حمید گلزار (بحث | مشارکتها) |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| (۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =حیاط1.jpeg | |||
| زیرنویس تصویر =حیاط مسجد قیروان تونس در شمال آفریقا | |||
| image_alt =مسجد قیروان تونس | |||
| فایل پادکست =حیاط.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =۱۰/۸ | |||
| تاریخ پادکست =۱۷-۲-۱۴۰۵ | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
{{درشت|'''حیاط'''}}؛ فضایی برای تفکیک عرصه عمومی از حریم خصوصی خانواده در معماری ایرانی. | |||
حیاط در معماری ایرانی یکی از عناصر اصلی و کلیدی در ساختار خانهها، بناهای عمومی و حتی مذهبی است. حیاط بهعنوان یک فضای باز و خالی در مرکز ساختمان، نقش مهمی در تنظیم نور، تهویه، حفظ [[حریم خصوصی]] و ایجاد تعادل بین فضای داخلی و خارجی ایفا میکند. این فضای باز یک عنصر کلیدی در ایجاد حریم خصوصی و محیطی آرامشبخش برای ساکنان خانهها است. حیاط با طراحی هوشمندانه و استفاده از عناصر طبیعی و معماری، در سازماندهی فضاهای مختلف نقش مهمی دارد و فضایی برای تجمع، ارتباط و فعالیتهای روزمره است. برخی از عناصر نمادین بهکار رفته در حیاط، بیانگر مفاهیم عمیق فرهنگی و مذهبی هستند. | حیاط در معماری ایرانی یکی از عناصر اصلی و کلیدی در ساختار خانهها، بناهای عمومی و حتی مذهبی است. حیاط بهعنوان یک فضای باز و خالی در مرکز ساختمان، نقش مهمی در تنظیم نور، تهویه، حفظ [[حریم خصوصی]] و ایجاد تعادل بین فضای داخلی و خارجی ایفا میکند. این فضای باز یک عنصر کلیدی در ایجاد حریم خصوصی و محیطی آرامشبخش برای ساکنان خانهها است. حیاط با طراحی هوشمندانه و استفاده از عناصر طبیعی و معماری، در سازماندهی فضاهای مختلف نقش مهمی دارد و فضایی برای تجمع، ارتباط و فعالیتهای روزمره است. برخی از عناصر نمادین بهکار رفته در حیاط، بیانگر مفاهیم عمیق فرهنگی و مذهبی هستند. | ||
==مفهومشناسی حیاط== | == مفهومشناسی حیاط == | ||
حیاط بهمعنای محوطه، سرا و صحنخانه و فضایی وسیع و بیسقف که اتاقها در یک یا چند طرف آن بنا شدهاند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/حیاط-2?q=حیاط . دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ حیاط.]</ref> همچنین به زمین جلوی ساختمان که دور آن دیوار باشد نیز حیاط میگویند.<ref>[https://vajehyab.com/amid/حیاط?q=حیاط . عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ حیاط.]</ref> واژههایی مثل ساحت، صحن، میانسرا و صحنسرای نیز به همین معنا هستند. واژهٔ حیاط در گذشته، هم برای فضای باز خانهها و هم در مواردی برای فضای باز برخی از ساختمانهای عمومی و دیوانی بهکار میرفت.<ref>[https://www.sid.ir/paper/826712/fa . زکیزاده و زکیزاده، «نقش حیاط مرکزی در خانههای ایرانی»، 1394ش، ص5.]</ref> | |||
== تاریخچه حیاط در معماری ایرانی == | |||
در معماری ایران ساختمانهای حیاطدار قدمتی هشت هزارساله دارند.<ref>[https://sakhtemanonline.com/blog/architecture-and-lighting-articles/the-courtyard-in-the-house-architecture/#:~:text=همانطور%20که%20اشاره%20شد%20حیاط، فرهنگ%20بسیار%20خوبی%20شکل%20 . «جایگاه حیاط در معماری خانه»، وبلاگ ساختمان آنلاین.]</ref> در ایران انجام مراسم و آیینهای مذهبی تا قبل از اسلام همیشه در فضاهای باز برگزار میشد. حیاط خانههای ایرانی، در فرهنگ معماری اسلامی از نظر کاربردی و نمادی همیشه در اوج بوده است.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص5-4.]</ref> | |||
==تاریخچه حیاط در معماری ایرانی== | |||
در معماری ایران ساختمانهای | |||
== اهمیت حیاط در معماری ایرانی == | |||
حیاط در معماری سنتی، هستهای مرکزی، درونگرا و مستقل دارد و مرز میان عرصههای عمومی و خصوصی را مشخص میکند. این فضا با پاسخگویی به نیازهای مادی و معنوی، سرزندگی و پویایی را برای ساکنان خانه فراهم میسازد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/826712/fa . زکیزاده و زکیزاده، «نقش حیاط مرکزی در خانههای ایرانی»، 1394ش، ص8.]</ref> وجود دیوارهای ضخیم و عناصر خنککننده طبیعی در حیاط، به کاهش مصرف انرژی کمک میکند.<ref>[https://www.hurman.ir/blog/7-amazing-boic-1199/ . «7 مزیت شگفتانگیز حیاط و طراحی آن»، وبسایت هورمان.]</ref> همچنین، این فضای محصور با کاشت سبزیجات و چمن، چشماندازی زیبا از طبیعت را فراهم میآورد.