لباس مردم خراسان جنوبی: تفاوت میان نسخه‌ها

پوشش مردم خراسان جنوبی تنوع و زیبایی ویژه‌ای دارد. در میان سرپوش‌های زنان بیرجندی، «کلاه‌پول» از اهمیت خاصی برخوردار است و دختران از سن هفت سالگی آن را بر سر می‌گذارند. رنگ‌های غالب در لباس مردم این منطقه، سبز و آبی است که ریشه در باورهای دینی آنان دارد. لباس زنان بیرجندی علاوه بر زیبایی، متناسب با شرایط آب و هوایی، پوشیده و راحت است. مردان نیز از پیراهن، شلوار و انواع سرپوش‌های محلی استفاده می‌کنند.  

لباس زنان خراسان جنوبی ترکیبی از زیبایی، رنگ‌های طبیعی و پوشش اسلامی است که هویت فرهنگی آن‌ها را نمایان می‌سازد.<ref> [https://www.tabnak.ir/fa/news/990846/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C «لباس محلی بانوان خراسان جنوبی»،  وب‌سایت تابناک.]</ref>

لباس‌های زنان خراسان جنوبی دارای پوششی کامل هستند که با اصول حجاب و عفاف اسلامی هماهنگ است. دامن‌های بلند و استفاده از پارچه‌های غیرچسبان، نمونه‌هایی از این ویژگی هستند.  

پارچه‌های مورد استفاده عمدتاً از تولیدات داخلی هستند که علاوه بر تقویت اقتصاد ملی، سازگاری بیشتری با محیط زیست دارند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1646645575-10516-1400-216.pdf پایدارفرد و دیگران، «طراحی لباس ملی با الهام از پوشاک سنتی مردم خراسان جنوبی»،  1394ش، ص148.]</ref>

تن‌پوش‌ها و سرپوش‌های زنان استان خراسان جنوبی از اعتقاد به باور و مذهب سرچشمه می‌گیرد که نمونۀ آن را می‌توان در استفاده از رنگ‌های سبز و آبی لباس‌ها دید.<ref>[https://openaccess.ir/c/4cvt/paper_100260 شاهسونی و کوهستانی، «بررسی تاثیر مذهب بر پوشاک سنتی زنان روستای چنشت»،  1399ش، ص1.]</ref>

پوشاک زنان خراسان جنوبی نمادی از حُجب و حیا بوده و پوششی کامل و مناسب را برای زنان این دیار فراهم می‌آورد. قدمت تاریخی و پیوند عمیق این لباس‌ها با فرهنگ بومی، موجب شده است که نه‌تنها هویت ایرانی-اسلامی را حفظ کند؛ بلکه با سنت‌های دیرینه این سرزمین نیز سازگار باشد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1646645575-10516-1400-216.pdf پایدارفرد و دیگران، «طراحی لباس ملی با الهام از پوشاک سنتی مردم خراسان جنوبی»،  1394ش، ص149.]</ref>

پوشاک محلی زنان خراسان جنوبی در گذشته از سه بخش اصلی تشکیل می‌شده است: سرپوش، تن‌پوش و پاپوش زنانه. هر یک از این بخش‌ها نیز شامل اجزای گوناگونی بوده است: <ref> [https://www.isna.ir/news/97082210790/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85 «پوشاک محلی زنان خراسان جنوبی را بشناسیم»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا.] </ref>

زنان بیرجندی مخصوصاً در روستای چنشت، از چادری گلدار و رنگی استفاده می‌کنند. این نوع چادر که به «افندی» معروف است، کوچک‌تر و کوتاه‌تر از چادرهای معمولی است که به کلاه‌پول وصل می‌شود و از پشت سر آویزان است. دختران جوان و تازه عروس‌ها از رنگ‌های روشن و گلدار و زنان مسن از رنگ‌های تیره استفاده می‌کنند. زنان در مواقع عادی و عبور و مرور در روستاها چادرهای رنگی با نقوشی از رنگ‌های سبز و آبی سر می‌کنند.<ref>[https://openaccess.ir/c/4cvt/paper_100260 شاهسونی و کوهستانی، «بررسی تاثیر مذهب بر پوشاک سنتی زنان روستای چنشت»،  1399ش، ص14.]</ref>  

