حجاب در دیدگاه محسن کدیور: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
حمید گلزار (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۱۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
''' | | تصویر =محسن-کدیور.jpg|بندانگشتی|375x375پیکسل | ||
| زیرنویس تصویر =محسن کدیور | |||
| image_alt = | |||
| فایل پادکست =حجاب در اندیشه محسن کدیور.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =10/1 | |||
| تاریخ پادکست =192-1405 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''{{درشت|حجاب در دیدگاه محسن کدیور}}'''؛ دیدگاه محسن کدیور در مورد پوشش زنان مسلمان. | |||
محسن کدیور اندیشمند مسلمان ایرانی، معتقد است در آیات قرآن بر حفظ عفت و پوشش زنان مسلمان تأکید شده است؛ اما حدود پوشش از این آیات قابل استنباط نیست. | محسن کدیور اندیشمند مسلمان ایرانی، معتقد است در آیات قرآن بر حفظ [[عفت]] و پوشش زنان مسلمان تأکید شده است؛ اما حدود پوشش از این آیات قابل استنباط نیست. | ||
== | |||
== معرفی == | |||
==دیدگاه کدیور درمورد مفهوم حجاب== | محسن کدیور در سال ۱۳۳۸ش در فسا متولد شد. وی ابتدا در رشتهٔ برق و الکترونیک دانشگاه شیراز تحصیل کرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران برای فراگیری علوم دینی به حوزهٔ علمیهٔ قم رفت.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/97166/محسن-کدیور-کیست «محسن کدیور کیست؟»، خبرگزاری میزان.]</ref> | ||
محسن کدیور حجاب را با مفهوم پوشش شرعی زنان مسلمان مورد بررسی قرار داده است. وی عقیده دارد آیات قرآن بر حفظ عفت و پوشش مناسب تأکید دارند؛ اما نمیتوان حدود این پوشش را از آیات استنباط کرد. به اعتقاد کدیور در مورد حدود پوشش زنان مسلمان دو حکم وجود دارد. پوشاندن بازوها و بدن از زیر گردن تا زیر زانو | |||
===دلالت آیات قرآن بر ضرورت پوشش حداقلی=== | == خاستگاه اندیشه کدیور در مورد حجاب == | ||
کدیور | محسن کدیور در تابستان ۱۳۹۱ش مطالبی درمورد پوشش زنان و مردان در قالب چند جلسه برای دانشجویان ایرانی دانشگاه بینالمللی سنگاپور براساس آیات قرآن، روایات، فتوای اهل سنت و [[فقه شیعه]] مطرح کرد. یکی از منابع اصلی وی در بررسی و تحلیل کیفیت پوشش در زمان پیامبر و واژههای بهکار رفته در آیات حجاب، کتاب «حجاب شرعی در عصر پیامبر» تألیف امیرحسین ترکاشوند است که این کتاب از جهات گوناگونی مورد نقد پژوهشگران قرار گرفته است.<ref>[https://www.souzanchi.ir/hejab-in-sureh-noor-critic-of-kadivars-opinion/ سوزنچی، «بررسی نظر دکتر کدیور دربارۀ حجاب شرعی»، وبسایت شخصی حسین سوزنچی.]</ref> | ||
===نهی از برهنگی در آیات قرآن=== | |||
او معتقد است، در | == دیدگاه کدیور درمورد مفهوم حجاب == | ||
کدیور معتقد است نمیتوان معنای صریح و مصداق مشخصی برای | محسن کدیور حجاب را با مفهوم پوشش شرعی زنان مسلمان مورد بررسی قرار داده است. وی عقیده دارد آیات قرآن بر حفظ عفت و پوشش مناسب تأکید دارند؛ اما نمیتوان حدود این پوشش را از آیات استنباط کرد. به اعتقاد کدیور در مورد حدود پوشش زنان مسلمان دو حکم وجود دارد. پوشاندن بازوها و بدن از زیر گردن تا زیر زانو بهوسیله لباسی که بدننما و تنگ نباشد که در هر شرایطی برای زنان مسلمان واجب است؛ اما فتوای فقهای مسلمان درمورد پوشاندن سر و تمام بدن غیر از صورت و مچ دو دست حکم ثانویهای است که فقط بر اساس عُرف جامعه و شرایط زمان و مکان ممکن است واجب شود.<ref>کدیور، تأملی در مسئلهٔ حجاب، 1391ش، شمارهٔ 1.</ref> | ||