<ref>[https://www.hurman.ir/blog/7-amazing-boic-1199/ . «7 مزیت شگفتانگیز حیاط و طراحی آن»، وبسایت هورمان.]</ref> | حیاط در معماری سنتی، هستهای مرکزی، درونگرا و مستقل دارد و مرز میان عرصههای عمومی و خصوصی را مشخص میکند. این فضا با پاسخگویی به نیازهای مادی و معنوی، سرزندگی و پویایی را برای ساکنان خانه فراهم میسازد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/826712/fa . زکیزاده و زکیزاده، «نقش حیاط مرکزی در خانههای ایرانی»، 1394ش، ص8.]</ref> وجود دیوارهای ضخیم و عناصر خنککننده طبیعی در حیاط، به کاهش مصرف انرژی کمک میکند.<ref>[https://www.hurman.ir/blog/7-amazing-boic-1199/ . «7 مزیت شگفتانگیز حیاط و طراحی آن»، وبسایت هورمان.]</ref> همچنین، این فضای محصور با کاشت سبزیجات و چمن، چشماندازی زیبا از طبیعت را فراهم میآورد.<ref>[https://www.hurman.ir/blog/7-amazing-boic-1199/ . «7 مزیت شگفتانگیز حیاط و طراحی آن»، وبسایت هورمان.]</ref> | ||
[[پرونده:حیاط.jpeg|جایگزین=حیاط سرای عامری ها|بندانگشتی|سرای عامریها در کاشان]] | |||
علاوه بر کاهش استرس و تقویت سیستم ایمنی بدن،<ref>[https://fargah.ir/حیاط-در-معماری/ . تقیپور، «حیاط در معماری»، وبسایت فرگاه.]</ref> حیاط با هندسهای مشخص فضایی برای آموزش، گردهماییها و پیوندی میان جهان مادی و معنوی بهشکل طبیعی و نمادین فراهم میکند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/897325/fa#downloadbottom . تابعبردبار و دهباشیشریف، «بازخوانی عملکرد حیاط در خانههای سنتی شیراز»، 1396ش، ص8 و 3 و 2.]</ref> | |||
سطح پایینتر حیاط نسبت به سازهٔ پیرامون، باعث بهرهگیری از حرارت متعادل زمین، افزایش استحکام در برابر زلزله و دسترسی آسان به آب قنات میشود.<ref>[https://sakhtemanonline.com/blog/architecture-and-lighting-articles/the-courtyard-in-the-house-architecture/#:~:text=همانطور%20که%20اشاره%20شد%20حیاط، فرهنگ%20بسیار%20خوبی%20شکل%20 . «جایگاه حیاط در معماری خانه»، وبلاگ ساختمان آنلاین.]</ref> حیاط در معماری ایرانی، فضایی ارزشمند و هویتبخش بنا و ساکنان آن است<ref>[https://www.sid.ir/paper/826712/fa . زکیزاده و زکیزاده، «نقش حیاط مرکزی در خانههای ایرانی»، 1394ش، ص8.]</ref> و از طریق ایوانهای اطراف به فضاهای بسته امتداد مییابد.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص5.]</ref> | |||
سطح پایینتر حیاط نسبت به | |||
== | == حیاط مرکزی == | ||
از پایدارترین اشکال معماری، حیاط مرکزی است<ref>[https://isia.usc.ac.ir/article_167070.html . حسینزاده، «بررسی تطبیقی هندسۀ حیاط مرکزی در معماری خانههای بومی شیراز»، 1401ش، ص184.]</ref> که بهخاطر محصور بودن حداقل یک و حداکثر چهار طرف آن با دیوار یا اتاق، حیاط مرکزی نامیده شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2199004/بازشناسی-مولفه-های-پایداری-در-حیاط-های-مرکزی-خانه-های-سنتی-اقلیم-گرم-و-خشک-ایران . مهدینژاد و دیگران، «بازشناسی مؤلفههای پایداری در حیاطهای مرکزی خانههای سنتی اقلیم گرم و خشک ایران»، 1403ش، ص4.]</ref> حیاط، اجزای بهظاهر مختلف خانه را به هم پیوند میدهد و آن را به یک واحد تبدیل میکند.<ref>[https://archilearn.net/blog/حیاط-خانه-قدیمی-عملکرد-حیاط-خانه-قدیمی/ . کریمیپناه، «حیاط خانۀ قدیمی (عملکرد حیاط خانۀ قدیمی ایرانی)»، وبسایت آرچیلرن.]</ref> برخی خانههای قدیمی مشهور مثل خانهٔ عامریها، بروجردیها و طباطباییها<ref>[https://archilearn.net/blog/حیاط-خانه-قدیمی-عملکرد-حیاط-خانه-قدیمی/ . کریمیپناه، «حیاط خانۀ قدیمی (عملکرد حیاط خانۀ قدیمی ایرانی)»، وبسایت آرچیلرن.]</ref> و همچنین مساجد جامع اصفهان، امام و آقابزرگ، دارای حیاط مرکزی هستند.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص21-20.]</ref> | |||
== نقش حیاط در ایجاد حریم خصوصی خانواده == | |||
* '''ساختاری هماهنگ با اقلیم'''؛ فضای باز حیاط مرکزی بهعنوان عنصری کلیدی، نقش ویژهای در ایجاد یک ساختار منسجم و هماهنگ با عوامل اقلیمی دارد. | |||