جلیقه نوعی بالاپوش جلوباز و بدون آستین است که قد آن تا زیر کمر می‌رسد و به دو شکل مختلف دیده می‌شود: برخی از زنان خود جلیقه می‌دوزند و برای آستر آن از کرباس و برای رویه از چیت یا مخمل استفاده می‌کنند. برخی دیگر نیز این جلیقه را به‌صورت آماده خریداری می‌کنند که معمولاً خط‌دار است و از جنس گوارین یا ماهوت تهیه می‌شود. در شهر خوسف، زنان در مراسم عروسی از جلیقه‌های ابریشمی استفاده می‌کنند که روی آن با طرح‌های ظریف و زیبا آجیده‌دوزی شده است.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/93306092a72f6665deb413bad8797263 خزاعی‌مسک، رویکرد فناوری فرهنگی در تحلیل پوشاک مردم خراسان جنوبی، 1395ش، ص90.]</ref>

شلوار زنان بیرجندی گشاد و بلند است و از جنس کرباس تهیه می‌شود. در زبان محلی به این شلوار، شلوار دولنگه یا تخته‌دار گفته می‌شود.<ref> «پوشاک محلی زنان خراسان جنوبی را بشناسیم»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

امروزه چند کارگاه تولید کفش قدیمی در بیرجند وجود دارد که کفش‌هایی از جمله چپت، گالش و کفش ساده تولید می‌کنند: <ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

قسمت رویه و کف کفش تبلک‌دار از چرم بوده و پاشنۀ آن در دو نوع چوبی و استخوانی است که به آن پاشنه‌چوبی یا پاشنه‌استخوانی می‌گویند. پاشنه‌استخوانی مخصوص زنان اعیانی است.<ref> برآبادی، دانشنامۀ فرهنگ و تمدن؛ پوشاک محلی بیرجند، 1393ش، ص91.</ref> امروزه زنان در روستاها از کفش‌های معمولی و پاشنه‌دار که اغلب به‌رنگ تیره است استفاده می‌کنند.<ref>شاهسونی‌روبیات، «بررسی پوشاک سنتی زنان روستای چنشت»،  1399ش، ص10.</ref>

کفش گُرجی نوعی کفش چرمی است که جلوی ان حالت برگشته دارد. این کفش سبزرنگ بوده و پاشنۀ آن از استخوان و چوب تهیه می‌شود.<ref>شاهسونی‌روبیات، «بررسی پوشاک سنتی زنان روستای چنشت»،  1399ش، ص10.</ref>

ساغری نوعی کفش نوک‌تیز است که از چرم گاو تهیه و روی آن با گلابتون تزیین می‌شود.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

گُرگابی نوعی کفش زنانه است که رویۀ آن بلند و از چرم ساخته شده است.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

زنان بیرجندی در جشن‌ها و عروسی‌ها از کفش‌هایی به‌نام اُرسی استفاده می‌کنند. این کفش پاشنه‌دار و با رویه و کفی از جنس چرم ساخته شده و به رنگ قرمز یا مشکی دیده می‌شود.<ref>پایدارفرد و دیگران، «طراحی لباس ملی با الهام از پوشاک سنتی مردم خراسان جنوبی»،  1394ش، ص138.</ref>

دالاق، شبیه جوراب است که از نوک پا تا روی کمر را می‌پوشاند و در قسمت کمر با بندی به‌دور کمر محکم می‌شود.<ref> «پوشاک محلی زنان خراسان جنوبی را بشناسیم»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