==دیدگاه پژوهشگران در مورد آرای کدیور== | |||
=== دلالت آیات قرآن بر ضرورت پوشش حداقلی === | |||
کدیور آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب را بهعنوان یکی از آیاتی که در مورد حدود پوشش زنان بحث کرده مورد بررسی قرار داده است. در اندیشهٔ وی، واژهٔ «جِلباب» در این آیه بهصورت مطلق به پوشش و لباس اشاره دارد و نمیتوان مصداقی صریح برای آن در نظر گرفت. این آیه از زنان مسلمان میخواهد دو طرف پوششی را که به تن دارند به هم نزدیک کنند. کدیور این برداشت خود را به شواهد تاریخی پیرامون نوع پوشش زنان در دوران قبل از اسلام مستند میکند. به اعتقاد او، لباس اَعراب جاهلی از دو طرف دارای بریدگی و شکاف بود و بهطور کامل بدنشان را نمیپوشاند؛ لذا [[قرآن]] تذکر داده است که دو طرف لباس را به هم نزدیک کنند تا پوشش کاملتری برایشان ایجاد شود. وی نتیجه میگیرد، آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب بهصورت مطلق کلیت پوشش را برای زنان مسلمان ضروری میداند؛ ولی حدود این پوشش از آیه قابل برداشت نیست. به عقیدهٔ کدیور، نمیتوان از این آیه وجوب یا عدم وجوب پوشش موی سر را استنباط کرد و فتوای فقهای مسلمان در این مورد نیازمند دلایل دیگر است.<ref>کدیور، تأملی در مسئله حجاب، 1391ش، شمارهٔ 1.</ref> | |||
=== نهی از برهنگی در آیات قرآن === | |||
او معتقد است، در آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور دو دسته زینت برای زنان مطرح شده است که برای پوشش هرکدام حکم متفاوتی وجود دارد؛ زینتهای آشکار که شامل موی سر، گردن، آرنج تا نوک انگشتان و زانو به پایین است و پوشاندن آنها برای زنان مسلمان واجب نیست؛ اما زینتهای پنهان که اندامهای جنسی را شامل میشود باید پوشانده شوند. به عقیدهٔ او از آنجا که اَعراب جاهلی برای پوشاندن اندامهای جنسی خود اهمیت چندانی قائل نبودند، این آیه تأکید کرده که پوشاندن این بخش از بدن برای زنان مسلمان واجب و ضروری است. در باور وی، این آیه فقط در مقام نهی از [[برهنگی]] است و دلالت آن درمورد حدود پوشش ضروری حتی از آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب کمتر است. کدیور معتقد است نمیتوان معنای صریح و مصداق مشخصی برای واژهٔ «خِمار» در این آیه در نظر گرفت؛ لذا باید به مطلق پوشش اکتفا کرد. وی معنای «شکاف» را برای واژهٔ «جیوب» در نظر گرفته و معتقد است این واژه به «شکاف سینه» اشاره دارد و تأکید شده زنان مسلمان این بخش از بدن را بپوشانند. برداشت کدیور این است که آیهٔ مذکور دلالتی بر ضرورت پوشاندن گردن و موی سر زنان ندارد و فقط در مقام تأکید برای پوشاندن اندامهای جنسی است.<ref>کدیور، تأملی در مسئله حجاب، 1391ش، شمارهٔ 1.</ref> | |||
== دیدگاه پژوهشگران در مورد آرای کدیور == | |||
نوع تحلیل و نتیجهگیری کدیور از آیات حجاب توسط پژوهشگران مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. | نوع تحلیل و نتیجهگیری کدیور از آیات حجاب توسط پژوهشگران مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. | ||