** '''معماری درونگرا'''؛ همسویی این فضا با اقلیم محل احداث بنا، معماری درونگرایی را پدیدمیآورد که ضمن فراهم کردن آرامش و آسایش برای ساکنان، از مزاحمت بصری و از دست رفتن حریم خصوصی نیز جلوگیری میکند. | |||
** '''حفظ حرمت ساکنین خانه'''؛ در این فضا، مرز روشنی بین خانه و معابر عمومی یا همسایگان وجود دارد که از طریق تفکیک منطقی فضاهای مختلف خانه، [[حرمت تن|حرمت]] ساکنین خانه حفظ میشود. | |||
** '''افزایش امنیت'''؛ حیاط مرکزی با ایجاد معماری درونگرا، خانه را از دید نامحرمان مصون داشته و زمینهای امن برای انجام تمامی فعالیتهای داخلی، دور از دسترس افراد بیگانه، فراهم میکند. | |||
** '''هویتبخشی'''؛ حیاط، بهعنوان عنصری هویتبخش، نقشی اساسی در بخشیدن اصالت و هویت به بنا و ساکنان آن دارد. | |||
** '''تأمین آرامش روحی و روانی'''؛ حیاطها نهتنها نیازهای کالبدی و آسایش جسمی را برآورده میسازند؛ بلکه آرامش روحی و روانی ساکنان را نیز تأمین میکنند. | |||
** '''مطابقت نیازها با مذهب و فرهنگ'''؛ این فضاها مطابق با نیازهای خانوادهها و بر اساس باورها و دلبستگیهای فرهنگی و مذهبی شکل گرفته و در گذر زمان تکامل یافتهاند. | |||
** '''بهشت خصوصی'''؛ حیاط مرکزی بهعنوان بهشت خصوصی خانه شناخته میشود. حضور مداوم در این فضا باعث ایجاد احساس تعلق و پیوند عمیق فرد با مکان میشود. | |||
** '''سازماندهی فضاهایاندرونی و بیرونی'''؛ طراحی مسیرهای ورودی با محدودکنندههایی مانند [[هشتی]] و دالان، حس امنیت و احترام به حریم خصوصی را تقویت میکند. | |||
** '''فضایی انسانمدار'''؛ حیاط در نقش روح خانه، آن را به فضایی انسانمدار تبدیل کرده است. | |||
** '''نمایش وحدت و انسجام فضایی'''؛ در حیاط، فرد با دید وسیع خود قادر است همزمان بخشهای مختلف فضا را مشاهده کرده و احساس هماهنگی و یکپارچگی فضایی را تجربه کند.<ref>[https://civilica.com/doc/315383/ . رضایی و دیگران، «نقش حیاط مرکزی در ایجاد محرمیت در معماری سنتی ایران»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> | |||
== نقش برخی از عناصر حیاط در ایجاد حریم خصوصی == | |||
* '''مرکزیت حیاط'''؛ سلسله مراتب دسترسی در خانه سنتی، از بیرون به هسته مرکزی حیاط است که با حفظ محرمیت درونی، دسترسی را ممکن میسازد.<ref>[https://archilearn.net/blog/حیاط-خانه-قدیمی-عملکرد-حیاط-خانه-قدیمی/ . کریمیپناه، «حیاط خانة قدیمی (عملکرد حیاط خانة قدیمی ایرانی)»، وبسایت آرچیلرن.]</ref> | |||
** '''ورودی غیرمستقیم'''؛ برای ورود به قسمت داخلی خانه و حفظ فرایند کامل حریم خصوصی باید از هشتی، دالان و راهرو گذشت تا به حیاط رسید. | |||
** '''تفکیک فضای زنانه و مردان'''؛ ترکیببندی حیاط در خانههای سنتی، بهصورت حیاط بیرونی یا مردانه و حیاطاندرونی یا خصوصی بود که کسی حق ورود به آن را نداشت.<ref>[https://civilica.com/doc/346679/certificate/print/ . شیروانی و دیگران، «چگونگی حفظ محرمیت در معماری معاصر مسکونی ایران با توجه به معماری سنتی ایران نمونة موردی: خانههای قدیمی شهر شیراز در دورة قاجاریه»، 1393ش، ص7-5.]</ref> | |||
** '''نصب سایهبان'''؛ با استفاده از سایهبان ثابت یا متحرک در حیاط خانه مانعی در برابر دید همسایگان ایجاد میشود. | |||
** '''ساخت آلاچیق'''؛ در حیاطهای وسیع برای حفاظت از حریم شخصی آلاچیق طراحی میکردند تا فضایی برای سرگرمی و استراحت باشد. | |||
** '''دیوارهای بلند'''؛ با افزایش ارتفاع دیوار، حریم خانه محفوظ میشد و برای انسجام و زیبایی ظاهر از گیاهان طبیعی یا مصنوعی استفاده میکردند. | |||
** '''گیاهان بلند'''؛ کاشت گیاهان شاخ و برگدار، از ساده و کمهزینهترین راهها برای کاهش مزاحمتهای بصری و بهرهبرداری از سایه و زیبایی دیوار است.<ref>[https://sayesazan-sk.com/fa/جلوگیری-از-دید-همسایه-به-حیاط . «جلوگیری از دید همسایه به حیاط»، وبسایت سایهسازان کوروش.]</ref> | |||
** '''استفاده از پرده'''؛ برای محدود کردن فضای ورودی و جداسازی فضای بیرونی از محیط داخلی و پوشاندن بعضی از قسمتهای خصوصی خانه از پرده استفاده میکردند.<ref>[https://savadecor.com/پاراوان-یا-جداکننده-فضا-چیست؟/ . «پاراوان یا جداکنندة فضا چیست؟»، وبسایت ساوادکور.]</ref> | |||
حیاط | == عوامل مؤثر در شکلگیری حیاط == | ||
در طراحی حیاط، عواملی مانند اقلیم، جهتگیری ساختمان، چیدمان فضای مرکزی، تابش نور خورشید، دسترسی به آب، فضای سبز،<ref>[https://archilearn.net/blog/حیاط-خانه-قدیمی-عملکرد-حیاط-خانه-قدیمی/ . کریمیپناه، «حیاط خانة قدیمی (عملکرد حیاط خانة قدیمی ایرانی)»، وبسایت آرچیلرن.]</ref> نیازهای ساکنین و شیب زمین تاثیرگذارند.<ref>[https://hornou.com/blog/معماری-حیاط-منزل-مسکونی/ . سلیمانی، «معماری حیاط منزل مسکونی»، وبلاگ هورنو.]</ref> | |||
===کارکرد اجتماعی | == کارکردهای حیاط == | ||
