پرش به محتوا

شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
شرم؛ الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی.
[[پرونده:شرم.png|جایگزین=دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا|بندانگشتی|دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی که در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا، مدال را بر گردنش آویخت.]]
'''شرم؛''' الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی.


شرم، معادل فارسی واژهٔ حیا، در زبان عربی است و به‌معنای خجالت، آزرم و نوعی بازدارندگی درونی ناشی از ترس از سرزنش، مجازات یا آشکار شدن عیب‌ها و کاستی‌های انسان در برابر دیگران است. همچنین می‌توان آن را الگویی ارتباطی دانست که بر پایهٔ احترام و حفظ کرامت انسانی شکل می‌گیرد. اصل وجود شرم، ماهیتی فطری و تغییرناپذیر دارد، اما نمودها و مصادیق آن با توجه به تفاوت‌های فرهنگی، دچار تغییر و تحول می‌شود. شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده، از مهم‌ترین جلوه‌های شرم مثبت به‌شمار می‌آیند.
شرم در زبان فارسی مفهومی همسان حیا دارد، اما با این تفاوت که غیرارادی و معطوف به قضاوت دیگران است. از منظر روان‌شناختی، شرم هیجانی اخلاقی و حاصل تعارض خود واقعی با خود آرمانی است و در شکل افراطی به کاهش عزت‌نفس و انزوا می‌انجامد. در نگاه جامعه‌شناختی، شرم تجربه‌ای ارتباطی است که با سازوکاری درونی، فرد را از هنجارشکنی بازداشته و به هماهنگی با ارزش‌های اجتماعی سوق می‌دهد. شرم در فرهنگ اسلامی، به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌ زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله در پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پای‌بندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده.


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
=== معنای شرم ===
واژه شرم در [[زبان فارسی]]، مفهومی همسان [[حیا]] دارد و به‌معنای خجالتی است که از ترس ملامت یا آگاهی دیگری بر عیب و نقص در [[سبک زندگی]] فرد پدیدار می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/شرم-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم].</ref> کلمهٔ شرم با واژگان شرمنده، شرم‌زدگی، شرم‌آلود، شرمساری، شرم‌آور و شرمگین هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با مفهوم حیا، خجالت، عار و [[عفت]]، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ [https://vajehyab.com/dehkhoda/شرم-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم].</ref>
شرم در عربی به‌معنای بریدن،<ref>[https://lib.eshia.ir/86578/7/332/شرم صاحب بن عباد، المحیط فی‌اللغه، 1414ق، ج7، ص332.]</ref> در فارسی به‌جای حیا<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/حیا،-فضیلتی-انسانی نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و در عرف جامعه نیز، شرم و حیا به‌صورت مترادف به‌کار رفته<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ص76.]؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126.]</ref> و به‌معنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری بر عیب و نقص در سبک‌زندگی آدمی پدیدار می‌شود.<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ص617؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/حیا،-فضیلتی-انسانی نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> کلمهٔ شرم باواژه‌هایی همچون شرمنده، شرم‌زده، شرم‌زدگی، شرمندگی، شرم‌آلود، شرم‌آلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرم‌آور، شرمگین و شرمناک هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با واژه‌هایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج2، ص14237-14242؛ عمید، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ذیل واژهٔ شرم؛ انصاف پور، فرهنگ فارسی، 1374ش، ص629.</ref>


