک پی، مک شین، ماری لین دی، نظریه های جرم‌شناسی، ترجمۀ ملک محمدی، تهران، نشر میزان، 1383ش.

نسخهٔ کنونی تا ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۰۶

دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا
دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی که در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا، مدال را بر گردنش آویخت.

شرم؛ الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی.

شرم در زبان فارسی مفهومی همسان حیا دارد، اما با این تفاوت که غیرارادی و معطوف به قضاوت دیگران است. از منظر روان‌شناختی، شرم هیجانی اخلاقی و حاصل تعارض خود واقعی با خود آرمانی است و در شکل افراطی به کاهش عزت‌نفس و انزوا می‌انجامد. در نگاه جامعه‌شناختی، شرم تجربه‌ای ارتباطی است که با سازوکاری درونی، فرد را از هنجارشکنی بازداشته و به هماهنگی با ارزش‌های اجتماعی سوق می‌دهد. شرم در فرهنگ اسلامی، به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌ زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله در پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پای‌بندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده.

مفهوم‌شناسی

واژه شرم در زبان فارسی، مفهومی همسان حیا دارد و به‌معنای خجالتی است که از ترس ملامت یا آگاهی دیگری بر عیب و نقص در سبک زندگی فرد پدیدار می‌شود.[۱] کلمهٔ شرم با واژگان شرمنده، شرم‌زدگی، شرم‌آلود، شرمساری، شرم‌آور و شرمگین هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با مفهوم حیا، خجالت، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.[۲]

تفاوت شرم و حیا

  • منشأ: شرم ریشه در فطرت و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با ایمان و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.[۳]
  • ناظر: شرم بیشتر ناظر به قضاوت دیگران است،[۴] در حالی که حیا شامل نظارت وجدان و خدا نیز می‌شود.[۵]
  • ارادی بودن: شرم حالتی غیرارادی و انفعالی است، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه محسوب می‌شود.[۶]
  • ارزش: شرم به‌دلیل طبیعی بودن، ارزش ذاتی ندارد؛[۷] ولی حیا به‌سبب ارتباط با ایمان و اراده، دارای ارزش ذاتی است.[۸]
  • آثار: شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.[۹]

تفاوت شرم و خجالت

  • کیفیت: شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که در ظاهر فرد مانند تغییر چهره، نمایان می‌شود.[۱۰]
  • ارزش: شرم می‌تواند هم مثبت و هم منفی باشد،[۱۱] اما خجالت بیشتر جنبه منفی داشته و با کاهش اعتمادبه‌نفس همراه است.[۱۲]
  • زمان بروز: شرم ممکن است پیش یا پس از عمل ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.[۱۳]

تفاوت شرم و احساس گناه

  • تمرکز: در شرم، توجه فرد بر «خودِ نالایق» متمرکز است، اما در احساس گناه تمرکز بر «رفتار نادرست» است.
  • پیامد: شرم اغلب به کناره‌گیری و پنهان‌شدن می‌انجامد، در حالی که احساس گناه فرد را به سمت پذیرش خطا و جبران آن سوق می‌دهد.
  • عامل: شرم با نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز از آگاهی درونی فرد ناشی می‌شود.[۱۴]

شرم در نگاه روان‌شناختی

در روان‌شناسی، شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی تعریف می‌شود که فرد آن را در نتیجهٔ ارزیابی کلی از خویشتن تجربه می‌کند.[۱۵] این احساس زمانی پدید می‌آید که فرد میان خود واقعی و خود آرمانی یا انتظارات کمال‌گرایانه‌اش، تعارضی احساس کند و چنین برداشت کند که از معیارهای مطلوب، به‌ویژه در دید دیگران، فاصله گرفته است. اگر شرم به‌شکلی افراطی و غیرمنطقی بروز کند، می‌تواند پیامدهای منفی چشمگیری به‌دنبال داشته باشد؛ از جمله کاهش عزت نفس، گوشه‌گیری و انزوای روانی و بروز احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.[۱۶]

جلوه‌های شرم از منظر روان‌شناسی

طرح جمع‌آوری معتادان متجاهر
طرح جمع‌آوری معتادان متجاهر

بر اساس دیدگاه جوزف برگو که یک روان‌درمانگر و روانکاو است، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:

  1. شرم ناشی از شکست: که به‌صورت احساس بی‌کفایتی و ناتوانی در مقایسه با دیگران تجربه می‌شود.
  2. شرم ناشی از طرد: که با احساس پذیرفته‌نشدن و طردشدن از سوی دیگران همراه است.
  3. شرم ناشی از افشا شدن: که فرد در آن احساس آسیب‌پذیری، ضعف و بی‌دفاعی در برابر دیگران دارد.
  4. شرم ناشی از نادیده گرفته شدن: که در آن فرد احساس بی‌اهمیتی و بی‌ارزشی می‌کند و تصور می‌کند در نظر دیگران مورد توجه و احترام نیست.[۱۷]