===لزوم استفاده از منابع معتبر لغوی=== | |||
کدیور عقیده دارد معنا و مصداق «جِلباب» در | === لزوم استفاده از منابع معتبر لغوی === | ||
===لزوم استفاده از منابع روایی=== | کدیور عقیده دارد معنا و مصداق «جِلباب» در آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب و «خِمار» در آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور روشن و صریح نیست و این دو واژه فقط به معنای پوشش هستند؛<ref>کدیور، تأملی در مسئله حجاب، 1391ش، شمارهٔ 1 و3.</ref> اما واژهشناسان معانی برای جلباب ذکر کردهاند که در مؤلفهٔ پوششی که از سر تا پا را میپوشاند و روی بقیهٔ لباسها پوشیده میشود مشترک است و جلباب قطعاً لباسی است که سر، گردن و سینه را پوشش میدهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/40707/1/273 ابنمنظور، لسان العرب، 1414ق، ج1، ص272-273.]</ref> در منابع معتبر لغوی واژهٔ «خِمار» در حوزهٔ لباسهای زنان به معنای مقنعه و پوششی است که بهوسیلهٔ آن سروگردن خود را میپوشانند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86657/6/366 الزبیدی، تاج العروس،1385ق، ج6، ص366]؛ [https://lib.eshia.ir/27793/1/96 القیومی، المصباح المنیر،1418ق، ج1، ص96.]</ref> این واژه با همین معنا در اشعار عرب جاهلی نیز به کار رفته است.<ref>محمدابوالفضل، دیوان امرؤالقیس، بیتا، ص121.</ref> «جَیب» نیز در منابع لغوی به معنای یقهٔ پیراهن و گریبان است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40707/1/288 ابنمنظور، لسان العرب، 1414ق، ج1، ص288.]</ref> ادعای کدیور پیرامون عدم صراحت معنای این واژگان صحیح نیست و با منابع معتبر لغوی همخوانی ندارد.<ref>[http://pnmag.ir/article-1-1200-fa.html وطندوست و همکاران، «بازخوانی دیدگاه محسن کدیور دربارۀحدود حجاب با تأکید بر آیات حجاب»،1400ش، ص279، 286، 287و 293.]</ref> استفاده از دو واژهٔ متفاوت «خِمار» و «جَلابیب» در آیات قرآن که به دو پوشش متفاوت و مجزا اشاره دارند؛ نشاندهندهٔ لزوم استفاده از هر دو لباس برای پوشاندن بدن در مقابل نامحرم و اهمیت حجاب است.<ref>علیپور وحید، مکتب در فرایند نواندیشی،1394ش، ص211-212.</ref> | ||
استناد به منابع روایی و تاریخی برای بررسی فهم اَعراب از «جِلباب» نشان میدهد، زنان عرب از این واژه لزوم پوشش سر را برداشت کرده بودند. در روایتی از امسلمه یکی از همسران پیامبر، اشاره شده که پس از نزول این سوره، پوشش زنان انصار هنگام خروج از خانه بهگونهای تغییر کرد که تصور میشد کلاغ سیاه روی سرشان نشسته است؛ یعنی با لباس و پوششی سیاه سر خود را پوشانده بودند.<ref>[https://lib.efatwa.ir/41689/6/659 سیوطی، 1404ق، الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، ج6، ص659.]</ref> | |||
===دلالت قرآن بر وجوب استفاده از پوشش سرتاسری=== | === لزوم استفاده از منابع روایی === | ||