حیاط در خانههای تاریخی ایرانی بر اساس نیازهای مادی معنوی و رعایت سلسله مراتب شکل میگرفت.<ref>[https://archline.ir/نقش-حیاط-در-خانه-های-ایرانی/ . مؤمنی، «نقش حیاط در خانههای ایرانی»، وبسایت خط معمار.]</ref> حیاط دارای کارکردهای متنوعی از جمله کارکرد فضایی، فرهنگی، اجتماعی و اقلیمی است:<ref>[https://www.sid.ir/paper/527459/fa . کاظمزادة رائف و میردریکوندی، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانة سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونة موردی: خانةرسولیان یزد»، 1399ش، ص3.]</ref> | |||
حیاط | === کارکرد فضایی === | ||
حیاط بهلحاظ سازمان فضایی، اتاقی بدون سقف با ابعادی مشخص است.<ref>[http://www.archoma.com/articles/post/3929/بررسی-کارکرد-اقلیمی-حیاط-زمستان-نشین-در-مناطق-سردسیر-(نمونه-موردی-شهر-اردبیل) .هاشمی و حیدری، «بررسی کارکرد اقلیمی حیاط زمستاننشین در مناطق سردسیر/ نمونة موردی: شهر اردبیل»، 1390ش، ص139.]</ref> حیاط در مرکز ساختمان، با عملکرد بهتر بهعنوان یک فضای خدماتدهنده، موجب سهولت در کارایی بقیه فضاها است.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100313.html . پیوستهگر و همکاران، «ارزیابی نقش حیاط در ارتقای راندمان عملکردی «خانه»»، 1395ش، ص53-58.]</ref> حیاط، وحدتدهندهٔ عناصر خانه، ارتباطدهندهٔ فضاها، ایجاد محیطی سرسبز و بانشاط و بهعنوان هواکش مصنوعی برای گذر جریان بادهای مناسب، عنصری مهم در جهت سازماندهی فضاهای مختلف است.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص9-8.]</ref> | |||
=== کارکرد فرهنگی === | |||
فرهنگ ایرانی، دلیل اصلی ساخت خانههای حیاطدار است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/527459/fa . کاظمزادة رائف و میردریکوندی، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانة سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونة موردی: خانةرسولیان یزد»، 1399ش، ص5.]</ref> در این میان، حیاط به عنوان یک عنصر کلیدی، نقشی اساسی در حفظ حریم خصوصی و تداوم فرهنگ رایج در بافتهای سنتی ایفا میکند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/260926/نقش-جغرافیا-در-شکل-گیری-انواع-حیاط-در-خانه-های-سنتی-ایران . سلطانزاده، «نقش جغرافیا در شکلگیری انواع حیاط در خانههای سنتی ایران»، 1390ش، ص70.]</ref> | |||
تأثیرات فرهنگی از تبادلات فرهنگی میان خانوادهها نشات میگیرد. یکی از این تبادلات، بهرهبرداری از فضای مشترک حیاط مرکزی است که در آن مراسم مختلفی با ریشههای دینی و فرهنگی خانوادههای ایرانی برگزار میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/949917/fa#downloadbottom . بهزادپور و دیگران، «تأثیر حیاط مرکزی بر فرهنگ و پیوستگی خانواده»، 1401ش، ص8-7.]</ref> | |||
حیاط محلی برای گردهماییهای روزانه،<ref>[https://www.sid.ir/paper/949917/fa#downloadbottom . بهزادپور و دیگران، «تأثیر حیاط مرکزی بر فرهنگ و پیوستگی خانواده»، 1401ش، ص8-7.]</ref> دعا و نیایش، و برگزاری تجمعات و مباحثات شناخته میشود<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص9-5.]</ref> که با همکاری خانوادهها انجام میگیرد. این تعاملات در طول زمان موجب ایجاد پیوستگی، شباهت در رفتارها و نزدیکی فرهنگی میان خانوادهها میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/949917/fa#downloadbottom . بهزادپور و دیگران، «تأثیر حیاط مرکزی بر فرهنگ و پیوستگی خانواده»، 1401ش، ص8-7.]</ref> | |||
=== کارکرد اجتماعی === | |||
حیاط در گذشته محلی برای گفتوگو و تعامل اعضای خانواده و نیز معاشرت با همسایگان و مهمانان بود. افراد در کنار هم از وضعیت یکدیگر باخبر شده و به حل مشکلات هم کمک میکردند. تجمع خانوادهها در حیاط فرصتی برای برگزاری مراسمهای مختلف اجتماعی<ref>[https://www.sid.ir/paper/897325/fa#downloadbottom . تابعبردبار و دهباشیشریف، «بازخوانی عملکرد حیاط در خانههای سنتی شیراز»، 1396ش، ص7.]</ref> همچون عروسی، عزا و تجمع اقوام فراهم میآورد.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3456199/عناصر-معماری-ایرانی-از-دهلیز-تا-جلوخان . بهزادیپور، «عناصر معماری ایرانی از دهلیز تا جلوخان»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> | |||
