پرش به محتوا

میرزا فتحعلی آخوندزاده: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>میرزا فتحعلی آخوندزاده</big>'''؛ نمایشنامه‌نویس، منتقد و روشنفکر عصر قاجاریه.  
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =Photo 5915911477502527478 x.jpg
| زیرنویس تصویر    =میرزا فتحعلی آخوندزاده
| image_alt        =فتحعلی آخوندزاده
| فایل پادکست      =میرزا فتحعلی آخوندزاده.ogg
| حجم فایلپادکست    =۹/۷۶
| تاریخ پادکست      =۲۳-۱-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|میرزا فتحعلی آخوندزاده}}'''؛ نمایشنامه‌نویس، منتقد و روشنفکر عصر قاجاریه.


میرزا فتحعلی آخوندزاده پس از سفر به تفلیس با نویسندگان و شعرای ایرانی و روسی آشنا و محفل ادبی به‌نام «دیوان عقل» تشکیل دادند و با‌اندیشه‌های نو ادبی و اجتماعی مغرب و اروپا مانوس شد. او صاحب تالیفات کتاب‌ها، مقالات و اشعاری در زمینه‌های نمایشنامه، نقد ادبی، داستان و تغییر الفبای فارسی است. آخوندزاده از نظر سیاسی طرفدار نهضت مشروطه و به جدایی سیاست از دین معتقد بود. او از جمله روشنفکران و نوگرایانی است که نسبت به مسائل حوزۀ زنان توجه داشته است.  
میرزا فتحعلی آخوندزاده پس از سفر به تفلیس با نویسندگان و شعرای ایرانی و روسی آشنا و محفل ادبی به‌نام «دیوان عقل» تشکیل دادند و بااندیشه‌های نو ادبی و اجتماعی مغرب و اروپا مأنوس شد. او صاحب تالیفات کتاب‌ها، مقالات و اشعاری در زمینه‌های نمایشنامه، نقد ادبی، داستان و تغییر الفبای فارسی است. آخوندزاده از نظر سیاسی طرفدار نهضت مشروطه و به جدایی سیاست از [[دین]] معتقد بود. او از جمله روشنفکران و نوگرایانی است که نسبت به مسائل حوزهٔ زنان توجه داشته است.


==خانواده==
== خانواده ==
میرزا فتحعلی آخوندزاده در «نوخه» یکی از محله‌های «شکی» در آذربایجان در سال 1228ق متولد شد. پدرش میرزا محمدتقی اهل تبریز، زمانی ولیعهد عباس‌میرزا در آذربایجان بود و مادرش نعناع اهل مراغه‌ بود. او دو سال در تبریز مقیم بود و به‌علت طلاق مادر همراه وی راهی روستای مشکین از توابع اردبیل شدند. وی و مادرش در این روستا نزد آخوند حاجی علی‌اصغر (عموی مادرش) ماندگار شدند. آخوند اهل علم و ادب بود و فتحعلی را به فرزندی قبول کرد و با دلسوزی ویژه‌ا‌ی خواندن قرآن، گلستان سعدی، ادبیات فارسی و عربی را یادش داد. لقب «آخوندزاده» نیز به‌همین علت بوده است. وی نامه‌ها و آثارش را با این عنوان امضاء می‌کرد. میرزا فتحعلی در سال 1241ق به شهر گنجه قفقاز رفت. در همان موقع جنگ ایران و روس آغاز شد و وی به زادگاه خود برگشت.<ref>. آدمیت،‌اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص9-28.</ref>
میرزا فتحعلی آخوندزاده در «نوخه» یکی از محله‌های «شکی» در آذربایجان در سال ۱۲۲۸ق متولد شد. پدرش میرزا محمدتقی اهل تبریز، زمانی ولیعهد عباس‌میرزا در آذربایجان بود و مادرش نعناع اهل مراغه بود. او دو سال در تبریز مقیم بود و به‌علت [[طلاق]] مادر همراه وی راهی روستای مشکین از توابع اردبیل شدند. وی و مادرش در این روستا نزد آخوند حاجی علی‌اصغر (عموی مادرش) ماندگار شدند. آخوند اهل علم و ادب بود و فتحعلی را به فرزندی قبول کرد و با دلسوزی ویژه‌ای خواندن [[قرآن]]، [[گلستان (کتاب)|گلستان سعدی]]، [[ادبیات فارسی]] و عربی را یادش داد. لقب «آخوندزاده» نیز به‌همین علت بوده است. وی نامه‌ها و آثارش را با این عنوان امضاء می‌کرد. میرزا فتحعلی در سال ۱۲۴۱ق به شهر گنجه قفقاز رفت. در همان موقع جنگ ایران و روس آغاز شد و وی به زادگاه خود برگشت.<ref>. آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص9-28.</ref>


==تحصیلات==
== تحصیلات ==
میرزا فتحعلی به سال 1247ق فقه، اصول و منطق را نزد ملاحسین خواند. تعلیم خط، حکمت و عرفان را از میرزا شفیع متخلص به واضح آموزش دید. در سن 22 سالگی به سال 1250ق با سمت وَردستِ مترجم در دفتر امور کشوری فرمان‌فرمای قفقاز مشغول به کار شد. میرزا هم‌زمان نیز در مدرسة نو بنیاد روسی در تفلیس به‌مدت چهار سال تدریس کرد و مسلط به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و روسی شد. او در تفلیس با نویسندگان و شعرای ایرانی و روسی آشنا شد و به همراه آنها محفل ادبی به‌نام «دیوان عقل» تشکیل دادند. وی در این محفل با‌اندیشه‌های نو ادبی و اجتماعی مغرب و اروپا مانوس شد. آخوندزاده به سال1257ق با طوبی خانم، دختر آخوند حاج علی‌اصغر ازدواج کرد و صاحب یک پسر و دو دختر شد. وی همچنین به تدریس و تالیف کتاب‌های ادبی، نمایشی و مقالات متعدد و اختراع خط الفبا مشغول شد و عمرش را در این راه سپری کرد. میرزا فتحعلی به اقتضای شغلش همراه هیات‌های روسی جهت تحقیقات به نواحی مختلف قفقاز سفر می‌کرد. او سرانجام در 24 صفر 1295ق در سن 66 سالگی در تفلیس درگذشت.<ref>. آدمیت،‌اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص9-28.</ref>
میرزا فتحعلی به سال ۱۲۴۷ق فقه، اصول و منطق را نزد ملاحسین خواند. تعلیم خط، حکمت و عرفان را از میرزا شفیع متخلص به واضح آموزش دید. در سن ۲۲ سالگی به سال ۱۲۵۰ق با سمت وَردستِ مترجم در دفتر امور کشوری فرمان‌فرمای قفقاز مشغول به کار شد. میرزا هم‌زمان نیز در مدرسهٔ نو بنیاد روسی در تفلیس به‌مدت چهار سال تدریس کرد و مسلط به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و روسی شد. او در تفلیس با نویسندگان و شعرای ایرانی و روسی آشنا شد و به همراه آنها محفل ادبی به‌نام «دیوان عقل» تشکیل دادند. وی در این محفل بااندیشه‌های نو ادبی و اجتماعی مغرب و اروپا مأنوس شد. آخوندزاده به سال۱۲۵۷ق با طوبی خانم، دختر آخوند حاج علی‌اصغر ازدواج کرد و صاحب یک پسر و دو دختر شد. وی همچنین به تدریس و تألیف کتاب‌های ادبی، نمایشی و مقالات متعدد و اختراع خط الفبا مشغول شد و عمرش را در این راه سپری کرد. میرزا فتحعلی به اقتضای شغلش همراه هیئت‌های روسی جهت تحقیقات به نواحی مختلف قفقاز سفر می‌کرد. او سرانجام در ۲۴ صفر ۱۲۹۵ق در سن ۶۶ سالگی در تفلیس درگذشت.<ref>. آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص9-28.</ref>


