سرپوش مادها: تفاوت میان نسخه‌ها

سرپوشِ ماد پیشینه‌ای کهن دارد و شواهدی چون نقوش غارهای لرستان و جام نقره‌ای ارِبونی پیدایش آن را به شش هزار سال پیش می‌رساند. مادها به‌سبب دامپروری، کلاه‌های خود را از نمد، پشم و پارچه می‌ساختند و ثروتمندان از پوست حیوانات گران‌بها بهره می‌بردند. مهم‌ترین سرپوش آنان باشلق بود؛ کلاهی نوک‌تیز و پوشانندۀ گوش و گردن که بعدها در اروپا به «کلاه آزادی» شهرت یافت. تیاره نیز کلاه سه‌برجستگی‌داری بود که شاهان و موبدان بر سر می‌گذاشتند و نماد مقام به شمار می‌رفت. در ارتش ماد، نوارهای ساده، کلاه‌های گرد و گونه‌های نظامی تیاره رواج داشت. مردم عادی نیز بیشتر از نوارهای کتانی برای بستن سر استفاده می‌کردند. در مجموع، سرپوش در فرهنگ ماد علاوه بر حفاظت، نشان‌دهندۀ جایگاه اجتماعی، قومیت و نقش مذهبی افراد بود.  

آثار باستانی مانند نقوش نقاشی و حکاکی شده بر دیوار غارها‌ و نیز منابع تاریخی ‌نشان می‌دهد که استفاده از سربند به حدود شش هزار سال پیش باز می‌گردد. بر روی دیوار غارها در لرستان تصاویر متعددی از کلاه دیده می‌شود. تعداد 110 تصویر از انسان با پوشش کلاه در کوه دوشه به رنگِ سیاه ترسیم شده است.<ref>  شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، 1374ش، ص‌25.</ref>  همچنین جامی از جنس نقره با پایه‌ای به فرمی از حیوان در منطقه اِرِبونی ایران کشف شده است که بر روی این جام تصویر یک سوارکار مادی حک شده است. سوارکار با سرپوش پارچه‌ای سفت که احتمالاً نمد باشد به‌همراه گیره‌ای از فلز برای نگهداری کلاه و کارکردی تزیینی مشاهده می‌شود. تصویر عقابی نیز روی کلاه سوزن‌دوزی شده است.<ref>  [http://ensani.ir/fa/article/401649/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%D9%94-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86 شهبازی و حیدرزاده، «پوشاک در دوره‌ مادها و هخامنشیان»، 1397ش، ص‌87.] </ref>

<ref>[https://www.sid.ir/search/journal/paper/%d9%85%d8%a7%d8%af%d9%87%d8%a7/fa?str=%d9%85%d8%a7%d8%af%d9%87%d8%a7&page=1&sort=0&fgrp=all&ftyp=all&fyrs=all پناهی واخباری، «ساختار و کارکردهای خانواده ایرانی دردوره مادها»، 1397ش، ص60.]</ref> به‌علت دامپرور بودن، هنر ریسیدن نخ از پشم را آموخته بودند.<ref>  [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/04e4f636094017feb48d968509137862 کرمی، «‌مطالعه پوشاک معاصر زنان لر منطقه لرستان با پوشاک زنان دوره باستان با تکیه بر قوم ماد»، 1396ش، ص38.]</ref>  مادها در اغلب موارد برای پوشش سر از کلاهی از جنس پارچه یا نمد استفاده می‌کردند. ثروتمندان همین کلاه را از پوست پلنگ و یوزپلنگ تهیه می‌کردند.<ref>  [https://omdehstyle.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D9%85/ «تاریخچه لباس مادها چیست؟ ویژگی پوشاک مادها!»، ‌وب‌سایت پخش پوشاک.]</ref>

باشلق، کلمه‌‌ای با ریشۀ ترکی متشکل از باش به معنی سر و لیق (حرف نسبت) ساخته شده است.  