=== شرم و مفاهیم مشابه ===
=== تفاوت شرم و حیا ===
==== تفاوت شرم با حیا ====
* منشأ: شرم ریشه در [[فطرت]] و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با [[ایمان]] و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.<ref>مصباح یزدی، «[https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/اخلاق-و-عرفان-اسلامی-مفهوم-حیاء-و-آثار-مترتب-بر-آن اخلاق و عرفان اسلامی؛ مفهوم حیا و آثار مترتب بر آن]»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.</ref>
شرم هرچند به لحاظ کاربرد آن در سبک‌زندگی، به‌معنای حیا به‌کار می‌رود؛ اما در مواردی با هم تفاوت دارند:
* ناظر: شرم بیشتر ناظر به قضاوت دیگران است،<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> در حالی که حیا شامل نظارت [[وجدان]] و [[خدا]] نیز می‌شود.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>
* شرم از نظر زبانی واژه‌ای فارسی است، در حالی که حیا واژه‌ای عربی محسوب می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126.]</ref>
* ارادی بودن: شرم حالتی غیرارادی و انفعالی است، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه محسوب می‌شود.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>
* از نظر منشأ، شرم بیشتر ریشه در نفس، فطرت و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با ایمان و احساس حضور و ترس از خداوند نیز مرتبط است.<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج18، ص843؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/اخلاق-و-عرفان-اسلامی-مفهوم-حیاء-و-آثار-مترتب-بر-آن مصباح یزدی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* ارزش: شرم به‌دلیل طبیعی بودن، ارزش ذاتی ندارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و 134.]</ref> ولی حیا به‌سبب ارتباط با ایمان و [[اراده]]، دارای ارزش ذاتی است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.</ref>
* از نظر ناظر، شرم معمولاً در ارتباط با نگاه و قضاوت دیگران و ناظران بیرونی شکل می‌گیرد،<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> در حالی که حیا علاوه بر ناظران بیرونی، به ناظران درونی مانند وجدان، احساس حضور خداوند و باورهای معنوی نیز وابسته است.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>
* آثار: شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/105461/آثار-فردی-و-اجتماعی-حیا «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* از نظر ارادی بودن، شرم غالباً حالتی غیرارادی و انفعالی است که به‌طور طبیعی در انسان پدید می‌آید، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه است که از درک خوبی‌ها و بدی‌ها و انتخاب آگاهانه فرد ناشی می‌شود.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>
* از نظر ارزشمندی، شرم به‌دلیل طبیعی و انفعالی بودن، ارزش ذاتی مستقلی ندارد و ارزش آن بیشتر به پیامدهایی مانند پشیمانی و اصلاح رفتار وابسته است؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و134.]</ref> در مقابل، حیا به‌سبب ارتباط با اراده، ایمان و بُعد معنوی انسان، دارای ارزش ذاتی است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.</ref>
* از نظر زمان بروز، شرم می‌تواند پیش از انجام کار ناپسند یا پس از آن ایجاد شود، اما حیا معمولاً پیش از انجام کار ناپسند شکل می‌گیرد و مانع ارتکاب آن می‌شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref>
* از نظر آثار نیز، شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/105461/آثار-فردی-و-اجتماعی-حیا «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


==== تفاوت شرم با خجالت ====
=== تفاوت شرم و خجالت ===
واژهٔ خجالت در زبان فارسی معمولاً برای بیان مفهوم شرم به‌کار می‌رود، اما در زبان عربی این واژه به‌همین صورت رایج نیست و به‌جای آن از واژهٔ خَجَل، استفاده می‌شود. خجل در عربی به حالتی اشاره دارد که نشان‌دهندهٔ شرم، شرمساری یا شرمندگی فرد است.<ref>دهخدا، لغت نامهٔ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537 و 9544؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1381ش، ص401.</ref> با این حال، خجالت در فارسی از برخی جهات با شرم، تفاوت دارد:
* کیفیت: شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که در ظاهر فرد مانند تغییر چهره، نمایان می‌شود.<ref>[https://ravanhami.com/آیا-خجالت-نعمت-است-یا-مصیبت؟/ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.]</ref>
* از نظر کیفیت، شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که معمولاً به‌صورت موقتی و در ظاهر فرد، مانند تغییر حالت چهره، نمایان می‌شود.<ref>سیّاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی، ج1-2، (ترجمهٔ المنجد لوئیس معلوف با اضافات)، 1387ش، ص447؛ رازی، فرهنگ واژه‌های فارسی سره برای واژه‌های عربی در فارسی معاصر، 1366ش، ص88؛ [https://adibefazel.com/2025/10/فرق-خجالت-و-شرم-درک-عمیق-احساسات-انسانی/ فاضل، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آن‌ها»، وب‌سایت ادیب فاضل؛] [https://ravanhami.com/آیا-خجالت-نعمت-است-یا-مصیبت؟/ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.]</ref>
* ارزش: شرم می‌تواند هم مثبت و هم منفی باشد،<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129]</ref> اما خجالت بیشتر جنبه منفی داشته و با کاهش [[اعتمادبه‌نفس]] همراه است.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
* از نظر ارزشی، شرم می‌تواند هم جنبه مثبت و هم جنبه منفی داشته باشد،<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129]</ref> اما خجالت بیشتر به جنبهٔ منفی شرم اشاره دارد و اغلب با ویژگی‌هایی مانند کاهش اعتمادبه‌نفس، احساس ناکامی و ناتوانی در حضور در جمع همراه است.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
* زمان بروز: شرم ممکن است پیش یا پس از عمل ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش،  ص61.]</ref>
* از نظر زمان بروز، شرم می‌تواند پیش از انجام یک عمل یا پس از آن ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از انجام عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664؛] [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش،  ص61.]</ref>
* از نظر عامل، شرم ممکن است در اثر عوامل درونی مانند وجدان یا عوامل بیرونی مانند قضاوت دیگران ایجاد شود، در حالی که خجالت بیشتر در نتیجهٔ عوامل بیرونی و واکنش دیگران شکل می‌گیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref>