در | استناد به منابع روایی و تاریخی برای بررسی فهم اَعراب از «جِلباب» نشان میدهد، زنان عرب از این واژه لزوم پوشش سر را برداشت کرده بودند. در روایتی از امسلمه یکی از همسران پیامبر، اشاره شده که پس از نزول این سوره، پوشش زنان انصار هنگام خروج از خانه بهگونهای تغییر کرد که تصور میشد کلاغ سیاه روی سرشان نشسته است؛ یعنی با لباس و پوششی سیاه سر خود را پوشانده بودند.<ref>[https://lib.efatwa.ir/41689/6/659 سیوطی، 1404ق، الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، ج6، ص659.]</ref> براساس فهم عُرفی اَعراب صدر اسلام، جلباب پوششی حداکثری است که موهای سر را نیز میپوشاند.<ref>[http://pnmag.ir/article-1-1200-fa.html وطندوست و همکاران، «بازخوانی دیدگاه محسن کدیور دربارۀحدود حجاب با تأکید بر آیات حجاب»،1400ش، ص279-280.]</ref> | ||
===دلالت قرآن بر وجوب پوشاندن سر و گردن=== | |||
=== دلالت قرآن بر وجوب استفاده از پوشش سرتاسری === | |||
در آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب استفاده از «جِلباب؛ پوشش سرتاسری» بهعنوان یک اصل در نظر گرفته شده است و از زنان و دختران مسلمان خواسته شده از این لباس به گونهای بهره ببرند که پوشش کاملی برایشان ایجاد کند.<ref>علیپور وحید، مکتب در فرایند نواندیشی،1394ش، ص211.</ref> | |||
==پانویس== | === دلالت قرآن بر وجوب پوشاندن سر و گردن === | ||
آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور از چند جهت دربردارندهٔ وجوب پوشاندن سر و گردن برای زنان مسلمان است. آیه به صراحت بیان میکند که زنان مسلمان باید از «خِمار؛ روسری؛ مقنعه» استفاده کرده و سینه و یقهٔ خود را نیز با آن بپوشانند. کاربرد اصلی [[مقنعه]] پوشاندن سر و گردن است؛ بنابراین نمیتوان پذیرفت منظور آیه فقط پوشاندن یقه و سینه به وسیلهٔ آن باشد. در این آیه علاوه بر اینکه به زنان مسلمان دستور داده شده تا زیبایی جسمی خود را در برابر نامحرم بپوشانند؛ از آنها خواسته شده به گونهای راه بروند که خلخال یا هر زینت دیگری که در پاهایشان استفاده کردهاند دیده نشود. اغلب مفسران شیعه و اهل سنت عقیده دارند که در دورهٔ صدر اسلام، زنان عرب پیراهنهایی با یقهٔ باز برتن میکردند و روسریشان نیز از پشت سر آویزان بود و بهطور کامل گردن و یقهٔ لباسشان را پوشش نمیداد. همچنین، خلخالهایی به پایشان میبستند که دارای زنگوله بود و هنگام عبور از کنار نامحرم صدای آن شنیده میشد.<ref>[https://lib.efatwa.ir/41689/6/179 سیوطی، 1404ق، الدرالمنثور فی التفسیر بالماثور، ج6، ص179-180]؛ [https://lib.eshia.ir/41732/3/233 زمخشری،الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، 1407ق، ج3، ص233.]</ref> ممانعت از دیده شدن زیورآلات متصل به بدن یکی از شواهدی است که اثبات میکند اعضاء بدن نیز نباید در معرض دید نامحرم قرار بگیرند. در این آیه چند مرتبه از زنان خواسته شده زینتهای خود را از دید [[نامحرم]] بپوشانند و موی سر یکی از مصادیق زیبایی زنان است که براساس این دستور باید پوشانده شود.<ref>[http://pnmag.ir/article-1-1200-fa.html وطندوست و همکاران، «بازخوانی دیدگاه محسن کدیور دربارۀ حدود حجاب با تأکید بر آیات حجاب»،1400ش، ص289-290]؛ علیپور وحید، مکتب در فرایند نواندیشی، 1394ش، ص207-208.</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | |||
*قرآن مجید | == منابع == | ||
*ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، بیروت، دارصادر، چاپ سوم، | {{آغاز منابع}} | ||