==تالیفات==
== تالیفات ==
آخوندزاده در حوزه‌های مختلفی مانند نمایش‌نامه، نقد ادبی، کریتیکا، درام، نقد دین، پروتستانتیسم اسلامی، تغییر الفبا، داستان‌نویسی، نثر و شعر فارسی مطالبی نگارش کرده که مهم‌ترین آنها عبارتند از: <ref>[https://ensani.ir/fa/article/563800/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86 . مرادخانی، «میرزا فتحعلی آخوندزاده و مفهوم قانون»،  1402ش، ص102.]</ref>
آخوندزاده در حوزه‌های مختلفی مانند نمایش‌نامه، نقد ادبی، کریتیکا، درام، نقد دین، پروتستانتیسم اسلامی، تغییر الفبا، داستان‌نویسی، نثر و شعر فارسی مطالبی نگارش کرده که مهم‌ترین آنها عبارتند از:<ref>[https://ensani.ir/fa/article/563800/میرزا-فتحعلی-آخوندزاده-و-مفهوم-قانون . مرادخانی، «میرزا فتحعلی آخوندزاده و مفهوم قانون»،  1402ش، ص102.]</ref>


===کتب===
=== کتب ===
*تمثیلات: (شش نمایش‌نامة کمدی)؛
* تمثیلات: (شش نمایش‌نامهٔ کمدی)؛
*حکایت یوسف شاه: (ستارگان فریب‌خورده)؛
* حکایت یوسف شاه: (ستارگان فریب‌خورده)؛
*الفبای جدید؛
* الفبای جدید؛
*مکتوبات کمال‌الدوله: (سه مکتوب).
* مکتوبات کمال‌الدوله: (سه مکتوب).


===مقالات===
=== مقالات ===
*رساله ایراد؛
* رساله ایراد؛
*قریتکا؛ نقد بر روزنامه ملتی و شعر سروش اصفهانی؛
* قریتکا؛ نقد بر روزنامه ملتی و شعر سروش اصفهانی؛
*انتقادی بر نمایش‌نامه‌های میرزا آقای تبریزی؛
*انتقادی بر نمایش‌نامه‌های میرزا آقای تبریزی؛
*انتقاد بر رساله «یک کلمه»؛
*انتقاد بر رساله «یک کلمه»؛
*عقیدة حکیم «یوم» انگلیسی در نفی واجب‌الوجوب؛
* عقیدة حکیم «یوم» انگلیسی در نفی واجب‌الوجوب؛
*تفهیم حریت از جان‌ استوارت؛
* تفهیم حریت از جان استوارت؛
*مثل حکیم سیسموند؛
* مثل حکیم سیسموند؛
*انتقاد بر مثنوی مولوی؛
*انتقاد بر مثنوی مولوی؛
*مسائل مکتب و تدریس؛
* مسائل مکتب و تدریس؛
*درباره نظم و نثر؛
* دربارهٔ نظم و نثر؛
*دربارة کتاب چلبی؛
* دربارة کتاب چلبی؛
*عقاید بابیه؛
* عقاید بابیه؛
*تاریخ خریستوفور قولومب فاتح ینگی دنیا؛
* تاریخ خریستوفور قولومب فاتح ینگی دنیا؛
*بحث میرزا فتحعلی آخوندزاده با آخوند ملااکبر السالیانی درباره عبادات.
* بحث میرزا فتحعلی آخوندزاده با آخوند ملااکبر السالیانی دربارهٔ عبادات.
 
=== اشعار ===
* ده قطعه سروده شعر فارشی: شکایت روزگار، بازی شطرنج؛
* پانزده قطعه شعر ترکی.<ref>. آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص29-31.</ref>
 
== نقد تفکر آخوندزاده ==
سیدعلی خامنه‌ای دربارهٔ آخوندزاده معتقد است؛ او به قفقاز رفته و در روسیه سرسفرهٔ تزارها نشسته و به خیال خودش علیه دستگاه استبداد ایران شروع به مبارزه کرده است، لیکن این مبارزه نامطمئن و غیرقابل‌قبول بوده است. به‌جای نبرد با استبداد به دین و اعتقادات مردم و سنت‌های اصیل بومی متعرض شده است. میرزا فتحعلی هم‌زمان با تزارها، بلشویک‌ها و کمونیست‌ها را همراهی می‌کرده، به‌طوری که برای وی مراسم کنسرت برگزار کردند. این قضیه حکایت از این است که او هم در حکومت تزاری و هم در حکومت بلشویک‌ها طرفدار داشته است و این نشان‌دهندهٔ این است که آخوندزاده روحیه و شخصیت مضطربی داشته است. هر عاقلی پی به این نکته می‌برد که نقطه مشترک حکومت تزاری و حکومت کمونیستی در چه چیزی است و چرا از آخوندزاده حمایت می‌کنند؟ نقطه مشترک این دو گروه ضدّیت با مذهب تشیع و اسلام بوده و باید کسی را پیدا می‌کردند تا او منادی ضدّیت با اسلام را به دوش خود بکشد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2888 . خامنه‌ای، «بیانات رهبری در دیدار با دانشجویان دانشگاه تهران»،  وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>
 
مرتضی مطهری بر این باور است که روشنفکرانی مانند آخوندزاده‌ها مشکلات جامعه خود را به‌دلیل سنت و مذهب می‌دانستند و برای فرار از این فلاکت به دنیای پیشرفته غربی و معرفی الگوهای آن روی می‌آوردند. افکار این گروه از روشنفکران مطابق بااندیشه‌های استعمارگران غربی است؛ اگرچه در ظاهر عقاید این‌ها یک‌اندیشه جدید در سطح جامعه به‌نظر می‌رسد؛ ولی در واقع تفکرات وارداتی از آن سوی مرزها است و جهل مردم نیز از سوی دیگر مانع نقد و تحلیل افکار این گروه روشنفکر می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/11051/14/34 . مطهری، مجموعه آثار، 1389ش، ج14، ص34.]</ref>
 
== اندیشه سیاسی ==
آخوندزاده از نظر سیاسی طرفدار نهضت مشروطه و به جدایی دین از سیاست معتقد بود. وی در کتاب «مکتوب» خود استدلال می‌کند که سرزمین ایران بسیار عالی است؛ اما مردم آن نادان بوده و پادشاهی ظالم دارد و روحانیون باعث ضعف و ناتوانی مملکت شده‌اند و تعصب دینی منجر به بدبختی مردم شده است. میرزا فتحعلی به اصالت عقل و تجربه اعتقاد داشت و علم را از حکمت جدا نمی‌دانست. او با تعبد و تقلید مخالف بود. وی در اولین مرحله فکری به‌شدت متأثر از استاد میرزاشفیع بود؛ میرزا او را از درآمدن به کسوت روحانیت نهی کرد و تخم کینه روحانیت را در دلش کاشت. دومین سیر فکری او در تفلیس و با تشکیل محفل ادبی به‌نام «دیوان عقل» صورت گرفت. مراوده با بزرگان منجر به آشنایی با بزرگان و شهرت او در ایران، قفقاز، روسیه و عثمانی شد. او تصمیم گرفت جهت تربیت و آشنایی مردم با حقوق مدنی، مدرسه، روزنامه و تئاتر ایجاد کند و زنان را نیز به آزادی برساند.<ref>. راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1362ش، ج‏2، ص557.</ref>
 
مهم‌ترین محوراندیشه آخوندزاده سکولاریسم است. او به‌طور جدی طرفدار جدایی دین از سیاست و مخالف دخالت شرع بود. شاید به‌همین علت کتاب‌های وی تا سال ۱۳۵۰ش چاپ و منتشر نشد. در رابطه با ناسیونالیسم تا حدی راه افراط در پیش گرفت که خواهان تغییر حروف الفبای ایرانی شد. وی آن را یکی از عوامل عقب‌ماندگی یاد کرده و دست به اختراع الفبای جدیدی زده است. اندیشه وطن‌دوستی او علت جدایی اسلام شده و به‌سمت باستان‌گرایی و ایران قبل از اسلام گرایش شدیدی پیدا کرده بود. این وجه‌اندیشه در نمایشنامه‌های او به‌خوبی قابل مشاهده است.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/8391/نگاهی-به-جهان-زیست-میرزافتحعلی-آخوندزاده . «نگاهی به جهان‌زیست میرزا فتحعلی آخوندزاده»،  وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref>
 