شرم در نگاه جامعه‌شناختی

از منظر جامعه‌شناختی، شرم یک تجربه ارتباطی و اجتماعی است که به نگاه، ارزیابی و قضاوت دیگران گره خورده است. شرم هنگامی بروز می‌کند که فرد رفتاری را انجام دهد که با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی ناسازگار می‌داند. در چنین موقعیتی، ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی یا سرزنش خود را تجربه کند. این احساسات او را به بازنگری در رفتارش وامی‌دارد تا جایگاه و اعتبارش را در میان دیگران حفظ کند و پیوندش را با جامعه از دست ندهد.[۱۸] به این ترتیب، شرم می‌تواند به‌عنوان یک سازوکار درونی، فرد را از رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی دور نگه دارد و او را به هماهنگی با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی سوق دهد.[۱۹]

شرم در فرهنگ اسلامی

در سبک زندگی اسلامی، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی[۲۰] شناخته می‌شود که نقش مهمی در رشد معنوی و تعالی انسان ایفا می‌کند.[۲۱] از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند.[۲۲] بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه‌های اسلامی، شرم به‌مثابهٔ یک‌بازدارندهٔ درونی عمل کرده و سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.[۲۳]

قرآن، مفهوم شرم را با واژگانی از ریشهٔ حیا، به‌کار برده است؛[۲۴] گاه در توصیف رفتار پیامبر[۲۵] و گاهی در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر حضرت شعیب که موسی را به نزد پدر خویش فراخواند.[۲۶] در چارچوب فرهنگ قرآنی، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.[۲۷]

در روایات اسلامی نیز شرم به‌عنوان روشنگر عقل و از ویژگی‌های اساسی دین‌داری یاد شده است.[۲۸] همچنین، ارتباط نزدیک شرم با ایمان سبب شده است که این مفهوم با عفت و پاک‌دامنی پیوند یابد.[۲۹] در برخی روایات، شرم همراه و یاور عفاف[۳۰] و از عوامل مهم حفظ پاکی و سلامت اخلاقی انسان معرفی شده است.[۳۱]

مؤلفه‌های شرم

در فرهنگ اسلامی، شرم و حیا غالباً هم‌معنا به‌کار رفته‌اند و مباحث مرتبط با شرم معمولاً در چارچوب حیا بررسی می‌شوند.[۳۲] شرم به‌عنوان عنصری مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه اصلی دارد:[۳۳]

  1. فاعل شرم‌کننده: فرد زمانی شرم می‌کند که به کرامت نفس و ارزش خود باور داشته باشد، از زشتی رفتار خود آگاه باشد و برای ناظر رفتار خود ارزش و احترام قائل باشد.[۳۴]
  2. فعل شرم‌آور: شامل هر رفتار ناهنجار یا ترک کار نیک، از منظر شرعی، عرفی یا عقلی در فرهنگ جامعه است.[۳۵]
  3. حضور و نظارت ناظر: شرم زمانی برانگیخته می‌شود که فرد حضور و نظارت ناظری محترم را درک کند؛[۳۶] این ناظر می‌تواند خداوند، وجدان، مردم، فرشتگان یا اولیای الهی باشد.[۳۷]
  4. مهار نفس: به اقتضای شرم، فرد، میان خواسته‌های نفسانی و مصلحت خود تعادل برقرار کرده و گرایش‌ها و امیال نفسانی را کنترل می‌کند.[۳۸]

کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند

در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. احساس شرم در انسان با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، اما خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود،[۳۹] مفسران این تعبیر را به معنای منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس.[۴۰]

شرم در فرهنگ مادی

در فرهنگ مادی که سبک زندگی مدرن را به‌همراه دارد، شرم، نه‌تنها ارزش اخلاقی دانسته نمی‌شود، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن، نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی می‌شود.[۴۱] در این فرهنگ، سنت‌های اخلاقی از جایگاه بالایی برخوردار نیستند[۴۲] و تشخیص خوبی و بدی به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.[۴۳] شرم نیز در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی متکی است.[۴۴] همچنین برخی اندیشمندان غربی، به‌دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.[۴۵] در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.[۴۶]

انواع شرم

شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، از منظرهای گوناگون به انواع مختلفی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این احساس در زندگی فردی و اجتماعی است.