*الزبیدی، مرتضی محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایة، | * قرآن مجید | ||
*زمخشری، محمود، الکشاف عن الحقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، | * ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، بیروت، دارصادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. | ||
*سوزنچی، حسین، «بررسی نظر دکتر | * الزبیدی، مرتضی محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایة، ۱۳۸۵ق. | ||
*سیوطی، جلالالدین، الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر، | * زمخشری، محمود، الکشاف عن الحقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق. | ||
*علیپور وحید، حسن، مکتب در | * سوزنچی، حسین، «بررسی نظر دکتر کدیور دربارهٔ حجاب شرعی»، وبسایت شخصی حسین سوزنچی، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش. | ||
*القیومی المقری، احمد بن محمد، المصباح المنیر، بیروت، المکتبة العصریة، | * سیوطی، جلالالدین، الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق. | ||
*کدیور، محسن، «تأملی در | * علیپور وحید، حسن، مکتب در فرایند نواندیشی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۴ش. | ||
*«محسن کدیور کیست؟» خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: | * القیومی المقری، احمد بن محمد، المصباح المنیر، بیروت، المکتبة العصریة، ۱۴۱۸ق. | ||
*محمد ابوالفضل، ابراهیم، دیوان امرؤالقیس، قاهره، بیتا. | * کدیور، محسن، «تأملی در مسئلهٔ حجاب»، ۱۳۹۱ش. | ||
*وطندوست، محمدعلی و همکاران «بازخوانی دیدگاه محسن کدیور | * «محسن کدیور کیست؟» خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۴ش. | ||
* محمد ابوالفضل، ابراهیم، دیوان امرؤالقیس، قاهره، بیتا. | |||
* وطندوست، محمدعلی و همکاران «بازخوانی دیدگاه محسن کدیور دربارهٔ حدود حجاب با تأکید بر آیات حجاب»، پژوهشنامهٔ قرآن و حدیث، شمارهٔ ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۱۳
 محسن کدیور | |
پادکست مقاله | 🡇
|
حجاب در دیدگاه محسن کدیور؛ دیدگاه محسن کدیور در مورد پوشش زنان مسلمان.
محسن کدیور اندیشمند مسلمان ایرانی، معتقد است در آیات قرآن بر حفظ عفت و پوشش زنان مسلمان تأکید شده است؛ اما حدود پوشش از این آیات قابل استنباط نیست.
معرفی
محسن کدیور در سال ۱۳۳۸ش در فسا متولد شد. وی ابتدا در رشتهٔ برق و الکترونیک دانشگاه شیراز تحصیل کرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران برای فراگیری علوم دینی به حوزهٔ علمیهٔ قم رفت.[۱]
خاستگاه اندیشه کدیور در مورد حجاب
محسن کدیور در تابستان ۱۳۹۱ش مطالبی درمورد پوشش زنان و مردان در قالب چند جلسه برای دانشجویان ایرانی دانشگاه بینالمللی سنگاپور براساس آیات قرآن، روایات، فتوای اهل سنت و فقه شیعه مطرح کرد. یکی از منابع اصلی وی در بررسی و تحلیل کیفیت پوشش در زمان پیامبر و واژههای بهکار رفته در آیات حجاب، کتاب «حجاب شرعی در عصر پیامبر» تألیف امیرحسین ترکاشوند است که این کتاب از جهات گوناگونی مورد نقد پژوهشگران قرار گرفته است.[۲]
دیدگاه کدیور درمورد مفهوم حجاب