== حجاب از نگاه آخوندزاده ==
آخوندزاده از جمله روشنفکران و نوگرایان معاصر بود که نسبت به مسائل حوزهٔ زن توجه داشت. در آثارش به موضوعاتی از جمله: «آزادی زن»، «برابری میان زن و مرد»، «تعلیم و تربیت زن»، «الغای تعدد زوجات» و «آزادی حجاب» پرداخته است. او در نوشته‌هایش به‌طور واضح اعلام می‌کند که مخالف حجاب است و معتقد است زن با نزول آیهٔ حجاب تا قیامت به حبس ابدی افتاد و اینکه حجاب مربوط به زمان گذشته و جامعه عربستان بوده که به سبب حفظ حریم همسران پیامبر با اعراب به‌وجود آمده است.<ref>. آخوندزاده، مکتوبات، بی‌تا، ص36.</ref> به نظر او دین اسلام حجاب را به ناحق بر زنان مسلمان تحمیل کرده و این مخالف برابری زن و مرد است. غرض از اجباری بودن حجاب، مصونیت افراد جامعه از گناه بوده ولی معصیت زنا هنوز در بین مردم وجود دارد.<ref>[https://www.irannamag.com/article/زن-در-اندیشۀ-میرزافتحعلی-آخوندزاده-1227-1295/ . اروجی، «زن دراندیشۀ میرزا فتحعلی آخوندزاده»،  وب‌سایت ایران نامگ.]</ref>
 
== آخوندزاده و نمایشنامه ==
آخوندزاده یکی از نویسندگان فعال دورة قاجار بوده است. مناسب‌ترین روشی که او برای بیان انتقادات خود از جامعهٔ ایران و اسلام به‌کار برد، نمایشنامه بود. وی در این فن از بزرگانی مانند «شکسپیر» و «مولیر» الگو می‌گرفت. نمایشنامه‌های او بوی انتقاد سیاسی تندی داشت:
* در «نمایشنامه جادوگر ایرانی» صدارت حاجی میرزا آقاسی را تمسخر می‌کرد.
* نمایشنامه دیگری به تجاوزاتی که در محیط اجتماعی کشورهای جنوب‌غربی آسیا به حقوق زن می‌شد اشاره کرده است.
* در نمایشنامه دیگری فساد حاکمان زمان را آشکار کرده بود.
* داستان «ستارگان فریب‌خورده» تصویری است از دولت شاه عباسی که اهل دولت، دربار، روحانیون و منجّم‌ها همگی انسان‌های غافل و چاپلوس هستند.<ref>. راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1382ش، ج‏10، ص412.</ref>
 
آخوندزاده را نخستین نمایشنامه‌نویس ایرانی دانسته‌اند. او تحت تأثیر نویسندگان روسیه بود. شش نمایشنامه (کتاب تمثیلات) کمدی انتقادی و یک داستان به سبک و شیوه داستان‌نویسی جدید از آثار او است: داستان «حکایت یوسف‌شاه (ستارگان گول‌خورده)» و نمایشنامه‌های «وزیرخان لنکران»، «خرس قولدور باسان»، «مرد خسیس»، «وکلای مرافعه»، «موسی ژوردان»، «ملا ابراهیم خلیل کیماگر» و «داستان یوسف‌شاه» که تمام این‌ها توسط میرزا محمدجعفر قراچه‌داغی به فارسی ترجمه شده است.<ref>. آخوندزاده نخستین نمایشنامه‌نویس جهان اسلام/از مولیر تا آخوندزاده و هدایت، خیرگزاری کتاب ایران: ایبنا</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
 
== منابع ==
* آخوندزاده، میرزا فتحعلی، مکتوبات، تبریز، احیاء، بی‌تا.
* «آخوندزاده نخستین نمایشنامه‌نویس جهان اسلام/ از مولیر تا آخوندزاده و هدایت»، خبرگزاری کتاب ایران: ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۳۹۷ش.
* اروجی، فاطمه، «زن دراندیشهٔ میرزافتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت ایران نامگ، تاریخ بازدید: ۹ مرداد ۱۴۰۳ش.
* دمیت، فریدون، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران، خوارزمی، ۱۳۴۹ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در جمع دانشجویان دانشگاه تهران»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردبیهشت ۱۳۷۷ش.
* راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، نگاه، ۱۳۸۲ش.
* مرادخانی، فردین، «میرزا فتحعلی آخوندزاده و مفهوم قانون»، در مجله مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش‌نامه انجمن ایرانی تاریخ)، شمارة ۵۵، بهار ۱۴۰۲ش.
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، ۱۳۷۵ش.
* «نگاهی به جهان‌زیست میرزا فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۸ش.
 
{{شخصیت‌های ادبیات فارسی}}
{{شخصیت‌های مشروطه}}
 
حسنی
++++++++++++
 
==زندگی نامه==
فتحعلی آخوند زاده در یکی از شهرهای آذربایجان کنونی به نام نوخه به دنیا آمد. این شهر تا قبل از جنگ‌های ایران و روسیه یکی از شهرهای ایران بود، اما بعد از بروز جنگ‌های ایران و روسیه و انعقاد قرارداد گلستان، ضمیمه روسیه شد. <ref>www.iichs.ir/News-8391/نگاهی-به-جهان‌زیست-میرزافتحعلی-آخوندزاده/?id=8391</ref>


===اشعار===
او در خانواده ای مرفه زاده شد و پدرش میرزا محمد نقی بن حاجی احمد در جوانی کدخدای قصبه خامنه بود و پس از آن به تجارت پرداخت. پدر و مادر او از یکدیگر طلاق گرفتند و او به همراه مادرش در خانه عموی مادرش اقامت کرد.<ref>مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی</ref>
*ده قطعه سروده شعر فارشی: شکایت روزگار، بازی شطرنج؛
*پانزده قطعه شعر ترکی.<ref>. آدمیت،‌اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص29-31.</ref>


==نقد تفکر آخوندزاده==
==تحصیلات==
سیدعلی خامنه‌ای دربارۀ آخوندزاده معتقد است؛ او به قفقاز رفته و در روسیه سرسفره‏ی تزارها نشسته و به خیال خودش علیه دستگاه استبداد ایران شروع به مبارزه کرده است، لیکن این مبارزه نامطمئن و غیر قابل‌قبول بوده است. به‌جای نبرد با استبداد به دین و اعتقادات مردم و سنت‌های اصیل بومی متعرض شده است. میرزا فتحعلی هم‌زمان با تزارها، بلشویک‌ها و کمونیست‌ها را همراهی می‌کرده، به‌طوری که برای وی مراسم کنسرت برگزار کردند. این قضیه حکایت از این است که او هم در حکومت تزاری و هم در حکومت بلشویک‌ها طرفدار داشته است و این نشان‌دهندۀ این است که آخوندزاده روحیه و شخصیت مضطربی داشته است. هر عاقلی پی به این نکته می‌برد که نقطه مشترک حکومت تزاری و حکومت کمونیستی در چه چیزی است و چرا از آخوندزاده حمایت می‌کنند؟ نقطه مشترک این دو گروه ضدّیت با مذهب تشیع و اسلام بوده و باید کسی را پیدا می‌کردند تا او منادی ضدّیت با اسلام را به دوش خود بکشد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2888 . خامنه‌ای، «بیانات رهبری در دیدار با دانشجویان دانشگاه تهران»،  وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>
آخوند زاده، ابتدا قرآن را در مکتبخانه روستای مشکین اردبیل آموخت، سپس با استاد روشنکر میرزا شفیع درشهر گنجه آشنا شد و از تصمیمش برای طلبه شدن صرف نظر کرد.<ref>اندیشه های میرزا فتحتعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت</ref> او سپس به مدرسه دولتی رفت و روسی را آموزش دید.<ref>مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی</ref>  