==== تفاوت شرم با احساس‌گناه ====
=== تفاوت شرم و احساس گناه ===
شرم و احساس گناه هر دو از هیجانات اخلاقی خودآگاه هستند که پس از ارتکاب خطا یا انجام رفتار ناشایست در زندگی فرد پدید می‌آیند. هنگامی که انسان نادرستی یک رفتار را درک می‌کند، ممکن است دچار احساس بی‌کفایتی و حقارت شود و از خود احساس شرم کند، یا با تجربهٔ احساس گناه، به جبران رفتار نادرست و اصلاح آن تمایل پیدا کند. با وجود شباهت مفهومی، شرم و احساس گناه تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند:
* تمرکز: در شرم، توجه فرد بر «خودِ نالایق» متمرکز است، اما در [[احساس گناه]] تمرکز بر «رفتار نادرست» است.
* از نظر موضوع تمرکز، در شرم توجه فرد بیشتر بر خودِ او و احساس نالایق بودنش متمرکز است، در حالی که در احساس گناه، تمرکز بر رفتار نادرست است، نه بر ارزشمندی کلی فرد.
* پیامد: شرم اغلب به کناره‌گیری و پنهان‌شدن می‌انجامد، در حالی که احساس گناه فرد را به سمت پذیرش خطا و جبران آن سوق می‌دهد.
* از نظر عامل، شرم معمولاً با احساس حضور یک ناظر واقعی یا حتی خیالی و نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه بیشتر ناشی از آگاهی فرد نسبت به نادرستی عمل خود است، حتی اگر کسی از آن آگاه نباشد.
* عامل: شرم با نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز از آگاهی درونی فرد ناشی می‌شود.<ref>سهراب‌زاده و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref>
* از نظر پیامد، شرم اغلب سبب تمایل فرد به پنهان‌شدن، کناره‌گیری یا حتی واکنش‌های منفی می‌شود و می‌تواند احتمال بروز رفتار مطلوب را کاهش دهد. در مقابل، احساس گناه معمولاً فرد را به پذیرش خطا، اعتراف و تلاش برای جبران آن سوق می‌دهد و زمینهٔ اصلاح رفتار را فراهم می‌کند.<ref>سهراب‌زاده و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref>
* از نظر محل بروز، شرم بیشتر زمانی تجربه می‌شود که خطا، آشکارشده یا احتمال آشکارشدن آن وجود دارد، در حالی که احساس گناه می‌تواند حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز در فرد شکل بگیرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/366100/بررسی-رابطه-معنویت-و-احساس-شرم-و-گناه جوکار و کمالی، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، 1394ش، ص5-6].</ref>


== شرم در نگاه روان‌شناختی ==
== شرم در نگاه روان‌شناختی ==
=== مفهوم شرم در روان‌شناسی ===
در [[روان‌شناسی]]، شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی تعریف می‌شود که فرد آن را در نتیجهٔ ارزیابی کلی از خویشتن تجربه می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص208 و 212].</ref> این احساس زمانی پدید می‌آید که فرد میان خود واقعی و [[خود آرمانی]] یا انتظارات کمال‌گرایانه‌اش، تعارضی احساس کند و چنین برداشت کند که از معیارهای مطلوب، به‌ویژه در دید دیگران، فاصله گرفته است. اگر شرم به‌شکلی افراطی و غیرمنطقی بروز کند، می‌تواند پیامدهای منفی چشمگیری به‌دنبال داشته باشد؛ از جمله کاهش [[عزت نفس]]، گوشه‌گیری و انزوای روانی و بروز احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.<ref>[https://phm.znu.ac.ir/article_32207.html اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک‌دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ص116 و 121-122.] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص209-211].</ref>
در رویکرد روان‌شناختی، شرم نوعی هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی است که فرد آن را در ارتباط با ارزیابی کلی خود تجربه می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص208 و 212؛] [https://ensani.ir/fa/article/366100/بررسی-رابطه-معنویت-و-احساس-شرم-و-گناه جوکار و کمالی، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، 1394ش، ص4.].</ref> این هیجان زمانی شکل می‌گیرد که فرد میان خود واقعی و خود آرمانی، یا انتظارات کمال‌گرایانهٔ خود تعارض احساس کند و تصور کند که از معیارهای مطلوب، به‌ویژه در نگاه دیگران، فاصله گرفته است. در صورتی که شرم به‌صورت افراطی و غیرمنطقی تجربه شود، می‌تواند پیامدهای منفی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد؛ از جمله کاهش عزت نفس، کناره‌گیری و انزوای روانی، و شکل‌گیری احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.<ref>[https://phm.znu.ac.ir/article_32207.html اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک‌دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ص116 و 121-122.] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص209-211؛] [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>