جوراب زنان این منطقه از انواع نخ، پشم و کرک تهیه و توسط زنان و دختران محلی با میل بافته می‌شود. گاهی نیز قسمت ساق جوراب را با گل‌هایی ساده تزیین می‌کنند. همچنین در بیرجند نوعی جوراب بافته می‌شود که به جوراب هفت‌رنگ مشهور است.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

 

مُندیل نوعی شال سفید یا سیاه است که از پارچۀ نخی تهیه می‌شود و مردان آن را روی کلاه خود می‌بندند. در گذشته مردان مسن آن را به‌صورت نامرتب و جوانان آن را مرتب می‌بستند و یک سمت آن را جلوی بدن آویزان می‌کردند.<ref>خزاعی‌مسک، رویکرد فناوری فرهنگی در تحلیل پوشاک مردم خراسان جنوبی، 1395ش، ص120.</ref>

مردان شب‌کلاه را روی مندیل می‌بندند. شب‌کلاه در بیرجند تهیه می‌شود و جنس آن از کرک و پشم و به‌رنگ‌های سفید و سیاه است.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

کلاه دوره‌دار نوعی کلاه مردانه است که اطراف آن لبه دارد و از پشم تهیه می‌شود.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

بیشتر جوانان از کلاهی با نام پهلوی یا شاپوری استفاده می‌کنند که جلوی آن لبۀ گرد دارد و اغلب به‌رنگ تیره است.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

کلاه قرص شبیه کلاه پهلوی، اما تنگ‌تر است. مردان در روستای چنشت، دور تا دور آن را با مهره تزیین می‌کنند.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

مردان مرفه، کلاهی با نام ترمه را روی سر می‌گذارند که جنس آن از ابریشم قرمز است و اطراف آن شیرازه دارد.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

پیراهن مردان بیرجندی از روی دوش تا بالای زانو را می‌پوشاند. این نوع پیراهن جلوبسته بوده و فقط بالای آن با دو تا سه دکمه بسته می‌شود. بعضی‌اوقات دکمۀ بالای آن را در بغل گردن قرار می‌دهند. رنگ آن اغلب سفید و گاهی تیره و خاکستری انتخاب می‌شود و جنس آن از کرباس است.<ref>پایدارفرد و دیگران، «طراحی لباس ملی با الهام از پوشاک سنتی مردم خراسان جنوبی»،  1394ش، ص138.</ref>

جلیقۀ مردان بیرجندی بدون آستین و جلوباز است که با دکمه‌هایی بسته می‌شود.<ref>خزاعی‌مسک، رویکرد فناوری فرهنگی در تحلیل پوشاک مردم خراسان جنوبی، 1395ش، ص97.</ref>

قبای مردان بیرجندی بدون یقه و اغلب به‌رنگ‌های سبز و قهوه‌ای انتخاب می‌شود. قبا از سرشانه تا زیر زانو را می‌پوشاند، قسمت جلوی آن دو تا سه دکمه دارد و سر آستین‌های آن نیز با دکمه باز و بسته می‌شود.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

در زمستان مردان از پالتوی پشمی به‌رنگ‌های سبز، کبود و آبی استفاده می‌کنند.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

نوعی لباس که از پیراهن بلندتر بوده و دوطرف پهلوی آن باز است. این لباس تا زیر زانو را می‌پوشاند و به زبان محلی به آن لباس افغانی نیز می‌گویند.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

قطیفه سه نوع است؛ یک نوع آن از پنبۀ سفید تهیه می‌شود که به آن «قطیفه کرباسی» می‌گویند. نوع دوم از پنبۀ مله است که به قطیفۀ مله‌ای معروف بوده و نوع سوم از نخ کارخانه تهیه می‌شود و مردم محلی آن را به‌نام قطیفۀ برقی می‌شناسند.<ref> برآبادی، دانشنامۀ فرهنگ و تمدن؛ پوشاک محلی بیرجند، 1393ش، ص80.</ref> در دو طرف عرض قطیفه ریشه‌هایی وجود دارد که مردم برای زیبایی و دوام بیشتر آن‌ها را گره می‌زنند.<ref>خزاعی‌مسک، رویکرد فناوری فرهنگی در تحلیل پوشاک مردم خراسان جنوبی، 1395ش، ص94.</ref>