مرتضی مطهری بر این باور است که روشنفکرانی مانند آخوندزاده‌ها مشکلات جامعه خود را به‌دلیل سنت و مذهب می‌دانستند و برای فرار از این فلاکت به دنیای پیشرفته غربی و معرفی الگوهای آن روی می‌آوردند. افکار این گروه از روشنفکران مطابق با‌اندیشه‌های استعمارگران غربی است؛ اگرچه در ظاهر عقاید این‌ها یک‌اندیشه جدید در سطح جامعه به‌نظر می‌رسد؛ ولی در واقع تفکرات وارداتی از آن سوی مرزها است و جهل مردم نیز از سوی دیگر مانع نقد و تحلیل افکار این گروه روشنفکر می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/11051/14/34 . مطهری، مجموعه آثار، 1389ش، ج14، ص34.]</ref>
او به سبب توانمندی ترجمه در سه زبان فارسی، ترکی و و روسی، نزد حاکم روس در گرجستان مشغول به کار ترجمه شد<ref>اندیشه های میرزا فتحتعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، ص14</ref>  و در تفلیس که  آن روزها مرکز افکار جدید قفقاز بود ، او با روشنفکر مآب ها از اقشار تحصیلکرده، شاعر و نویسنده آشنا شد<ref>اندیشه های میرزا فتحتعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، ص15، 16، 17</ref> و آثار جدید نویسندگان روس، ، فرانسه، انگلیس، سویس آشنایی پیدا کرد که موجب گرایش او به روشنفکری شد.<ref>مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی</ref><ref>ندیشه های میرزا فتحتعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، ص24، 25، 26</ref>


==اندیشه سیاسی==
آخوندزاده از نظر سیاسی طرفدار نهضت مشروطه و به جدایی دین از سیاست معتقد بود. وی در کتاب «مکتوب» خود استدلال می‌کند که سرزمین ایران بسیار عالی است؛ اما مردم آن نادان بوده و پادشاهی ظالم دارد و روحانیون باعث ضعف و ناتوانی مملکت شده‌اند و تعصب دینی منجر به بدبختی مردم شده است. میرزا فتحعلی به اصالت عقل و تجربه اعتقاد داشت و علم را از حکمت جدا نمی‏دانست. او با تعبد و تقلید مخالف بود. وی در اولین مرحله فکری به‌شدت متاثر از استاد میرزاشفیع بود؛ میرزا او را از درآمدن به کسوت روحانیت نهی کرد و تخم کینه روحانیت را در دلش کاشت. دومین سیر فکری او در تفلیس و با تشکیل محفل ادبی به‌نام «دیوان عقل» صورت گرفت. مراوده با بزرگان منجر به آشنایی با بزرگان و شهرت او در ایران، قفقاز، روسیه و عثمانی شد. او تصمیم گرفت جهت تربیت و آشنایی مردم با حقوق مدنی، مدرسه، روزنامه و تئاتر ایجاد کند و زنان را نیز به آزادی برساند.<ref>. راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1362ش، ج‏2، ص557.</ref>


مهم‌ترین محور‌اندیشه آخوندزاده سکولاریسم است. او به‌طور جدی طرفدار جدایی دین از سیاست و مخالف دخالت شرع بود. شاید به‌همین علت کتاب‌های وی تا سال 1350ش چاپ و منتشر نشد. در رابطه با ناسیونالیسم تا حدی راه افراط در پیش گرفت که خواهان تغییر حروف الفبای ایرانی شد. وی آن را یکی از عوامل عقب‌ماندگی یاد کرده و دست به اختراع الفبای جدیدی زده است.‌اندیشه وطن‌دوستی او علت جدایی اسلام شده و به‌سمت باستان‌گرایی و ایران قبل از اسلام گرایش شدیدی پیدا کرده بود. این وجه‌اندیشه در نمایشنامه‌های او به‌خوبی قابل مشاهده است.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/8391/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87 . «نگاهی به جهان‌زیست میرزا فتحعلی آخوندزاده»،  وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref>
==دیدگاه==
فتحعلی آخوند زاده، یکی از پیشروان روشنفکری ایرانی است که دچار روشنفکری بیمارگونه است. <ref>https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2263</ref> او تحت تسلط روسیه و حکومت استبدادی آنها به نقد استبداد و ظلم در جامعه ایرانی می پردازد.


==حجاب از نگاه آخوندزاده==
آخوندزاده در کنار فعالیت‌های فرهنگی، دارای اندیشه‌های سیاسی خاصی بود که محوریت آن را مسائلی چون تقلید از غرب، سکولاریسم و آزادی غربی تشکیل می‌داد. آخوندزاده دغدغه ایران و علل عقب‌ماندگی ایران را داشت. او معتقد بود که علت عقب‌ماندگی ایرانیان ناآگاهی است، اما تجویز او در مداوای این عقب‌ماندگی، سنخیتی با فرهنگ ایران نداشت. بر این اساس، «در تلقی آخوندزاده عقب‌ماندگی و ضعف جامعه ایران، بیش و پیش از هر چیز، ریشه در دو عامل استبداد سیاسی حکومت و تحجر مذهبی داشت.<ref>[http://www.iichs.ir/News-8391/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87/?id=8391 سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر]</ref>
آخوندزاده از جمله روشنفکران و نوگرایان معاصر بود که نسبت به مسائل حوزۀ زن توجه داشت. در آثارش به موضوعاتی از جمله: «آزادی زن»،  «برابری میان زن و مرد»،  «تعلیم و تربیت زن»،  «الغای تعدد زوجات» و «آزادی حجاب» پرداخته است. او در نوشته‌هایش به‌طور واضح اعلام می‌کند که مخالف حجاب است و معتقد است زن با نزول آیۀ حجاب تا قیامت به حبس ابدی افتاد و اینکه حجاب مربوط به زمان گذشته و جامعه عربستان بوده که به سبب حفظ حریم همسران پیامبر با اعراب به‌وجود آمده است.<ref>. آخوندزاده، مکتوبات، بی‌تا، ص36.</ref> به ‌نظر او دین اسلام حجاب را به ناحق بر زنان مسلمان تحمیل کرده و این مخالف برابری زن و مرد است. غرض از اجباری بودن حجاب، مصونیت افراد جامعه از گناه بوده ولی معصیت زنا هنوز در بین مردم وجود دارد.<ref>[https://www.irannamag.com/article/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%DB%80-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-1227-1295/ . اروجی، «زن در‌اندیشۀ میرزا فتحعلی آخوندزاده»،  وب‌سایت ایران نامگ.]</ref>


==آخوندزاده و نمایشنامه==
او به دلیل تسلط افکار بلشویکی و تزاری، منادى ضدّیت با اسلام بوده است.<ref>https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2263</ref>
آخوندزاده یکی از نویسندگان فعال دورة قاجار بوده است. مناسب‌ترین روشی که او برای بیان انتقادات خود از جامعۀ ایران و اسلام به‌کار برد، نمایشنامه بود. وی در این فن از بزرگانی مانند «شکسپیر» و «مولیر» الگو می‌گرفت. نمایشنامه‌های او بوی انتقاد سیاسی تندی داشت:  
مهم‌ترین راهبرد او، برای برون‌رفت جامعه ایرانی از پیامدهای زیانبار استبداد سیاسی و استبداد مذهبی، آزاداندیشی مردم بود، بر اساس این تفکر، او یکی از مؤلفه‌های آزاداندیشی را عدم دخالت روحانیون در سیاست و جدایی دین از سیاست می‌دانست. در واقع او به سکولاریسم معتقد بود.<ref>[http://www.iichs.ir/News-8391/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87/?id=8391 سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر]</ref> آخوند زاده اعتقاد چندانی به دین ندارد و تهمت های بسیاری به پیامبر وارد می کند و ضعف های اعتقادی بسیاری در توحید، نبوت و امامت دارد.<ref>رک:اندیشه های میرزا فتحعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، فصل تعقل فلسفی</ref> به طور کلی در آثار او، اروپا و متفکرانش، معیار پیشرفت است که نیاز است به عملکرد و نظریات موجود در غرب توجه شود.
*در «نمایشنامه جادوگر ایرانی» صدارت حاجی میرزا آقاسی را تمسخر می‌کرد.
*نمایشنامه دیگری به تجاوزاتی که در محیط اجتماعی کشورهای جنوب‌غربی آسیا به حقوق زن می‏شد اشاره کرده است.
*در نمایشنامه دیگری فساد حاکمان زمان را آشکار کرده بود.
*داستان «ستارگان فریب‏خورده» تصویری است از دولت شاه عباسی که اهل دولت، دربار، روحانیون و منجّم‌ها همگی انسان‌های غافل و چاپلوس هستند.<ref>. راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1382ش، ج‏10، ص412.</ref>