=== جلوه‌های شرم از منظر روان‌شناسی ===
=== جلوه‌های شرم از منظر روان‌شناسی ===
بر اساس دیدگاه برگو، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:
[[پرونده:شرم۱.png|جایگزین=طرح جمع‌آوری معتادان متجاهر |بندانگشتی|طرح جمع‌آوری معتادان متجاهر ]]
بر اساس دیدگاه جوزف برگو که یک روان‌درمانگر و روانکاو است، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:
# '''شرم ناشی از شکست:''' که به‌صورت احساس بی‌کفایتی و ناتوانی در مقایسه با دیگران تجربه می‌شود.
# '''شرم ناشی از شکست:''' که به‌صورت احساس بی‌کفایتی و ناتوانی در مقایسه با دیگران تجربه می‌شود.
# '''شرم ناشی از طرد:''' که با احساس پذیرفته‌نشدن و طردشدن از سوی دیگران همراه است.
# '''شرم ناشی از طرد:''' که با احساس پذیرفته‌نشدن و طردشدن از سوی دیگران همراه است.
# '''شرم ناشی از افشا شدن:''' که فرد در آن احساس آسیب‌پذیری، ضعف و بی‌دفاعی در برابر دیگران دارد.
# '''شرم ناشی از افشا شدن:''' که فرد در آن احساس آسیب‌پذیری، ضعف و بی‌دفاعی در برابر دیگران دارد.
# '''شرم ناشی از نادیده گرفته شدن:''' که در آن فرد احساس بی‌اهمیتی و بی‌ارزشی می‌کند و تصور می‌کند در نظر دیگران مورد توجه و احترام قرار ندارد.<ref name=":2">برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>
# '''شرم ناشی از نادیده گرفته شدن:''' که در آن فرد احساس بی‌اهمیتی و بی‌ارزشی می‌کند و تصور می‌کند در نظر دیگران مورد توجه و احترام نیست.<ref name=":2">برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33.</ref>


== شرم در نگاه جامعه‌شناختی ==
== شرم در نگاه جامعه‌شناختی ==
اگرچه شرم از منظر روان‌شناختی هیجانی مرتبط با ارزیابی فرد از خود و رابطهٔ او با خویشتن محسوب می‌شود، از منظر جامعه‌شناختی تجربه‌ای ارتباطی است که به نگاه، ارزیابی و داوری دیگران وابسته است. به بیان دیگر، شرم در بستر روابط اجتماعی معنا پیدا می‌کند و با آگاهی فرد از قضاوت دیگران شکل می‌گیرد.<ref>برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref> شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، نقش مهمی در تنظیم سبک زندگی اجتماعی دارد. این هیجان زمانی پدید می‌آید که فرد، رفتار خود را در تعارض با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی درک کند. در چنین وضعیتی، فرد ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی و خودسرزنشی را تجربه کند. این تجربه موجب می‌شود فرد برای حفظ جایگاه، اعتبار و پیوند خود با جامعه،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم،  1387ش، ص72.]</ref> از رفتارهای ناهنجار و ضد اجتماعی پرهیز کند و رفتار خود را با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی هماهنگ سازد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126؛] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.]</ref>
از منظر [[جامعه‌شناسی|جامعه‌شناختی]]، شرم یک تجربه ارتباطی و اجتماعی است که به نگاه، ارزیابی و قضاوت دیگران گره خورده است. شرم هنگامی بروز می‌کند که فرد رفتاری را انجام دهد که با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی ناسازگار می‌داند. در چنین موقعیتی، ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی یا سرزنش خود را تجربه کند. این احساسات او را به بازنگری در رفتارش وامی‌دارد تا جایگاه و اعتبارش را در میان دیگران حفظ کند و پیوندش را با جامعه از دست ندهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم،  1387ش، ص72.]</ref> به این ترتیب، شرم می‌تواند به‌عنوان یک سازوکار درونی، فرد را از رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی دور نگه دارد و او را به هماهنگی با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی سوق دهد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126].</ref>