شلوار مردان بیرجندی شبیه به شلوار زنان است که از پارچۀ کرباس، در رنگ‌های مختلف تهیه می‌شود و پاچه‌های آن گشاد است.<ref>پایدارفرد و دیگران، «طراحی لباس ملی با الهام از پوشاک سنتی مردم خراسان جنوبی»،  1394ش، ص138.</ref>

از اصلی‌ترین پای‌پوش‌های مردم این منطقه می‌توان به گیوه‌بافی و گیوه‌دوزی با استفاده از نخ‌های پنبه‌ای و ساخت کفش‌های چرمی اشاره کرد.  

 

پای‌پوش‌های مردان بیرجندی در خود منطقه تولید می‌شود و شامل ارسی با رویه و کفی چرم گاو، ساق‌دار و نیم‌ساق برای استفادۀ کشاورزان، چَپَّت از جنس لاستیک برای استفادۀ چوپانان و انواع کفش‌های ساده، گولی، چاروق، چوبی و تخت‌آبی است.<ref> «لباس محلی، نماد فرهنگ اصیل بومی مردم خراسان جنوبی»،  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا. </ref>

زنان اغلب برای پوشش سر از چارقدهای مخمل و پولک‌دار استفاده می‌کنند. دختران از سن شش تا هفت سالگی دارای کلاه‌پول و سایر پوشش‌های زنانه هستند و متناسب با سن‌شان از رنگ‌های شادتر استفاده می‌کنند.<ref>شاهسونی و کوهستانی، «بررسی تاثیر مذهب بر پوشاک سنتی زنان روستای چنشت»،  1399ش، ص15.</ref>

لباس عروس در روستای چنشت همانند لباس محلی زنان است با این تفاوت که باید هفت پیراهن به‌رنگ‌های سفید، قرمز، آبی، سبز و در مرحلۀ آخر رنگ دلخواه با جنس پارچۀ مخمل بپوشند که با انواع مهر و سکه و ریسه‌هایی از پول نقره تزیین شده است.<ref>شاهسونی و کوهستانی، «بررسی تاثیر مذهب بر پوشاک سنتی زنان روستای چنشت»،  1399ش، ص15.</ref> لباس داماد در این روستا مشابه پوشش امروزی است؛ اما با این تفاوت که دستمالی سه‌گوش به نام «کشمیری» به‌رنگ سبز روی شانه او‌انداخته می‌شود.<ref>شاهسونی و کوهستانی، «بررسی تاثیر مذهب بر پوشاک سنتی زنان روستای چنشت»،  1399ش، ص15.</ref>

لباس مردم این منطقه مخصوصاً در روستاها دارای رنگ‌های شاد و متنوع و اغلب از طیف‌های سبز و آبی است که جلوۀ خاصی به آن‌ها می‌بخشد. لباس مردم روستای چنشت به نسبت سایر روستاهای خراسان جنوبی کمتر دچار تغییر و تحول شده و فرهنگ استفاده از لباس‌های محلی و رنگارنگ حفظ شده است؛ به‌همین دلیل به این روستا لقب سرزمین رنگ‌ها داده شده است.<ref>خزاعی‌مسک، رویکرد فناوری فرهنگی در تحلیل پوشاک مردم خراسان جنوبی، 1395ش، ص56.</ref>