= | این فضا همچنین بهعنوان مکانی برای بازی کودکان و پذیرایی از مهمانان مورد استفاده قرار میگرفت.<ref>[https://sakhtemanonline.com/blog/architecture-and-lighting-articles/the-courtyard-in-the-house-architecture/#:~:text=همانطور%20که%20اشاره%20شد%20حیاط، فرهنگ%20بسیار%20خوبی%20شکل%20 . «جایگاه حیاط در معماری خانه»، وبلاگ ساختمان آنلاین.]</ref> در نهایت، چنین ارتباطاتی حس تعلق به مکان را تقویت کرده و موجب افزایش رضایت ساکنان از محیط میشد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/897325/fa#downloadbottom . تابعبردبار و هباشیشریف، «بازخوانی عملکرد حیاط در خانههای سنتی شیراز»، 1396ش، ص7.]</ref> | ||
حیاط | === کارکرد اقلیمی === | ||
کارکرد اقلیمی حیاط در خانههای سنتی بهطور عمده تحت تأثیر ویژگیهای جغرافیایی مناطق مختلف قرار میگیرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/260926/نقش-جغرافیا-در-شکل-گیری-انواع-حیاط-در-خانه-های-سنتی-ایران . سلطانزاده، «نقش جغرافیا در شکلگیری انواع حیاط در خانههای سنتی ایران»، 1390ش، ص69.]</ref> در گذشته، هر خانه از دو بخش محصور و فضای باز تشکیل میشد. در مناطق سردسیر، برای مقابله با سرمای شدید، در اطراف حیاط درختکاری میشد تا بادهای سرد از ساختمان محافظت کند. | |||
= | در مناطق گرم و خشک، حیاطها محصور بوده<ref>[https://sakhtemanonline.com/blog/architecture-and-lighting-articles/the-courtyard-in-the-house-architecture/#:~:text=همانطور%20که%20اشاره%20شد%20حیاط، فرهنگ%20بسیار%20خوبی%20شکل%20 . «جایگاه حیاط در معماری خانه»، وبلاگ ساختمان آنلاین.]</ref> و دیوارها و سقفهای ضخیم با جهتگیری مناسب طراحی میشدند تا در تابستان خانه را از تابش آفتاب حفظ کرده و در زمستان از نور خورشید بهرهبرداری کنند.<ref>[https://archilearn.net/blog/حیاط-خانه-قدیمی-عملکرد-حیاط-خانه-قدیمی/ . کریمیپناه، «حیاط خانة قدیمی (عملکرد حیاط خانة قدیمی ایرانی)»، وبسایت آرچیلرن.]</ref> حیاط نقش مهمی در تأمین نور طبیعی، تهویه هوا، محافظت در برابر گردوغبار و فراهم کردن حریم خصوصی برای ساکنان ایفا میکند.<ref>[https://www.bagh-sj.com/article_3966.html . تابان و همکاران، «تعیین الگوی بهینة حیاط مرکزی در مسکن سنتی دزفول با تکیه بر تحلیل سایة دریافتی سطوح مختلف حیاط»، 1392ش، ص41-40.]</ref> | ||
در معماری | == شکل و ابعاد حیاط == | ||
حیاط دارای تناسبات و اشکال هندسی مشخص مکعبمربع یا مکعبمستطیل است که فرم مستطیل آن فراوانتر است.<ref>[https://isia.usc.ac.ir/article_167070.html . حسینزاده، «بررسی تطبیقی هندسۀ حیاط مرکزی در معماری خانههای بومی شیراز»، 1401ش، ص198.]</ref> ابعاد و اشکال حیاط با توجه به شرایط مختلف اقلیمی و فرهنگی تعیین میشد.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3456199/عناصر-معماری-ایرانی-از-دهلیز-تا-جلوخان . بهزادیپور، «عناصر معماری ایرانی از دهلیز تا جلوخان»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> تعداد حیاطها بسته به وضعیت اجتماعی و مالی ساکنان متفاوت بود؛ بهگونهای که در برخی خانههای اعیانی حیاطها متعدد بودند.<ref>[https://isia.usc.ac.ir/article_167070.html . حسینزاده، «بررسی تطبیقی هندسۀ حیاط مرکزی در معماری خانههای بومی شیراز»، 1401ش، ص194.]</ref> | |||
== | == تزئینات حیاط == | ||
در معماری ایرانی حیاطها با استفاده از کف سنگفرش، کاشت گیاه و درخت، احداث باغ و باغچه، استفاده از مبلمان، نورپردازی،<ref>[https://sakhtemanonline.com/blog/architecture-and-lighting-articles/the-courtyard-in-the-house-architecture/#:~:text=همانطور%20که%20اشاره%20شد%20حیاط، فرهنگ%20بسیار%20خوبی%20شکل%20 . «جایگاه حیاط در معماری خانه»، وبلاگ ساختمان آنلاین.]</ref> کاشیکاری، تقارن هندسی، طراحی حوض و فوارهٔ آب تزیین میشدند.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص17-8.]</ref> | |||
*'''حیاط'''؛ نماد و تمثیلی از بهشت، <ref>[https://www.sid.ir/paper/897325/fa#downloadbottom . تابعبردبار و دهباشیشریف، «بازخوانی عملکرد حیاط در خانههای سنتی شیراز»، 1396ش، ص7.]</ref> زندگی و ثبات و پایداری است. | == نمادشناسی حیاط و عناصر آن == | ||
* | * '''حیاط'''؛ نماد و تمثیلی از بهشت،<ref>[https://www.sid.ir/paper/897325/fa#downloadbottom . تابعبردبار و دهباشیشریف، «بازخوانی عملکرد حیاط در خانههای سنتی شیراز»، 1396ش، ص7.]</ref> زندگی و ثبات و پایداری است. | ||