آخوندزاده را نخستین نمایشنامه‌نویس ایرانی دانسته‌اند. او تحت ‌تاثیر نویسندگان روسیه بود. شش نمایشنامه (کتاب تمثیلات) کمدی انتقادی و یک داستان به سبک و شیوه داستان‌نویسی جدید از آثار او است: داستان «حکایت یوسف‌شاه (ستارگان گول‌خورده)» و نمایشنامه‌های «وزیرخان لنکران»، «خرس قولدور باسان»،  «مرد خسیس»،  «وکلای مرافعه»،  «موسی ژوردان»، «ملا ابراهیم خلیل کیماگر» و «داستان یوسف‌شاه» که تمام این‌ها توسط میرزا محمدجعفر قراچه‌داغی به فارسی ترجمه شده است.<ref>. آخوندزاده نخستین نمایشنامه‌نویس جهان اسلام/از مولیر تا آخوندزاده و هدایت، خیرگزاری کتاب ایران: ایبنا</ref>
===دیدگاه او در مسائل زنان===
آخوندزاده معتقد به آزادی و برابری زن و مرد در همه حقوق اجتماعی بود. و در قالب نمایشنامه و داستان، افکار خود را جمله در موضوع زنان نشر می داد او در نمایش نامه های خود، به مسایل زنان و مشکلات آنان در جامعه مسلمان  می پردازد و کوشش زن مدرن را نشان می دهد که از قیود سنتی جامعه رها شده و نقش سازنده ای در جامعه ایفا می کند، در نمایشنامه کمدی «وزیر خان لنکران»، «خرس دزد افکن»، «مرد خسیس» به حق زنان در ازدواج پرداخته است. و در نمایشنامه های «وکلای مرافعه»، «موسی ژردان» به موضوع زنان آزادیخواه توجه کرده است.<ref>مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی</ref>
 
«مکتوبات کمال الدوله» مشخص ترین اثر روشنفکری او در موضوع زنان است. که در این اثر به مخالفت با حجاب می پردازد زیرا معتقد است با نزول آیه حجاب نصف جمعیت بشر به حبس ابدی دچار شده اند، و به واسطه حجاب، جامعه اسلامی از «بدبخت ترین کل ملل روی زمین»<ref>مکتوبات، کمال الدوله، آخوند زاده، ص61</ref> شده است. و زنان به واسطه حجاب از آزادی و آموزش علوم، فنون، و صنایع محروم شده اند و دچار انواع مرض ها  شده اند.<ref>مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی</ref>
 
فتحعلی آخوند زاده به دنبال لغو تعدد زوجات است زیرا معتقد است، تعدد زوجات موجب رابطه مالک و مملوک در زن و شوهر می شود و این رابطه خلاف عدالت و مساوات است ، همچنین در نگاه او تعدد زوجات موجب، اختلاف خواهران و برادران، محرومیت زن از عشق همسر، ظلم به زن می شود  و خلاف برابری است. او از دولت اسلامی و علما می خواهد قانون تعدد زوجات و حجاب  لغو شود.
 
به طور کلی آخوند زاده خواستار پروتستانیزم دینی، برای تغییر وضعیت زنان است. و اسماعیلیه را در پروتستانیزم اسلامی  به خصوص در موضوع زنان موفق می داند. و توصیه می کند سایرین باید به دنبال تفکر روشنفکرانه آن ها باشند.آخوندزاده ر در مورد، اصطلاح «پروتستانیسم»می‌نویسد: «پروتستانیسم عبارت از مذهبی است که حقوق الله و تکالیف عباده الله جمیعاً ساقط بوده و فقط حقوق الناس باقی بماند. ابتدا ایجاد این نوع مذهب در میان ملت اسلام به اهتمام «علی ذکره السلام اسماعیلی» وقوع یافت». باید توجه داشت معنایی که آخوندزاده از این واژه ارائه می‌دهد با آنچه در غرب از آن یاد می‌شد، ناسازگاری آشکاری داشت. او می‌پنداشت که پروتستانیسم به معنای نابودی عقاید دینی است و در همین راستا به تفسیر آن پرداخت و به شدت به باورها و عقاید دینی تاخت.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/news/129807/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%87%D9%85%E2%80%8C%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87---%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C</ref>
 
او حتی به تفکرات باب در موضوع زنان هم اشاره می کند که معتقد به آزادی تعلیم و تربیت زنان و برابری هست. آخوند زاده هم معتقد به برابری زن و مرد در تعلیم و تربیت بود، که اجبار در آموزش را لازم می دانست. و سخت بودن الفبای فارسی را ، یکی از موانع تحصیل سواد زنان است <ref>مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی</ref>
 
==آثار==
*تمثیلات یا شش نمایشنامه کمدی
*حکایت یوسف شاه یا ستارگان فریب خورده (داستان)
*مکتوبات کمال الدوله که بعدها سه مکتوب نام گرفت
*رساله ایراد
*انتقاد بر مثنوی معنوی
*عقاید بابیه
*درباره نظم و نثر
*الف باء جدید<ref>اندیشه های میرزا فتحعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، ص30</ref>


==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
==منابع==
*آخوندزاده، میرزا فتحعلی، مکتوبات، تبریز، احیاء، بی‌تا.
* [https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2263 سایت خامنه‌ای ]
*«آخوندزاده نخستین نمایشنامه‌نویس جهان اسلام/ از مولیر تا آخوندزاده و هدایت»،  خبرگزاری کتاب ایران: ایبنا، تاریخ درج مطلب: 11 اسفند 1397ش.
*[http://www.iichs.ir/News-8391/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87/?id=8391 موسسه مطالعات تاریخ معاصر]
*اروجی، فاطمه، «زن در‌اندیشۀ میرزافتحعلی آخوندزاده»،  وب‌سایت ایران نامگ، تاریخ بازدید: 9 مرداد 1403ش.
* مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی، ایران نامک،ش 6
*دمیت، فریدون،‌اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران، خوارزمی، 1349ش.
*اندیشه های میرزا فتحعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، انتشارات سهامی خوارزمی، چاپ اول، تیرماه1349
*خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در جمع دانشجویان دانشگاه تهران»، ‌ وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 22 اردبیهشت 1377ش.
*[https://www.cgie.org.ir/fa/news/129853/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D8%B1%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87%E2%80%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%A2%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%87%DA%AF%D9%84%DB%8C---%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%B1%DB%8C مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی]
*راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، نگاه، 1382ش.
فاطمی
*مرادخانی، فردین، «میرزا فتحعلی آخوندزاده و مفهوم قانون»،  در مجله مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش‌نامه انجمن ایرانی تاریخ)، شمارة 55، بهار 1402ش.
*مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، 1375ش.
*«نگاهی به جهان‌زیست میرزا فتحعلی آخوندزاده»،  وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: 15 آذر 1398ش.
[[رده: ویکی‌رز]]

نسخهٔ کنونی تا ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۰۵

میرزا فتحعلی آخوندزاده
فتحعلی آخوندزاده
میرزا فتحعلی آخوندزاده


میرزا فتحعلی آخوندزاده؛ نمایشنامه‌نویس، منتقد و روشنفکر عصر قاجاریه.