== شرم در فرهنگ اسلام ==
== شرم در فرهنگ اسلامی ==
=== مفهوم شرم در اسلام ===
در [[سبک زندگی اسلامی]]، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> شناخته می‌شود که نقش مهمی در [[رشد معنوی]] و [[تعالی انسان]] ایفا می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.]</ref> از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و [[کرامت انسان|کرامت انسانی]] است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref> بر اساس اعتقاد به [[خدا]] و [[آخرت]] در [[آموزه‌های اسلامی]]، شرم به‌مثابهٔ یک‌بازدارندهٔ درونی عمل کرده و سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref>
در سبک زندگی اسلامی، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> و احساسی اخلاقی شناخته می‌شود که نقش مهمی در رشد معنوی و تعالی انسان ایفا می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.]</ref> از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref> بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه‌های اسلامی، شرم به‌مثابهٔ یک‌بازدارندهٔ درونی عمل کرده و با ایجاد حساسیت اخلاقی، سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref>


=== شرم در قرآن ===
قرآن، مفهوم شرم را با واژگانی از ریشهٔ حیا، به‌کار برده است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> گاه در توصیف رفتار پیامبر<ref>سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> و گاهی در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر [[حضرت شعیب]] که [[حضرت موسی|موسی]] را به نزد پدر خویش فراخواند.<ref>سورهٔ قصص، آیهٔ 25.</ref> در چارچوب فرهنگ قرآنی، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/حیا-و-شرم-در-قرآن-کریم «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.]</ref>
در قرآن کریم، یکی از معانی استحیا، شرم دانسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیاء در قرآن»، وب‌سایت راسخون.]</ref> این مفهوم در چند مورد با واژگانی برگرفته از ریشهٔ استحیا، به‌کار رفته است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> گاه در قالب فعل منفی دربارهٔ خداوند،<ref>سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> گاه در توصیف رفتار پیامبر،<ref>سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> و نیز در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر حضرت شعیب.<ref>سورهٔ قصص، آیهٔ 25.</ref> همچنین، با توجه به آیاتی که به معرفی رفتارهای پسندیده و ناپسند، جایگاه والای انسان و حضور ناظران الهی بر اعمال انسان اشاره دارند، نوعی نظام مراقبت اخلاقی در زندگی مؤمن شکل می‌گیرد. در این چارچوب، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/حیا-و-شرم-در-قرآن-کریم «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.]</ref>


=== شرم در روایات ===
در روایات اسلامی نیز شرم به‌عنوان روشنگر [[عقل]] و از ویژگی‌های اساسی [[دین‌داری]] یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> همچنین، ارتباط نزدیک شرم با ایمان سبب شده است که این مفهوم با [[عفت]] و [[پاک‌دامنی]] پیوند یابد.<ref>ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.</ref> در برخی روایات، شرم همراه و یاور [[عفاف]]<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و از عوامل مهم حفظ پاکی و [[سلامت اخلاقی]] انسان معرفی شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref>
در روایات اسلامی نیز، شرم جایگاهی والا دارد و از آن به‌عنوان عامل روشنگری عقل، زینت اسلام و از ویژگی‌های اساسی دینداری یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> همچنین، ارتباط نزدیک شرم و حیا با ایمان سبب شده است که این مفهوم با عفت و پاکدامنی پیوند یابد.<ref>ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.</ref> در برخی روایات، شرم همراه و یاور عفاف<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و از عوامل مهم حفظ پاکی و سلامت اخلاقی انسان معرفی شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref>


=== کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند ===
=== مؤلفه‌های شرم ===
در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. شرم در انسان یک حالت احساسی است که با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، در حالی که خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود، مقصود آن است که خداوند از بیان حق یا انجام امور درست و حکیمانه بازنمی‌ایستد و از بیان حقیقت خودداری نمی‌کند. مفسران این تعبیر را به معنای پاکی و منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس انسانی.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]؛ [https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیا در قرآن»، وب‌سایت راسخون.]</ref> در مقابل، شرم در انسان ریشه در گرایش فطری او به حفظ کرامت و بی‌نقص جلوه کردن دارد. انسان به دلیل نگرانی از آشکار شدن نقص‌ها و ترس از سرزنش یا کاهش اعتبار اجتماعی، از انجام رفتارهای ناپسند پرهیز می‌کند. از این‌رو، شرم در زندگی انسان نقش مهمی در حفظ شخصیت اخلاقی و تنظیم رفتارهای فردی و اجتماعی ایفا می‌کند.<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/منظور-از-شرم-و-حیاء،-و-کارکردهای-آن «منظور از شرم و حیاء و کار کردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی.]</ref>
در فرهنگ اسلامی، شرم و حیا غالباً هم‌معنا به‌کار رفته‌اند و مباحث مرتبط با شرم معمولاً در چارچوب حیا بررسی می‌شوند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ص76.]</ref> شرم به‌عنوان عنصری مؤثر در [[سبک زندگی]] انسان، چهار مؤلفه اصلی دارد:<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>
# '''فاعل شرم‌کننده:''' فرد زمانی شرم می‌کند که به کرامت نفس و ارزش خود باور داشته باشد، از زشتی رفتار خود آگاه باشد و برای ناظر رفتار خود ارزش و احترام قائل باشد.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.</ref>
# '''فعل شرم‌آور:''' شامل هر رفتار ناهنجار یا ترک کار نیک، از منظر شرعی، عرفی یا عقلی در فرهنگ جامعه است.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص42.</ref>
# '''حضور و نظارت ناظر:''' شرم زمانی برانگیخته می‌شود که فرد حضور و نظارت ناظری محترم را درک کند؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> این ناظر می‌تواند [[خداوند]]، [[وجدان]]، [[مردم]]، [[فرشتگان]] یا [[اولیای الهی]] باشد.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>
# '''مهار نفس:''' به اقتضای شرم، فرد، میان خواسته‌های نفسانی و مصلحت خود تعادل برقرار کرده و گرایش‌ها و امیال نفسانی را کنترل می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>
 
=== کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند ===
در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. احساس شرم در انسان با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، اما خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود،<ref>سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> مفسران این تعبیر را به معنای منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664].</ref>


== شرم در فرهنگ مادی ==
== شرم در فرهنگ مادی ==
در سبک‌زندگی مدرن و مادی، مرجعیت‌های سنتی اخلاق، مانند ایده‌های ثابت، متون مقدس و الگوهای شخصی، جایگاه و قداست پیشین خود را تا حد زیادی از دست داده‌اند.<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.]</ref> در نتیجه، ارزش‌های اخلاقی حالتی نسبی و فردی یافته و تشخیص خوبی و بدی بیش از آنکه بر معیارهای مشترک اجتماعی استوار باشد، به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> به‌همین دلیل، شرم در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی و خودتعریف‌شده متکی است؛ برخلاف سبک زندگی سنتی که در آن، شرم با هنجارهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی و اخلاقی، پیوندی مستقیم دارد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/222266-احساس-شرم-از-عناصر-اخلاق-مدرن قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref>
در فرهنگ مادی که سبک زندگی مدرن را به‌همراه دارد، شرم، نه‌تنها ارزش اخلاقی دانسته نمی‌شود، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن، نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> در این فرهنگ، سنت‌های اخلاقی از جایگاه بالایی برخوردار نیستند<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پساساختارگرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.]</ref> و تشخیص خوبی و بدی به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> شرم نیز در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی متکی است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/222266-احساس-شرم-از-عناصر-اخلاق-مدرن قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref> همچنین برخی اندیشمندان غربی، به‌دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.<ref>میدلتون موز، ''روان‌شناسی شرم و گناه''، 1373ش، ص28.</ref> در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.</ref>
 
همچنین برخی روان‌شناسان و متفکران غربی، به دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.<ref>جین میدلتون موز، ''روان‌شناسی شرم و گناه''، 1373ش، ص28.</ref> در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.</ref> بر این اساس، در چارچوب سبک زندگی مادی، شرم نه‌تنها ارزش اخلاقی پیشین خود را از دست داده، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن و بی‌شرمی به‌عنوان نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref>