*'''حوض'''؛ نمادی از مرکزیت و اتصال به وجودی واحد است. حوض، با استفاده از آبنما و فوارههای کوچک که انعکاس آسمان را در خود جای میدهند، بهعنوان آینهای از تمام هستی عمل میکند و مرکز تقارن و تناسب فضاهای اطراف، از جمله پلکان و ایوانها، | ** '''حوض'''؛ نمادی از مرکزیت و اتصال به وجودی واحد است. حوض، با استفاده از آبنما و فوارههای کوچک که انعکاس آسمان را در خود جای میدهند، بهعنوان آینهای از تمام هستی عمل میکند و مرکز تقارن و تناسب فضاهای اطراف، از جمله پلکان و ایوانها، بهشمار میآید.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص5.]</ref> این طراحی جذاب، با بازتاب نور و پیوند آب و آسمان، طبیعت زنده را بهشکلی زیبا به نمایش میگذارد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/897325/fa#downloadbottom . تابعبردبار و دهباشیشریف، «بازخوانی عملکرد حیاط در خانههای سنتی شیراز»، 1396ش، ص4.]</ref> | ||
* | ** '''آب'''؛ آب در حوض، نماد زندگی، بهشت، پاکی، زیبایی و آبادانی و در مساجد انعکاس تصویر آسمان است.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص21-6.]</ref> تابش نور خورشید، با ایجاد سایهروشنِ زیبا و دلپذیر بر سطح آبنماها، بر زیبایی بصری افزوده و با تلطیف محیط، کنترلکنندهٔ رطوبت هوا است.<ref>[https://archilearn.net/blog/حیاط-خانه-قدیمی-عملکرد-حیاط-خانه-قدیمی/ . کریمیپناه، «حیاط خانة قدیمی (عملکرد حیاط خانة قدیمی ایرانی)»، وبسایت آرچیلرن.]</ref> | ||
*'''آب'''؛ آب در حوض، نماد زندگی، بهشت، پاکی، زیبایی و آبادانی و در مساجد انعکاس تصویر آسمان است.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و | ** '''گیاه و درخت'''؛ نماد طراوت و زیبایی و آرامش است.<ref>[https://archline.ir/نقش-حیاط-در-خانه-های-ایرانی/ . مؤمنی، «نقش حیاط در خانههای ایرانی»، وبسایت خط معمار.]</ref> بهطور مثال گل داوودی نماد صوت زیبای حضرت داوود، عطر گل محمدی نماد بوی پیامبر و شمعدانی نماد استقامت، زیبایی و جاودانگی روز قیامت و درخت انجیر نماد تقدس و نجابت است.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص18.]</ref> فضای سبز و پرطراوت، چشماندازی دلانگیز برای چشمان خسته از رنگ آجر و خاک است که طعم زندگی را تغییر داده و تصوری از بهشت را به تصویر میکشد.<ref>[https://archline.ir/نقش-حیاط-در-خانه-های-ایرانی/ . مؤمنی، «نقش حیاط در خانههای ایرانی»، وبسایت خط معمار.]</ref> علاوه بر زیبایی، این فضا با ایجاد سایه و افزایش رطوبت نسبی، فضایی دلپذیر و مطبوع را فراهم میآورد.<ref>[https://archilearn.net/blog/حیاط-خانه-قدیمی-عملکرد-حیاط-خانه-قدیمی/ . کریمیپناه، «حیاط خانة قدیمی (عملکرد حیاط خانة قدیمی ایرانی)»، وبسایت آرچیلرن.]</ref> | ||
* | |||
*'''گیاه و درخت'''؛ نماد طراوت و زیبایی و آرامش است.<ref>[https://archline.ir/ | |||
==طراحی هندسی حیاط== | == طراحی هندسی حیاط == | ||
یکی از ویژگیهای فضاهای باز مسکونی، نظم هندسی و استفاده از اشکال ساده و متوازن است.<ref>[https://archilearn.net/blog/حیاط-خانه-قدیمی-عملکرد-حیاط-خانه-قدیمی/ . کریمیپناه، «حیاط خانة قدیمی (عملکرد حیاط خانة قدیمی ایرانی)»، وبسایت آرچیلرن.]</ref> رعایت تناسب و تقارن در بازشوهای جدارهها و تأکید بر محورهای متقارن، به همراه تداوم فضای حیاط مرکزی در ایوانها و حضور عنصر آب در مرکز، جلوهای زیبا به حیاط میبخشد. حیاط با شکل هندسی منظم و مستطیلشکل، بهعنوان عنصری سازماندهنده، نقش کلیدی در نظمدهی به فضاهای اطراف ایفا میکند.<ref>[https://isia.usc.ac.ir/article_167070.html . حسینزاده، «بررسی تطبیقی هندسۀ حیاط مرکزی در معماری خانههای بومی شیراز»، 1401ش، ص197 و 188.]</ref> | |||
در خانههای قدیمی، حوض آب و باغچهها بهصورت موازی در کنار یکدیگر قرار میگرفتند. تقارن و هماهنگی در اطراف حیاط با استفاده از خطوط فرضی ایجاد میشد. همچنین، تزیین در و پنجرهها و بهکارگیری عناصر نورپردازی، فضایی دلانگیز و مسرتبخش به حیاط میداد.<ref>[https://hirbodnegare.com/دیزاین-حیاط-خانه-های-قدیمی/ . «نحوة معماری و دیزاین حیاط خانههای قدیمی»، وبسایت هیربدنگاره.]</ref> | |||
== انواع حیاط از لحاظ کالبد و کارکرد == | |||
حیاطها با توجه بهکارکردشان به هشت گروه طبقهبندی میشوند: | |||
==انواع حیاط از لحاظ کالبد و کارکرد== | * '''حیاط مرکزی'''؛ در یک یا چهار سمت آن اتاق یا دیوار وجود دارد. | ||
** '''گودال باغچه'''؛ برای دسترسی به آب جاری و فضای خنک، سطح آن پایینتر از کف خانه ساخته میشد. | |||
حیاطها با توجه | ** '''نارنجستان'''؛ حیاط کوچکی که در فصل خزان، فضایی سبز و مطبوع برای ساکنان فراهم میکرد. | ||