 

باشلق مادی، نوعی از سرپوش پوشاک ماد است. انواع این کلاه در میان مادها، ارامنه، پارت‌ها و مردم قفقاز شهرت داشت. کلاه باشلق، در فرهنگ پوشاک اروپا با نام «فَریجین» شناخته شده است. اروپاییان در جریان انقلاب فرانسه آن را «کلاه سرخ آزادی» نام‌گذاری کرده‌اند.<ref>  [https://farzanesh.com/?p=3389 «سه مغ به دیدار مسیح تازه متولد شده می‌روند»، وب‌سایت فرزانش و فلسفه.]</ref> باشلق از جنس نمد و یا پارچه کتان با نوکی بلند و تیز به مانند کیسه‌ای مخروطی‌شکل‌ که نوک آن به عقب یا جلو برگشته است با دنبالۀ کوتاهی‌ در پشت سر طراحی شده است. این نوع سرپوش گردن و گوش‌ها را‌ می‌پوشاند و در برخی مواقع قسمت جلوی کلاه تا روی دهان بالا‌ می‌آید.<ref> یار‌شاطر، پوشاک در ایران زمین، 1383ش، ص‌50.</ref> این بلندی جلوی دهان برای جلوگیری از ریزش آب دهان، ریزش موها و همچنین به هنگام صحبت خدمتگزاران با پادشاه برای جلوگیری از دمیدن در صورت شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته است. امروزه نیز زنان ایلاتی به‌ویژه ترکمن‌ها با دستمالی که به آن یاشماق یا باشماق گفته می‌شود، دهان خود را به‌نشانۀ احترام به بزرگ‌ترها می‌پوشانند.<ref>  [https://iranantiq.com/handicraft/textile/traditional-clothing/persian-cap/basliq «درباره باشلق»، وب‌سایت ایران آنتیک.]</ref>

تیاره نام یکی از سرپوش‌هایی است که در تمدن یونان نیز به همین اسم وجود دارد. «تیاره»، «کیداریس»، «کیتاریس» و یا «کیرباسیا» اسامی دیگری است که به کلاهی به‌شکل سه برجستگی در جلوی سر و دنباله‌ای کوتاه پشت سر به حالت آویزان اطلاق شده است. این کلاه از فرهنگ غیر (برگرفته از فرهنگ آناتولی) به تمدن مادها پا نهاده است. پژوهشگران ‌احتمال می‌دهند که در تهیۀ این کلاه از نمد و یا گاهی ابریشم و چرم نیز استفاده می‌شده است. این کلاه گوش، چانه، سر و گردن را می‌پوشانید و  مغ‌ها در هنگام اجرای مراسم آتش مقدس علاوه ‌بر استفاده از کلاه با دستمالی بینی و دهان خود را می‌بستند تا نفس آنها به هنگام اجرای مراسم، آتش مقدس را آلوده نسازد.<ref>  [https://ensani.ir/file/download/article/1567322326-9990-13-5.pdf شهبازی و حیدرزاده، «پوشاک در دوره مادها و هخامنشیان»، 1397ش، ص‌90.]</ref> قسمت بالا و نوک تیز کلاه تیاره  همانند باشلق است که به‌وسیلۀ خز حیوانات گران‌قیمت پر می‌شود.<ref>  یار‌شاطر، پوشاک در ایران زمین، 1383ش، ص‌52.</ref> در فرهنگ استفاده از این سرپوش، فقط شاه بود که می‌توانست ‌تیاره‌ را راست برسر بگذارد و نوک آن برای آنکه صاف بایستد از درون به‌وسیله قالب‌ها نگه داشته می‌شد. یونانیان به‌علت وجه تشابه تیاره با تاج خروس آن را مورد تمسخر قرار می‌دادند. این سرپوش در خاورمیانه مورد استفاده بود و افراد با جایگاه دینی همچون موبدان و راهبان از آن استفاده می‌کردند. نمونه‌ای از این سرپوش در موزه مردم‌شناسی ناپل قابل مشاهده است.<ref>  یار‌شاطر، پوشاک در ایران زمین، 1383ش، ص‌52.</ref>   

چهار نوع سربند مخصوص سربازان با لباس پیاده نظام بود که عبارتند از:

#استفاده از تیاره به همراه لباس پیاده نظام.<ref>  یار‌شاطر، پوشاک در ایران زمین، 1383ش، ص‌50.</ref>