محسن کدیور حجاب را با مفهوم پوشش شرعی زنان مسلمان مورد بررسی قرار داده است. وی عقیده دارد آیات قرآن بر حفظ عفت و پوشش مناسب تأکید دارند؛ اما نمیتوان حدود این پوشش را از آیات استنباط کرد. به اعتقاد کدیور در مورد حدود پوشش زنان مسلمان دو حکم وجود دارد. پوشاندن بازوها و بدن از زیر گردن تا زیر زانو بهوسیله لباسی که بدننما و تنگ نباشد که در هر شرایطی برای زنان مسلمان واجب است؛ اما فتوای فقهای مسلمان درمورد پوشاندن سر و تمام بدن غیر از صورت و مچ دو دست حکم ثانویهای است که فقط بر اساس عُرف جامعه و شرایط زمان و مکان ممکن است واجب شود.[۳]
دلالت آیات قرآن بر ضرورت پوشش حداقلی
کدیور آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب را بهعنوان یکی از آیاتی که در مورد حدود پوشش زنان بحث کرده مورد بررسی قرار داده است. در اندیشهٔ وی، واژهٔ «جِلباب» در این آیه بهصورت مطلق به پوشش و لباس اشاره دارد و نمیتوان مصداقی صریح برای آن در نظر گرفت. این آیه از زنان مسلمان میخواهد دو طرف پوششی را که به تن دارند به هم نزدیک کنند. کدیور این برداشت خود را به شواهد تاریخی پیرامون نوع پوشش زنان در دوران قبل از اسلام مستند میکند. به اعتقاد او، لباس اَعراب جاهلی از دو طرف دارای بریدگی و شکاف بود و بهطور کامل بدنشان را نمیپوشاند؛ لذا قرآن تذکر داده است که دو طرف لباس را به هم نزدیک کنند تا پوشش کاملتری برایشان ایجاد شود. وی نتیجه میگیرد، آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب بهصورت مطلق کلیت پوشش را برای زنان مسلمان ضروری میداند؛ ولی حدود این پوشش از آیه قابل برداشت نیست. به عقیدهٔ کدیور، نمیتوان از این آیه وجوب یا عدم وجوب پوشش موی سر را استنباط کرد و فتوای فقهای مسلمان در این مورد نیازمند دلایل دیگر است.[۴]
نهی از برهنگی در آیات قرآن
او معتقد است، در آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور دو دسته زینت برای زنان مطرح شده است که برای پوشش هرکدام حکم متفاوتی وجود دارد؛ زینتهای آشکار که شامل موی سر، گردن، آرنج تا نوک انگشتان و زانو به پایین است و پوشاندن آنها برای زنان مسلمان واجب نیست؛ اما زینتهای پنهان که اندامهای جنسی را شامل میشود باید پوشانده شوند. به عقیدهٔ او از آنجا که اَعراب جاهلی برای پوشاندن اندامهای جنسی خود اهمیت چندانی قائل نبودند، این آیه تأکید کرده که پوشاندن این بخش از بدن برای زنان مسلمان واجب و ضروری است. در باور وی، این آیه فقط در مقام نهی از برهنگی است و دلالت آن درمورد حدود پوشش ضروری حتی از آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب کمتر است. کدیور معتقد است نمیتوان معنای صریح و مصداق مشخصی برای واژهٔ «خِمار» در این آیه در نظر گرفت؛ لذا باید به مطلق پوشش اکتفا کرد. وی معنای «شکاف» را برای واژهٔ «جیوب» در نظر گرفته و معتقد است این واژه به «شکاف سینه» اشاره دارد و تأکید شده زنان مسلمان این بخش از بدن را بپوشانند. برداشت کدیور این است که آیهٔ مذکور دلالتی بر ضرورت پوشاندن گردن و موی سر زنان ندارد و فقط در مقام تأکید برای پوشاندن اندامهای جنسی است.[۵]
دیدگاه پژوهشگران در مورد آرای کدیور
نوع تحلیل و نتیجهگیری کدیور از آیات حجاب توسط پژوهشگران مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.