مردم این منطقه معمولاً پارچه‌های مورد نیاز خود را از شهرهایی مانند زاهدان، اصفهان، شیراز، یزد و تهران تهیه می‌کنند. در گذشته، این پارچه‌ها از جنس کودَری، پچسکن و نوعی پارچه پنبه‌ای با نام چِکن بودند، اما امروزه بیشتر از مخمل و‌اندولِزی استفاده می‌شود که آن هم نوعی پارچه پنبه‌ای است.<ref>شاهسونی و کوهستانی، «بررسی تاثیر مذهب بر پوشاک سنتی زنان روستای چنشت»،  1399ش، ص12.</ref>

اکثر پارچه‌هایی که برای دوخت لباس‌های محلی به‌کار می‌رود، دارای نقوش اسلامی مثل گل و گیاه و نقوش هندسی و انتزاعی است. طرح‌ها و نقش‌های گیاهی با انواع گل‌ها و رنگ‌بندی متنوع نیز روی پارچه‌ها دیده می‌شود. برخی از پارچه‌ها نیز دارای نقوش هندسی و گیاهی به‌صورت ترکیبی است که تاثیر اسلام را در شکل‌گیری نقوش نشان می‌دهد.<ref>شاهسونی و کوهستانی، «بررسی تاثیر مذهب بر پوشاک سنتی زنان روستای چنشت»،  1399ش، ص13.</ref>

در این موزه، لباس‌های سنتی ابریشمی، اطلس، کرباس، برک و قارت، همراه با پارچه‌های دستباف محلی مانند برک، کرباس و مله به نمایش درآمده‌اند. یکی از جذابیت‌های ویژه آن، پارچه‌های پنبه‌ای مله با رنگ قهوه‌ای طبیعی است. همچنین، هنرهای سنتی مانند ابریشم‌بافی و تولید کرباس معرفی شده‌اند. این موزه، علاوه بر حفظ فرهنگ پوشاک محلی، در جذب گردشگران و ارزآوری برای استان نقش دارد.<ref> «تاریخ پوشش اسلامی در موزۀ لباس خراسان جنوبی»،  خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا. </ref>

طراحان مدل و لباس ایرانی‌اسلامی بر این باورند که پوشش مناسب بانوان در محیط کار و اجتماع، علاوه بر زیبایی و راحتی، باید با فرهنگ ایرانی، شرایط اقلیمی و جغرافیایی سازگار باشد و از مواد اولیه داخلی برای حفظ استقلال اقتصادی کشور بهره گیرد. در این میان، لباس سنتی زنان خراسان جنوبی یکی از نمونه‌های ارزشمند پوششی است که این ویژگی‌ها را در خود جای داده است.<ref>پایدارفرد و دیگران، «طراحی لباس ملی با الهام از پوشاک سنتی مردم خراسان جنوبی»،  1394ش، ص148.</ref>

بر همین اساس، برخی از طراحان لباس ایرانی‌اسلامی در طراحی مانتوهای امروزی از عناصر پوشش سنتی بانوان خراسان جنوبی الهام گرفته‌اند. برای حفظ اصالت این لباس‌ها، بخش‌هایی مانند کمر، سرآستین و بالاتنه با پارچه‌های طرح‌دار و رودوزی‌شده، برگرفته از لباس‌های محلی این منطقه، تلفیق شده است. همچنین، فرم سارافون‌های سنتی و جلیقه‌های کوتاه در طراحی و دوخت برخی مدل‌های مانتو به کار رفته است. این ترکیب، ضمن پاسداشت هویت فرهنگی و سنتی، با نیازهای امروزی هماهنگ شده و پوششی متناسب با فرهنگ ایرانی‌اسلامی ارائه کرده است.<ref>پایدارفرد و دیگران، «طراحی لباس ملی با الهام از پوشاک سنتی مردم خراسان جنوبی»،  1394ش، ص148.</ref>

 

*یاوری، حسین و سرخوش، شیدا، آشنایی با لباس‌ها و پوشاک سنتی مردم مناطق مختلف ایران، تهران، سیمای دانش، 1389ش.