** '''حیاط خلوت'''؛ جنبهٔ فرعی و خدماتی داشت. | |||
*'''حیاط مرکزی'''؛ در یک یا چهار سمت آن اتاق یا دیوار وجود دارد. | ** '''سرابستان'''؛ بهشکل باغی کوچک یا باغچهای بزرگ و در ترکیب با فضای خانه ساخته میشد. | ||
* | ** '''مهتابی'''؛ فضایی باز و بدون سقف که بالاتر از سطح کف حیاط که هنگام غروب آفتاب یا شبهای مهتابی استفاده میشد. | ||
*'''گودال باغچه'''؛ برای دسترسی به آب جاری و فضای خنک، سطح آن پایینتر از کف خانه ساخته میشد. | ** '''بهاربند'''؛ حیاط کوچکی که برای نگهداری چهارپایان در هوای باز ساخته میشد. | ||
* | ** '''حیاط جانبی'''؛ حیاطی که در برخی نواحی گیلان و مازندران پیرامون حیاط مرکزی ساخته میشد. | ||
*'''نارنجستان'''؛ حیاط کوچکی که در فصل خزان، فضایی سبز و مطبوع برای ساکنان فراهم میکرد. | |||
* | |||
*'''حیاط خلوت'''؛ | |||
* | |||
*'''سرابستان'''؛ بهشکل باغی کوچک یا باغچهای بزرگ و در ترکیب با فضای خانه ساخته میشد. | |||
* | |||
*'''مهتابی'''؛ فضایی باز و بدون سقف که بالاتر از سطح کف حیاط که هنگام غروب آفتاب یا شبهای مهتابی استفاده میشد. | |||
* | |||
*'''بهاربند'''؛ حیاط کوچکی که برای نگهداری چهارپایان در هوای باز ساخته میشد. | |||
* | |||
*'''حیاط جانبی'''؛ حیاطی که در برخی نواحی گیلان و مازندران پیرامون حیاط مرکزی ساخته میشد. | |||
البته دو نوع حیاط دیگر هم که خیلی عمومیت ندارد وجود دارد: | البته دو نوع حیاط دیگر هم که خیلی عمومیت ندارد وجود دارد: | ||
* | ** '''محوطه'''؛ فضای باز و وابسته به واحدهای مسکونی و فاقد دیوار که با پرچین مشخص میشد. | ||
*'''محوطه'''؛ فضای باز و وابسته به واحدهای مسکونی و فاقد دیوار که با پرچین مشخص میشد. | ** '''بام'''؛ قسمتی از بام طبقهٔ همکف که بهعنوان تراس یا مهتابی برای طبقه اول مورد استفاده قرار میگرفت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/260926/نقش-جغرافیا-در-شکل-گیری-انواع-حیاط-در-خانه-های-سنتی-ایران . سلطانزاده، «نقش جغرافیا در شکلگیری انواع حیاط در خانههای سنتی ایران»، 1390ش، ص83-81.]</ref> | ||
* | |||
*'''بام'''؛ قسمتی از بام | |||
== چالش معماری معاصر در طراحی حیاط == | |||
کاربری حیاط در عصر حاضر دگرگون شده و به کارکردی سطحی تبدیل شده است. عدم توجه به نقش حیاط، خانهها را به مکانهایی سرد و بیهویت تبدیل کرده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/897325/fa#downloadbottom . تابعبردبار و دهباشیشریف، «بازخوانی عملکرد حیاط در خانههای سنتی شیراز»، 1396ش، ص2-1.]</ref> | کاربری حیاط در عصر حاضر دگرگون شده و به کارکردی سطحی تبدیل شده است. عدم توجه به نقش حیاط، خانهها را به مکانهایی سرد و بیهویت تبدیل کرده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/897325/fa#downloadbottom . تابعبردبار و دهباشیشریف، «بازخوانی عملکرد حیاط در خانههای سنتی شیراز»، 1396ش، ص2-1.]</ref> | ||
در خانههای مدرن، ارتباط حیاط با فضاهای اصلی | در خانههای مدرن، ارتباط حیاط با فضاهای اصلی کمرنگ شده که نشاندهندهٔ نقش انفعالی حیاط است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/589930/احیا-حیاط-در-خانه-های-معاصر-استفاده-از-راهکارهای-خانه-های-سنتی-در-خانه-های-جدید-نمونه-موردی-شهر-همدان- . خدیور و کریمی، «احیاء حیاط در خانههای معاصر: استفاده از راهکارهای خانههای سنتی در خانههای جدید (نمونة موردی: شهر همدان)»، 1402ش، ص21.]</ref> بیشتر معماران امروزی با حذف حیاط و ایجاد ارتباط مستقیم بین فضای بیرون با درون، حریم اهل خانه را نا امن کردهاند.<ref>[https://civilica.com/doc/509541/ . بهرامی و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، 1394ش، ص8-7.]</ref> رویکرد معماری نوین، ورودیهای تعریف نشده و عدم رعایت سلسلهمراتب دسترسی به فضای خانه است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/869803/fa . حسینیجوادی و نیکفالآذر، «بازشناسی فرهنگ محرمیت و تأثیر آن بر کالبد معماری»، 1394ش، ص11]</ref> | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* بهرامی، راحین و لولویی، «نقش حیاط و تأثیر آن در اقلیم معماری پایدار»، دومین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای نوین در عمران، معماری و شهرسازی، ۱۳۹۴ش. | |||
* بهزادپور، محمد و دیگران، «تأثیر حیاط مرکزی بر فرهنگ و پیوستگی خانواده»، کنفرانس بینالمللی مطالعات بین رشتهای در مدیریت و مهندسی، ۱۴۰۱ش. | |||