  • از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. شرم مثبت، احساس آگاهانه به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ رشد اخلاقی او را فراهم می‌کند و امنیت روانی جامعه را نیز در پی دارد.[۴۷] در مقابل، شرم منفی ناشی از ضعف درونی و خودکم‌بینی است[۴۸] و با افراط در شرم[۴۹] یا شرم از امور غیرواقعی[۵۰] همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.[۵۱]
  • از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در ایمان، عزت‌نفس و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از کم‌رویی و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.[۵۲]
  • از نظر ناظر، شرم به دو نوع ایمانی و نفسانی تقسیم می‌شود. شرم ایمانی به احساس مسئولیت در برابر خداوند و ارزش‌های معنوی مربوط است، در حالی که شرم نفسانی بیشتر به نگرانی از قضاوت دیگران مربوط می‌شود.[۵۳]
  • از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.[۵۴]
  • از نظر حیطهٔ بروز، شرم ممکن است در روابط اجتماعی عمومی یا در روابط خصوصی و خانوادگی تجربه شود.[۵۵]
  • از نظر قلمرو، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق و در حوزهٔ جرم‌شناسی از جهات گوناگون مانند زمان بروز، مفید بودن، مخاطب و ناظر، مورد توجه باشد.[۵۶]
  • از نظر پیامد اجتماعی، شرم گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند.[۵۷]
  • از نظر مصداق، شرم به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی می‌تواند مصادیق گوناگونی داشته باشد، ازجمله: حفظ ادب، احترام و وقار و نیز پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و همچنین خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز.[۵۸]

شرم در اشعار فارسی

مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:

مولوی
کار مردان، روشنی و گرمی است
کار دونان، حیله و بی‌شرمی است[۵۹]


ناصرخسرو
شرم از اثر عقل و اصل دین است
دین نیست تو را گر تو را حیا نیست[۶۰]


پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم.
  2. ↑ جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم.
  3. ↑ مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ مفهوم حیا و آثار مترتب بر آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  4. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.
  5. ↑ خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.
  6. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.
  7. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و 134.
  8. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.
  9. ↑ «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  10. ↑ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.
  11. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129
  12. ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  13. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
  14. ↑ سهراب‌زاده و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.
  15. ↑ کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص208 و 212.
  16. ↑ اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک‌دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ص116 و 121-122. کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص209-211.
  17. ↑ برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33.
  18. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم، 1387ش، ص72.
  19. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126.
  20. ↑ مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.
  21. ↑ کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.
  22. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.
  23. ↑ مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.
  24. ↑ والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.
  25. ↑ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.
  26. ↑ سورهٔ قصص، آیهٔ 25.
  27. ↑ «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.
  28. ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.
  29. ↑ ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.
  30. ↑ تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.
  31. ↑ تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.
  32. ↑ سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ص76.
  33. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.
  34. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.
  35. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص42.
  36. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.
  37. ↑ خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.
  38. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.
  39. ↑ سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.
  40. ↑ والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.
  41. ↑ مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.
  42. ↑ بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پساساختارگرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.
  43. ↑ احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.
  44. ↑ قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.
  45. ↑ میدلتون موز، روان‌شناسی شرم و گناه، 1373ش، ص28.
  46. ↑ مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.
  47. ↑ میردامادی و صیامی، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، 1396ش، ص43.
  48. ↑ خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص146.
  49. ↑ خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147
  50. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج90، ص372؛ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129؛ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85؛ مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  51. ↑ مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  52. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.
  53. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129-130.
  54. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص136-137.
  55. ↑ میرباقری، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  56. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133
  57. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص133.
  58. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51، 191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص52-64.
  59. ↑ مولوی، مثنوی معنوی، «حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان».
  60. ↑ ناصرخسرو، دیوان اشعار، «قصیده شماره 31».

منابع

  • قرآن.
  • «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۸ش.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.
  • احمدی طباطبایی، محمدرضا، «اخلاق در فلسفهٔ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۱ش.
  • اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسهٔ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
  • بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
  • برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش.
  • بناهان، مریم و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشهٔ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، ش۱۵، تابستان ۱۳۹۱ش.
  • بهرامی‌زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
  • پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
  • تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیهٔ قم، ۱۳۶۶ش.
  • جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانهٔ ابن‌سینا، ۱۳۵۴ش.
  • حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
  • «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
  • خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش.
  • سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۹ش.
  • صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبن‌العباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
  • غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
  • قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش۵ و پیاپی ۳۸، مرداد ۱۳۹۸ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج۲۷، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار، ج۱، ج۷۴ و ج۹۰، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلهٔ معرفت، شماره ۵۳، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، ج۱، ص۱۰۰، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
  • مولوی، مثنوی معنوی، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی‌اکبر مهتدی، تهران، اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۳۹ش.
  • میدلتون موز، جین، روان‌شناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش.
  • میرباقری، سیدمحسن، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۸ مهر ۱۳۹۷ش.
  • ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
  • والازاده، ابوالفضل، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=شرم&oldid=32635»