لزوم استفاده از منابع معتبر لغوی
کدیور عقیده دارد معنا و مصداق «جِلباب» در آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب و «خِمار» در آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور روشن و صریح نیست و این دو واژه فقط به معنای پوشش هستند؛[۶] اما واژهشناسان معانی برای جلباب ذکر کردهاند که در مؤلفهٔ پوششی که از سر تا پا را میپوشاند و روی بقیهٔ لباسها پوشیده میشود مشترک است و جلباب قطعاً لباسی است که سر، گردن و سینه را پوشش میدهد.[۷] در منابع معتبر لغوی واژهٔ «خِمار» در حوزهٔ لباسهای زنان به معنای مقنعه و پوششی است که بهوسیلهٔ آن سروگردن خود را میپوشانند.[۸] این واژه با همین معنا در اشعار عرب جاهلی نیز به کار رفته است.[۹] «جَیب» نیز در منابع لغوی به معنای یقهٔ پیراهن و گریبان است.[۱۰] ادعای کدیور پیرامون عدم صراحت معنای این واژگان صحیح نیست و با منابع معتبر لغوی همخوانی ندارد.[۱۱] استفاده از دو واژهٔ متفاوت «خِمار» و «جَلابیب» در آیات قرآن که به دو پوشش متفاوت و مجزا اشاره دارند؛ نشاندهندهٔ لزوم استفاده از هر دو لباس برای پوشاندن بدن در مقابل نامحرم و اهمیت حجاب است.[۱۲]
لزوم استفاده از منابع روایی
استناد به منابع روایی و تاریخی برای بررسی فهم اَعراب از «جِلباب» نشان میدهد، زنان عرب از این واژه لزوم پوشش سر را برداشت کرده بودند. در روایتی از امسلمه یکی از همسران پیامبر، اشاره شده که پس از نزول این سوره، پوشش زنان انصار هنگام خروج از خانه بهگونهای تغییر کرد که تصور میشد کلاغ سیاه روی سرشان نشسته است؛ یعنی با لباس و پوششی سیاه سر خود را پوشانده بودند.[۱۳] براساس فهم عُرفی اَعراب صدر اسلام، جلباب پوششی حداکثری است که موهای سر را نیز میپوشاند.[۱۴]
دلالت قرآن بر وجوب استفاده از پوشش سرتاسری
در آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب استفاده از «جِلباب؛ پوشش سرتاسری» بهعنوان یک اصل در نظر گرفته شده است و از زنان و دختران مسلمان خواسته شده از این لباس به گونهای بهره ببرند که پوشش کاملی برایشان ایجاد کند.[۱۵]
دلالت قرآن بر وجوب پوشاندن سر و گردن
آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور از چند جهت دربردارندهٔ وجوب پوشاندن سر و گردن برای زنان مسلمان است. آیه به صراحت بیان میکند که زنان مسلمان باید از «خِمار؛ روسری؛ مقنعه» استفاده کرده و سینه و یقهٔ خود را نیز با آن بپوشانند. کاربرد اصلی مقنعه پوشاندن سر و گردن است؛ بنابراین نمیتوان پذیرفت منظور آیه فقط پوشاندن یقه و سینه به وسیلهٔ آن باشد. در این آیه علاوه بر اینکه به زنان مسلمان دستور داده شده تا زیبایی جسمی خود را در برابر نامحرم بپوشانند؛ از آنها خواسته شده به گونهای راه بروند که خلخال یا هر زینت دیگری که در پاهایشان استفاده کردهاند دیده نشود. اغلب مفسران شیعه و اهل سنت عقیده دارند که در دورهٔ صدر اسلام، زنان عرب پیراهنهایی با یقهٔ باز برتن میکردند و روسریشان نیز از پشت سر آویزان بود و بهطور کامل گردن و یقهٔ لباسشان را پوشش نمیداد. همچنین، خلخالهایی به پایشان میبستند که دارای زنگوله بود و هنگام عبور از کنار نامحرم صدای آن شنیده میشد.[۱۶] ممانعت از دیده شدن زیورآلات متصل به بدن یکی از شواهدی است که اثبات میکند اعضاء بدن نیز نباید در معرض دید نامحرم قرار بگیرند. در این آیه چند مرتبه از زنان خواسته شده زینتهای خود را از دید نامحرم بپوشانند و موی سر یکی از مصادیق زیبایی زنان است که براساس این دستور باید پوشانده شود.[۱۷]
پانویس
- ↑ «محسن کدیور کیست؟»، خبرگزاری میزان.