== انواع شرم ==
== انواع شرم ==
شرم در سبک زندگی، از منظرهای مختلف به انواع گوناگونی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این هیجان اخلاقی است.
شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، از منظرهای گوناگون به انواع مختلفی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این احساس در زندگی فردی و اجتماعی است.
* از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. شرم مثبت، احساس آگاهانه نسبت به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ رشد اخلاقی او را فراهم می‌کند. در مقابل، شرم منفی ناشی از ضعف درونی و خودکم‌بینی است<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص146.]</ref> و با افراط در شرم<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147]</ref> یا شرم از امور غیرواقعی<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج90، ص372؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت»  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. '''شرم مثبت'''، احساس آگاهانه به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ [[رشد اخلاقی]] او را فراهم می‌کند و امنیت روانی جامعه را نیز در پی دارد.<ref>[https://tahavolejtemaee.ir/storage/store/uploads/tahavol/اطلس-خانواده/00-3-بعد-از-ازدواج-و-تشکیل-خانواده/00-27-نقش-حیا-و-عفت-در-زندگی-خانوادگی/آثار-تربیتی-شرم-و-حیا-از-منظر-قرآن-و-احادیث.pdf میردامادی و صیامی، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، 1396ش، ص43.]</ref> در مقابل، '''شرم منفی''' ناشی از ضعف درونی و [[خودکم‌بینی]] است<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص146.]</ref> و با افراط در شرم<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147]</ref> یا شرم از امور غیرواقعی<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج90، ص372؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت»  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در ایمان، عزت‌نفس و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از کمرویی و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.]</ref>
* از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در [[ایمان]]، [[عزت‌نفس]] و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از [[کم‌رویی]] و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.]</ref>
* از نظر ناظر، شرم به دو نوع ایمانی و نفسانی تقسیم می‌شود. شرم ایمانی به احساس مسئولیت در برابر خداوند و ارزش‌های معنوی مربوط است، در حالی که شرم نفسانی بیشتر به نگرانی از قضاوت دیگران مربوط می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129-130.]</ref>
* از نظر ناظر، شرم به دو نوع ایمانی و نفسانی تقسیم می‌شود. شرم ایمانی به احساس مسئولیت در برابر خداوند و ارزش‌های معنوی مربوط است، در حالی که شرم نفسانی بیشتر به نگرانی از قضاوت دیگران مربوط می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129-130.]</ref>
* از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه، و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص136-137.]</ref>
* از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص136-137.]</ref>
* از نظر حیطهٔ بروز، شرم ممکن است در روابط اجتماعی عمومی یا در روابط خصوصی و خانوادگی تجربه شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/114790/شرم_و_حیا میرباقری، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* از نظر حیطهٔ بروز، شرم ممکن است در روابط اجتماعی عمومی یا در روابط خصوصی و خانوادگی تجربه شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/114790/شرم_و_حیا میرباقری، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* از نظر قلمرو کاربرد، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق، به‌عنوان بازدارنده از رفتارهای ناپسند، یا در حوزهٔ جرم‌شناسی، به‌عنوان عامل بازدارنده از رفتارهای مجرمانه مطرح شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133]</ref>
* از نظر قلمرو، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق و در حوزهٔ جرم‌شناسی از جهات گوناگون مانند زمان بروز، مفید بودن، مخاطب و ناظر، مورد توجه باشد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133]</ref>
* از نظر زمان، شرم ممکن است پیش از انجام عمل و به‌عنوان عامل پیشگیرانه، یا پس از آن و در واکنش به خطا شکل گیرد.
* از نظر پیامد اجتماعی، شرم گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص133.]</ref>
* از نظر نوع، شرم می‌تواند نسبت به رفتار نادرست یا حتی نسبت به اندیشهٔ نادرست ایجاد شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88.</ref>
* از نظر مصداق، شرم به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی می‌تواند مصادیق گوناگونی داشته باشد، ازجمله: حفظ ادب، احترام و وقار و نیز پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و همچنین خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51، 191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref>
* شرم از نظر شدت، درجات متفاوتی از ضعیف تا شدید دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص140.]</ref>
* از نظر پیامد اجتماعی نیز، شرم می‌تواند دو کارکرد متفاوت داشته باشد: گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند. این نوع دوم، نقش سازنده‌تری در بهبود فرد و حفظ انسجام اجتماعی دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص133.]</ref>
 