میرزا فتحعلی آخوندزاده پس از سفر به تفلیس با نویسندگان و شعرای ایرانی و روسی آشنا و محفل ادبی به‌نام «دیوان عقل» تشکیل دادند و بااندیشه‌های نو ادبی و اجتماعی مغرب و اروپا مأنوس شد. او صاحب تالیفات کتاب‌ها، مقالات و اشعاری در زمینه‌های نمایشنامه، نقد ادبی، داستان و تغییر الفبای فارسی است. آخوندزاده از نظر سیاسی طرفدار نهضت مشروطه و به جدایی سیاست از دین معتقد بود. او از جمله روشنفکران و نوگرایانی است که نسبت به مسائل حوزهٔ زنان توجه داشته است.

خانواده

میرزا فتحعلی آخوندزاده در «نوخه» یکی از محله‌های «شکی» در آذربایجان در سال ۱۲۲۸ق متولد شد. پدرش میرزا محمدتقی اهل تبریز، زمانی ولیعهد عباس‌میرزا در آذربایجان بود و مادرش نعناع اهل مراغه بود. او دو سال در تبریز مقیم بود و به‌علت طلاق مادر همراه وی راهی روستای مشکین از توابع اردبیل شدند. وی و مادرش در این روستا نزد آخوند حاجی علی‌اصغر (عموی مادرش) ماندگار شدند. آخوند اهل علم و ادب بود و فتحعلی را به فرزندی قبول کرد و با دلسوزی ویژه‌ای خواندن قرآن، گلستان سعدی، ادبیات فارسی و عربی را یادش داد. لقب «آخوندزاده» نیز به‌همین علت بوده است. وی نامه‌ها و آثارش را با این عنوان امضاء می‌کرد. میرزا فتحعلی در سال ۱۲۴۱ق به شهر گنجه قفقاز رفت. در همان موقع جنگ ایران و روس آغاز شد و وی به زادگاه خود برگشت.[۱]

تحصیلات

میرزا فتحعلی به سال ۱۲۴۷ق فقه، اصول و منطق را نزد ملاحسین خواند. تعلیم خط، حکمت و عرفان را از میرزا شفیع متخلص به واضح آموزش دید. در سن ۲۲ سالگی به سال ۱۲۵۰ق با سمت وَردستِ مترجم در دفتر امور کشوری فرمان‌فرمای قفقاز مشغول به کار شد. میرزا هم‌زمان نیز در مدرسهٔ نو بنیاد روسی در تفلیس به‌مدت چهار سال تدریس کرد و مسلط به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و روسی شد. او در تفلیس با نویسندگان و شعرای ایرانی و روسی آشنا شد و به همراه آنها محفل ادبی به‌نام «دیوان عقل» تشکیل دادند. وی در این محفل بااندیشه‌های نو ادبی و اجتماعی مغرب و اروپا مأنوس شد. آخوندزاده به سال۱۲۵۷ق با طوبی خانم، دختر آخوند حاج علی‌اصغر ازدواج کرد و صاحب یک پسر و دو دختر شد. وی همچنین به تدریس و تألیف کتاب‌های ادبی، نمایشی و مقالات متعدد و اختراع خط الفبا مشغول شد و عمرش را در این راه سپری کرد. میرزا فتحعلی به اقتضای شغلش همراه هیئت‌های روسی جهت تحقیقات به نواحی مختلف قفقاز سفر می‌کرد. او سرانجام در ۲۴ صفر ۱۲۹۵ق در سن ۶۶ سالگی در تفلیس درگذشت.[۲]

تالیفات

آخوندزاده در حوزه‌های مختلفی مانند نمایش‌نامه، نقد ادبی، کریتیکا، درام، نقد دین، پروتستانتیسم اسلامی، تغییر الفبا، داستان‌نویسی، نثر و شعر فارسی مطالبی نگارش کرده که مهم‌ترین آنها عبارتند از:[۳]

کتب

  • تمثیلات: (شش نمایش‌نامهٔ کمدی)؛
  • حکایت یوسف شاه: (ستارگان فریب‌خورده)؛
  • الفبای جدید؛
  • مکتوبات کمال‌الدوله: (سه مکتوب).

مقالات

  • رساله ایراد؛
  • قریتکا؛ نقد بر روزنامه ملتی و شعر سروش اصفهانی؛
  • انتقادی بر نمایش‌نامه‌های میرزا آقای تبریزی؛
  • انتقاد بر رساله «یک کلمه»؛
  • عقیدة حکیم «یوم» انگلیسی در نفی واجب‌الوجوب؛
  • تفهیم حریت از جان استوارت؛
  • مثل حکیم سیسموند؛
  • انتقاد بر مثنوی مولوی؛
  • مسائل مکتب و تدریس؛
  • دربارهٔ نظم و نثر؛
  • دربارة کتاب چلبی؛
  • عقاید بابیه؛
  • تاریخ خریستوفور قولومب فاتح ینگی دنیا؛
  • بحث میرزا فتحعلی آخوندزاده با آخوند ملااکبر السالیانی دربارهٔ عبادات.

اشعار

  • ده قطعه سروده شعر فارشی: شکایت روزگار، بازی شطرنج؛
  • پانزده قطعه شعر ترکی.[۴]

نقد تفکر آخوندزاده

سیدعلی خامنه‌ای دربارهٔ آخوندزاده معتقد است؛ او به قفقاز رفته و در روسیه سرسفرهٔ تزارها نشسته و به خیال خودش علیه دستگاه استبداد ایران شروع به مبارزه کرده است، لیکن این مبارزه نامطمئن و غیرقابل‌قبول بوده است. به‌جای نبرد با استبداد به دین و اعتقادات مردم و سنت‌های اصیل بومی متعرض شده است. میرزا فتحعلی هم‌زمان با تزارها، بلشویک‌ها و کمونیست‌ها را همراهی می‌کرده، به‌طوری که برای وی مراسم کنسرت برگزار کردند. این قضیه حکایت از این است که او هم در حکومت تزاری و هم در حکومت بلشویک‌ها طرفدار داشته است و این نشان‌دهندهٔ این است که آخوندزاده روحیه و شخصیت مضطربی داشته است. هر عاقلی پی به این نکته می‌برد که نقطه مشترک حکومت تزاری و حکومت کمونیستی در چه چیزی است و چرا از آخوندزاده حمایت می‌کنند؟ نقطه مشترک این دو گروه ضدّیت با مذهب تشیع و اسلام بوده و باید کسی را پیدا می‌کردند تا او منادی ضدّیت با اسلام را به دوش خود بکشد.[۵]

مرتضی مطهری بر این باور است که روشنفکرانی مانند آخوندزاده‌ها مشکلات جامعه خود را به‌دلیل سنت و مذهب می‌دانستند و برای فرار از این فلاکت به دنیای پیشرفته غربی و معرفی الگوهای آن روی می‌آوردند. افکار این گروه از روشنفکران مطابق بااندیشه‌های استعمارگران غربی است؛ اگرچه در ظاهر عقاید این‌ها یک‌اندیشه جدید در سطح جامعه به‌نظر می‌رسد؛ ولی در واقع تفکرات وارداتی از آن سوی مرزها است و جهل مردم نیز از سوی دیگر مانع نقد و تحلیل افکار این گروه روشنفکر می‌شود.[۶]