- ↑ سوزنچی، «بررسی نظر دکتر کدیور دربارۀ حجاب شرعی»، وبسایت شخصی حسین سوزنچی.
- ↑ کدیور، تأملی در مسئلهٔ حجاب، 1391ش، شمارهٔ 1.
- ↑ کدیور، تأملی در مسئله حجاب، 1391ش، شمارهٔ 1.
- ↑ کدیور، تأملی در مسئله حجاب، 1391ش، شمارهٔ 1.
- ↑ کدیور، تأملی در مسئله حجاب، 1391ش، شمارهٔ 1 و3.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، 1414ق، ج1، ص272-273.
- ↑ الزبیدی، تاج العروس،1385ق، ج6، ص366؛ القیومی، المصباح المنیر،1418ق، ج1، ص96.
- ↑ محمدابوالفضل، دیوان امرؤالقیس، بیتا، ص121.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، 1414ق، ج1، ص288.
- ↑ وطندوست و همکاران، «بازخوانی دیدگاه محسن کدیور دربارۀحدود حجاب با تأکید بر آیات حجاب»،1400ش، ص279، 286، 287و 293.
- ↑ علیپور وحید، مکتب در فرایند نواندیشی،1394ش، ص211-212.
- ↑ سیوطی، 1404ق، الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، ج6، ص659.
- ↑ وطندوست و همکاران، «بازخوانی دیدگاه محسن کدیور دربارۀحدود حجاب با تأکید بر آیات حجاب»،1400ش، ص279-280.
- ↑ علیپور وحید، مکتب در فرایند نواندیشی،1394ش، ص211.
- ↑ سیوطی، 1404ق، الدرالمنثور فی التفسیر بالماثور، ج6، ص179-180؛ زمخشری،الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، 1407ق، ج3، ص233.
- ↑ وطندوست و همکاران، «بازخوانی دیدگاه محسن کدیور دربارۀ حدود حجاب با تأکید بر آیات حجاب»،1400ش، ص289-290؛ علیپور وحید، مکتب در فرایند نواندیشی، 1394ش، ص207-208.
منابع
- قرآن مجید
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، بیروت، دارصادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- الزبیدی، مرتضی محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایة، ۱۳۸۵ق.
- زمخشری، محمود، الکشاف عن الحقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سوزنچی، حسین، «بررسی نظر دکتر کدیور دربارهٔ حجاب شرعی»، وبسایت شخصی حسین سوزنچی، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش.
- سیوطی، جلالالدین، الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
- علیپور وحید، حسن، مکتب در فرایند نواندیشی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۴ش.
- القیومی المقری، احمد بن محمد، المصباح المنیر، بیروت، المکتبة العصریة، ۱۴۱۸ق.
- کدیور، محسن، «تأملی در مسئلهٔ حجاب»، ۱۳۹۱ش.
- «محسن کدیور کیست؟» خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۴ش.
- محمد ابوالفضل، ابراهیم، دیوان امرؤالقیس، قاهره، بیتا.
- وطندوست، محمدعلی و همکاران «بازخوانی دیدگاه محسن کدیور دربارهٔ حدود حجاب با تأکید بر آیات حجاب»، پژوهشنامهٔ قرآن و حدیث، شمارهٔ ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.