* «پاراوان یا جداکنندهٔ فضا چیست؟»، وبسایت ساوادکور، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۴۰۲ش. | |||
* پیوستهگر، یعقوب و همکاران، «ارزیابی نقش حیاط در ارتقای راندمان عملکردی «خانه»»، صفّه، شمارهٔ ۲، دورهٔ ۲۶، ۱۳۹۵ش. | |||
* تابان و همکاران، «تعیین الگوی بهینهٔ حیاط مرکزی در مسکن سنتی دزفول با تکیه بر تحلیل سایهٔ دریافتی سطوح مختلف حیاط»، فصلنامهٔ علمی- پژوهشی هنر معماری و شهرسازی نظر، شمارهٔ ۱۰، دورهٔ ۲۷، ۱۳۹۲ش. | |||
* تابعبردبار، ندا و دهباشیشریف، مزین، «بازخوانی عملکرد حیاط در خانههای سنتی شیراز»، سومین کنفرانس ملی شهرسازی، معماری، عمران و محیطزیست، ۱۳۹۶ش. | |||
* تقیپور، عرفان، «حیاط در معماری»، وبسایت فرگاه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۴۰۳ش. | |||
* «جایگاه حیاط در معماری خانه»، وبلاگ ساختمان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۹۷ش. | |||
* حسینزاده، لیدا، «بررسی تطبیقی هندسهٔ حیاط مرکزی در معماری خانههای بومی شیراز»، مطالعات میان رشتهای معماری ایران، شماره ۲، دورهٔ ۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش. | |||
* حسینیجوادی، میراحسان و نیکفالآذر، سارا، «بازشناسی فرهنگ محرمیت و تأثیر آن بر کالبد معماری»، اولین کنفرانس بینالمللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، ۱۳۹۴ش. | |||
* خدیور، مریم و کریمی، مهرداد، «احیاء حیاط در خانههای معاصر: استفاده از راهکارهای خانههای سنتی در خانههای جدید (نمونهٔ موردی: شهر همدان)»، نشریهٔ مکتب احیاء، سال اول، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۲ش. | |||
* «جلوگیری از دید همسایه به حیاط»، وبسایت سایهسازان کوروش، تاریخ بازدید: ۸ اسفند ۱۴۰۳ش. | |||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۳ش. | |||
* رضایی، مسعود و دیگران، «نقش حیاط مرکزی در ایجاد محرمیت در معماری سنتی ایران»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۸ اسفند ۱۴۰۳ش. | |||
* زکیزاده، فرزانه و زکیزاده، فرحناز، «نقش حیاط مرکزی در خانههای ایرانی»، همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران، دورهٔ ۱، ۱۳۹۴ش. | |||
* سلطانزاده، حسین، «نقش جغرافیا در شکلگیری انواع حیاط در خانههای سنتی ایران»، پژوهشهای جغرافیای انسانی، شمارهٔ ۷۵، ۱۳۹۰ش. | |||
* سلیمانی، مهدی، «معماری حیاط منزل مسکونی»، وبلاگ هورنو، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مارس ۲۰۲۳م. | |||
* «شباک در معماری ایرانی»، وبسایت معمارساز، تاریخ درج مطلب: ۲۰۲۲م. | |||
* شفیعپور، آسیه، «اُرسی در معماری سنتی ایران»، فصلنامهٔ هنر، شمارهٔ ۶۸، ۱۳۸۵ش. | |||
* «طبیعت در خانههای سنتی ایران با عنصر آبنما»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۰ش. | |||
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۳ش. | |||
* بهزادیپور، فرزانه، «عناصر معماری ایرانی از دهلیز تا جلوخان»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۱ش. | |||
* کاظمزادهٔ رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانهٔ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونهٔ موردی: خانهٔ رسولیان یزد»، معماریشناسی، شمارهٔ ۱۷، دورهٔ ۳، ۱۳۹۹ش. | |||
* کریمیپناه، جعفر، «حیاط خانهٔ قدیمی (عملکرد حیاط خانهٔ قدیمی ایرانی)»، وبسایت آرچیلرن، تاریخ درج مطلب: فروردین ۱۴۰۰ش. | |||
* مهدینژاد، جمالالدین و دیگران، «بازشناسی مؤلفههای پایداری در حیاطهای مرکزی خانههای سنتی اقلیم گرم و خشک ایران»، معماریشناسی، سال هفتم، شمارهٔ ۳۱، تابستان ۱۴۰۳ش. | |||
* مؤمنی، رسول، «نقش حیاط در خانههای ایرانی»، وبسایت خط معمار، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۹۷ش. | |||
* «نحوهٔ معماری و دیزاین حیاط خانههای قدیمی»، وبسایت هیربدنگاره، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۳ش. | |||
* هاشمی، فاطمه و حیدری، شاهین، «بررسی کارکرد اقلیمی حیاط زمستاننشین در مناطق سردسیر/ نمونهٔ موردی: شهر اردبیل»، نامهٔ معماری و شهرسازی، شمارهٔ ۶، دورهٔ ۳، ۱۳۹۰ش. | |||
* «۷ مزیت شگفتانگیز حیاط و طراحی آن»، وبسایت هورمان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۹ش. | |||
* «۲۰+ ایده فضاسازی و محوطهسازی»، وبسایت گروه معماری آرسس، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۲ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
{{معماری ایرانی}} | |||