اندیشه سیاسی

آخوندزاده از نظر سیاسی طرفدار نهضت مشروطه و به جدایی دین از سیاست معتقد بود. وی در کتاب «مکتوب» خود استدلال می‌کند که سرزمین ایران بسیار عالی است؛ اما مردم آن نادان بوده و پادشاهی ظالم دارد و روحانیون باعث ضعف و ناتوانی مملکت شده‌اند و تعصب دینی منجر به بدبختی مردم شده است. میرزا فتحعلی به اصالت عقل و تجربه اعتقاد داشت و علم را از حکمت جدا نمی‌دانست. او با تعبد و تقلید مخالف بود. وی در اولین مرحله فکری به‌شدت متأثر از استاد میرزاشفیع بود؛ میرزا او را از درآمدن به کسوت روحانیت نهی کرد و تخم کینه روحانیت را در دلش کاشت. دومین سیر فکری او در تفلیس و با تشکیل محفل ادبی به‌نام «دیوان عقل» صورت گرفت. مراوده با بزرگان منجر به آشنایی با بزرگان و شهرت او در ایران، قفقاز، روسیه و عثمانی شد. او تصمیم گرفت جهت تربیت و آشنایی مردم با حقوق مدنی، مدرسه، روزنامه و تئاتر ایجاد کند و زنان را نیز به آزادی برساند.[۷]

مهم‌ترین محوراندیشه آخوندزاده سکولاریسم است. او به‌طور جدی طرفدار جدایی دین از سیاست و مخالف دخالت شرع بود. شاید به‌همین علت کتاب‌های وی تا سال ۱۳۵۰ش چاپ و منتشر نشد. در رابطه با ناسیونالیسم تا حدی راه افراط در پیش گرفت که خواهان تغییر حروف الفبای ایرانی شد. وی آن را یکی از عوامل عقب‌ماندگی یاد کرده و دست به اختراع الفبای جدیدی زده است. اندیشه وطن‌دوستی او علت جدایی اسلام شده و به‌سمت باستان‌گرایی و ایران قبل از اسلام گرایش شدیدی پیدا کرده بود. این وجه‌اندیشه در نمایشنامه‌های او به‌خوبی قابل مشاهده است.[۸]

حجاب از نگاه آخوندزاده

آخوندزاده از جمله روشنفکران و نوگرایان معاصر بود که نسبت به مسائل حوزهٔ زن توجه داشت. در آثارش به موضوعاتی از جمله: «آزادی زن»، «برابری میان زن و مرد»، «تعلیم و تربیت زن»، «الغای تعدد زوجات» و «آزادی حجاب» پرداخته است. او در نوشته‌هایش به‌طور واضح اعلام می‌کند که مخالف حجاب است و معتقد است زن با نزول آیهٔ حجاب تا قیامت به حبس ابدی افتاد و اینکه حجاب مربوط به زمان گذشته و جامعه عربستان بوده که به سبب حفظ حریم همسران پیامبر با اعراب به‌وجود آمده است.[۹] به نظر او دین اسلام حجاب را به ناحق بر زنان مسلمان تحمیل کرده و این مخالف برابری زن و مرد است. غرض از اجباری بودن حجاب، مصونیت افراد جامعه از گناه بوده ولی معصیت زنا هنوز در بین مردم وجود دارد.[۱۰]

آخوندزاده و نمایشنامه

آخوندزاده یکی از نویسندگان فعال دورة قاجار بوده است. مناسب‌ترین روشی که او برای بیان انتقادات خود از جامعهٔ ایران و اسلام به‌کار برد، نمایشنامه بود. وی در این فن از بزرگانی مانند «شکسپیر» و «مولیر» الگو می‌گرفت. نمایشنامه‌های او بوی انتقاد سیاسی تندی داشت:

  • در «نمایشنامه جادوگر ایرانی» صدارت حاجی میرزا آقاسی را تمسخر می‌کرد.
  • نمایشنامه دیگری به تجاوزاتی که در محیط اجتماعی کشورهای جنوب‌غربی آسیا به حقوق زن می‌شد اشاره کرده است.
  • در نمایشنامه دیگری فساد حاکمان زمان را آشکار کرده بود.
  • داستان «ستارگان فریب‌خورده» تصویری است از دولت شاه عباسی که اهل دولت، دربار، روحانیون و منجّم‌ها همگی انسان‌های غافل و چاپلوس هستند.[۱۱]

آخوندزاده را نخستین نمایشنامه‌نویس ایرانی دانسته‌اند. او تحت تأثیر نویسندگان روسیه بود. شش نمایشنامه (کتاب تمثیلات) کمدی انتقادی و یک داستان به سبک و شیوه داستان‌نویسی جدید از آثار او است: داستان «حکایت یوسف‌شاه (ستارگان گول‌خورده)» و نمایشنامه‌های «وزیرخان لنکران»، «خرس قولدور باسان»، «مرد خسیس»، «وکلای مرافعه»، «موسی ژوردان»، «ملا ابراهیم خلیل کیماگر» و «داستان یوسف‌شاه» که تمام این‌ها توسط میرزا محمدجعفر قراچه‌داغی به فارسی ترجمه شده است.[۱۲]

پانویس

  1. ↑ . آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص9-28.
  2. ↑ . آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص9-28.
  3. ↑ . مرادخانی، «میرزا فتحعلی آخوندزاده و مفهوم قانون»، 1402ش، ص102.
  4. ↑ . آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص29-31.
  5. ↑ . خامنه‌ای، «بیانات رهبری در دیدار با دانشجویان دانشگاه تهران»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.
  6. ↑ . مطهری، مجموعه آثار، 1389ش، ج14، ص34.
  7. ↑ . راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1362ش، ج‏2، ص557.
  8. ↑ . «نگاهی به جهان‌زیست میرزا فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.
  9. ↑ . آخوندزاده، مکتوبات، بی‌تا، ص36.
  10. ↑ . اروجی، «زن دراندیشۀ میرزا فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت ایران نامگ.
  11. ↑ . راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1382ش، ج‏10، ص412.
  12. ↑ . آخوندزاده نخستین نمایشنامه‌نویس جهان اسلام/از مولیر تا آخوندزاده و هدایت، خیرگزاری کتاب ایران: ایبنا

منابع

  • آخوندزاده، میرزا فتحعلی، مکتوبات، تبریز، احیاء، بی‌تا.
  • «آخوندزاده نخستین نمایشنامه‌نویس جهان اسلام/ از مولیر تا آخوندزاده و هدایت»، خبرگزاری کتاب ایران: ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۳۹۷ش.
  • اروجی، فاطمه، «زن دراندیشهٔ میرزافتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت ایران نامگ، تاریخ بازدید: ۹ مرداد ۱۴۰۳ش.
  • دمیت، فریدون، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران، خوارزمی، ۱۳۴۹ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در جمع دانشجویان دانشگاه تهران»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردبیهشت ۱۳۷۷ش.
  • راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، نگاه، ۱۳۸۲ش.
  • مرادخانی، فردین، «میرزا فتحعلی آخوندزاده و مفهوم قانون»، در مجله مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش‌نامه انجمن ایرانی تاریخ)، شمارة ۵۵، بهار ۱۴۰۲ش.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، ۱۳۷۵ش.
  • «نگاهی به جهان‌زیست میرزا فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۸ش.

حسنی ++++++++++++

زندگی نامه

فتحعلی آخوند زاده در یکی از شهرهای آذربایجان کنونی به نام نوخه به دنیا آمد. این شهر تا قبل از جنگ‌های ایران و روسیه یکی از شهرهای ایران بود، اما بعد از بروز جنگ‌های ایران و روسیه و انعقاد قرارداد گلستان، ضمیمه روسیه شد. [۱]

او در خانواده ای مرفه زاده شد و پدرش میرزا محمد نقی بن حاجی احمد در جوانی کدخدای قصبه خامنه بود و پس از آن به تجارت پرداخت. پدر و مادر او از یکدیگر طلاق گرفتند و او به همراه مادرش در خانه عموی مادرش اقامت کرد.[۲]

تحصیلات

آخوند زاده، ابتدا قرآن را در مکتبخانه روستای مشکین اردبیل آموخت، سپس با استاد روشنکر میرزا شفیع درشهر گنجه آشنا شد و از تصمیمش برای طلبه شدن صرف نظر کرد.[۳] او سپس به مدرسه دولتی رفت و روسی را آموزش دید.[۴]

او به سبب توانمندی ترجمه در سه زبان فارسی، ترکی و و روسی، نزد حاکم روس در گرجستان مشغول به کار ترجمه شد[۵] و در تفلیس که آن روزها مرکز افکار جدید قفقاز بود ، او با روشنفکر مآب ها از اقشار تحصیلکرده، شاعر و نویسنده آشنا شد[۶] و آثار جدید نویسندگان روس، ، فرانسه، انگلیس، سویس آشنایی پیدا کرد که موجب گرایش او به روشنفکری شد.[۷][۸]


دیدگاه

فتحعلی آخوند زاده، یکی از پیشروان روشنفکری ایرانی است که دچار روشنفکری بیمارگونه است. [۹] او تحت تسلط روسیه و حکومت استبدادی آنها به نقد استبداد و ظلم در جامعه ایرانی می پردازد.

آخوندزاده در کنار فعالیت‌های فرهنگی، دارای اندیشه‌های سیاسی خاصی بود که محوریت آن را مسائلی چون تقلید از غرب، سکولاریسم و آزادی غربی تشکیل می‌داد. آخوندزاده دغدغه ایران و علل عقب‌ماندگی ایران را داشت. او معتقد بود که علت عقب‌ماندگی ایرانیان ناآگاهی است، اما تجویز او در مداوای این عقب‌ماندگی، سنخیتی با فرهنگ ایران نداشت. بر این اساس، «در تلقی آخوندزاده عقب‌ماندگی و ضعف جامعه ایران، بیش و پیش از هر چیز، ریشه در دو عامل استبداد سیاسی حکومت و تحجر مذهبی داشت.[۱۰]

او به دلیل تسلط افکار بلشویکی و تزاری، منادى ضدّیت با اسلام بوده است.[۱۱] مهم‌ترین راهبرد او، برای برون‌رفت جامعه ایرانی از پیامدهای زیانبار استبداد سیاسی و استبداد مذهبی، آزاداندیشی مردم بود، بر اساس این تفکر، او یکی از مؤلفه‌های آزاداندیشی را عدم دخالت روحانیون در سیاست و جدایی دین از سیاست می‌دانست. در واقع او به سکولاریسم معتقد بود.[۱۲] آخوند زاده اعتقاد چندانی به دین ندارد و تهمت های بسیاری به پیامبر وارد می کند و ضعف های اعتقادی بسیاری در توحید، نبوت و امامت دارد.[۱۳] به طور کلی در آثار او، اروپا و متفکرانش، معیار پیشرفت است که نیاز است به عملکرد و نظریات موجود در غرب توجه شود.

دیدگاه او در مسائل زنان

آخوندزاده معتقد به آزادی و برابری زن و مرد در همه حقوق اجتماعی بود. و در قالب نمایشنامه و داستان، افکار خود را جمله در موضوع زنان نشر می داد او در نمایش نامه های خود، به مسایل زنان و مشکلات آنان در جامعه مسلمان می پردازد و کوشش زن مدرن را نشان می دهد که از قیود سنتی جامعه رها شده و نقش سازنده ای در جامعه ایفا می کند، در نمایشنامه کمدی «وزیر خان لنکران»، «خرس دزد افکن»، «مرد خسیس» به حق زنان در ازدواج پرداخته است. و در نمایشنامه های «وکلای مرافعه»، «موسی ژردان» به موضوع زنان آزادیخواه توجه کرده است.[۱۴]

«مکتوبات کمال الدوله» مشخص ترین اثر روشنفکری او در موضوع زنان است. که در این اثر به مخالفت با حجاب می پردازد زیرا معتقد است با نزول آیه حجاب نصف جمعیت بشر به حبس ابدی دچار شده اند، و به واسطه حجاب، جامعه اسلامی از «بدبخت ترین کل ملل روی زمین»[۱۵] شده است. و زنان به واسطه حجاب از آزادی و آموزش علوم، فنون، و صنایع محروم شده اند و دچار انواع مرض ها شده اند.[۱۶]

فتحعلی آخوند زاده به دنبال لغو تعدد زوجات است زیرا معتقد است، تعدد زوجات موجب رابطه مالک و مملوک در زن و شوهر می شود و این رابطه خلاف عدالت و مساوات است ، همچنین در نگاه او تعدد زوجات موجب، اختلاف خواهران و برادران، محرومیت زن از عشق همسر، ظلم به زن می شود و خلاف برابری است. او از دولت اسلامی و علما می خواهد قانون تعدد زوجات و حجاب لغو شود.

به طور کلی آخوند زاده خواستار پروتستانیزم دینی، برای تغییر وضعیت زنان است. و اسماعیلیه را در پروتستانیزم اسلامی به خصوص در موضوع زنان موفق می داند. و توصیه می کند سایرین باید به دنبال تفکر روشنفکرانه آن ها باشند.آخوندزاده ر در مورد، اصطلاح «پروتستانیسم»می‌نویسد: «پروتستانیسم عبارت از مذهبی است که حقوق الله و تکالیف عباده الله جمیعاً ساقط بوده و فقط حقوق الناس باقی بماند. ابتدا ایجاد این نوع مذهب در میان ملت اسلام به اهتمام «علی ذکره السلام اسماعیلی» وقوع یافت». باید توجه داشت معنایی که آخوندزاده از این واژه ارائه می‌دهد با آنچه در غرب از آن یاد می‌شد، ناسازگاری آشکاری داشت. او می‌پنداشت که پروتستانیسم به معنای نابودی عقاید دینی است و در همین راستا به تفسیر آن پرداخت و به شدت به باورها و عقاید دینی تاخت.[۱۷]

او حتی به تفکرات باب در موضوع زنان هم اشاره می کند که معتقد به آزادی تعلیم و تربیت زنان و برابری هست. آخوند زاده هم معتقد به برابری زن و مرد در تعلیم و تربیت بود، که اجبار در آموزش را لازم می دانست. و سخت بودن الفبای فارسی را ، یکی از موانع تحصیل سواد زنان است [۱۸]

آثار

  • تمثیلات یا شش نمایشنامه کمدی
  • حکایت یوسف شاه یا ستارگان فریب خورده (داستان)
  • مکتوبات کمال الدوله که بعدها سه مکتوب نام گرفت
  • رساله ایراد
  • انتقاد بر مثنوی معنوی
  • عقاید بابیه
  • درباره نظم و نثر
  • الف باء جدید[۱۹]

پانویس

  1. ↑ www.iichs.ir/News-8391/نگاهی-به-جهان‌زیست-میرزافتحعلی-آخوندزاده/?id=8391
  2. ↑ مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی
  3. ↑ اندیشه های میرزا فتحتعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت
  4. ↑ مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی
  5. ↑ اندیشه های میرزا فتحتعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، ص14
  6. ↑ اندیشه های میرزا فتحتعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، ص15، 16، 17
  7. ↑ مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی
  8. ↑ ندیشه های میرزا فتحتعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، ص24، 25، 26
  9. ↑ https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2263
  10. ↑ سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر
  11. ↑ https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2263
  12. ↑ سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر
  13. ↑ رک:اندیشه های میرزا فتحعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، فصل تعقل فلسفی
  14. ↑ مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی
  15. ↑ مکتوبات، کمال الدوله، آخوند زاده، ص61
  16. ↑ مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی
  17. ↑ https://www.cgie.org.ir/fa/news/129807/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%87%D9%85%E2%80%8C%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87---%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C
  18. ↑ مقاله زن در اندیشه میرزا فتحعلی آخوند زاده، (1227-1295ق/ 18121878م)، فاطمه اروجی
  19. ↑ اندیشه های میرزا فتحعلی آخوند زاده، فریدون آدمیت، ص30

منابع

فاطمی

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=میرزا_فتحعلی_آخوندزاده&oldid=49164»