== مؤلفه‌های شرم ==
در متون اسلامی، شرم و حیا غالباً هم‌معنا به‌کار رفته‌اند و بنابراین مباحث مرتبط با شرم معمولاً در چارچوب حیا بررسی می‌شوند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ص76.]</ref> شرم به‌عنوان عنصری مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه اصلی دارد:<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>
# '''فاعل شرم‌کننده:''' فرد زمانی شرم می‌کند که به کرامت نفس و ارزش خود باور داشته باشد، از زشتی رفتار خود آگاه باشد و برای ناظر رفتار خود ارزش و احترام قائل باشد.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.</ref>
# '''فعل شرم‌آور:''' شامل هر رفتار ناهنجار یا ترک کار نیک، از منظر شرعی، عرفی یا عقلی در فرهنگ جامعه است.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص42.</ref>
# '''حضور و نظارت ناظر:''' شرم زمانی برانگیخته می‌شود که فرد حضور و نظارت ناظری محترم را درک کند؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> این ناظر می‌تواند خداوند، وجدان، مردم، فرشتگان یا اولیاء الهی باشد.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>
# '''مهار نفس:''' برای ایجاد سبک زندگی مطلوب، فرد باید میان خواسته‌های نفسانی و مصلحت خود تعادل برقرار کند و به اقتضای شرم، گرایش‌ها و امیال نفسانی را کنترل کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref>
 
== شرایط بروز شرم ==
بروز شرم به‌مفهوم پشیمانی یا خودداری فرد از انجام عمل ناشایست در سبک زندگی، منوط به تحقق شرایط ذیل است:
# وجود قباحتی به‌حکم عقل، وجدان، شرع یا عرف؛
# احساس ارزشمندی و عزت‌نفس؛
# وجود هنجارها و معیارهایی برای تعیین حسن و قبح رفتارها؛
# ارزیابی‌کردن رفتارها بر اساس هنجارهای اخلاقی؛
# احساس حضور یک ناظر آگاه و محترم وجدانی یابیرونی بر رفتار خود؛
# ترس فرد از بی‌اعتبار شدن خود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص128-129.]</ref>
 
== مصادیق شرم ==
هرچند موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییرناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی تغییرپذیرند. شرم در دو قلمرو خانواده و جامعه مصادیقی دارد؛ حفظ ادب، احترام، وقار، ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و در مقابل، خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز، از مصادیق شرم به‌شمار می‌آیند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51 و 191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref>
 
== شرم در آموزه‌های اخلاقی و مباحث جرم‌شناسی ==
شرم به‌عنوان عاملی تنظیم‌کننده در سبک زندگی، در دو قلمرو اخلاق و جرم‌شناسی مصادیق و کاربردهای متفاوتی دارد:
* '''از نظر زمان بروز:''' در جرم‌شناسی، شرم معمولاً پس از ارتکاب رفتار مجرمانه شکل می‌گیرد، اما در اخلاق، شرم می‌تواند پیش از عمل ناپسند یا پس از آن تجربه شود.
* '''از نظر اثر مفید بودن:''' شرم در جرم‌شناسی تنها زمانی مفید است که بازپذیرنده باشد، در حالی که در آموزه‌های اخلاقی هر دو نوع شرم، چه بازپذیرنده و چه بدنام‌کننده، با توجه به پیامدهای اخلاقی خود، ارزشمند تلقی می‌شوند.
* '''از جهت مخاطبان:''' مخاطب شرم در جرم‌شناسی محدود به بزهکاران است، اما در آموزه‌های اخلاقی، شرم جنبه اصلاحی دارد و شامل تمام افراد جامعه، اعم از بزهکار و غیر بزهکار، می‌شود.
* '''از نظر ناظران:''' در جرم‌شناسی، ناظران شرم معمولاً مردم و وجدان بزهکار هستند، در حالی که در آموزه‌های اخلاقی، ناظران می‌توانند درونی و بیرونی باشند، شامل وجدان، خداوند، فرشتگان، اولیاء و مردم.
* '''از نظر قلمرو:''' قلمرو شرم در جرم‌شناسی محدود به رفتار مجرمانه فرد است، اما در آموزه‌های اخلاقی، شرم شامل هر نوع رفتار و فکر ناشایست، اعم از گناه یا غیرگناه، می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88-89.</ref>
 
== شرم مثبت و شرم منفی ==
=== تفاوت شرم مثبت و منفی و کارکردهای آن ===
* '''مبنای عقلانی:''' شرم مثبت ناشی از حکم عقل و علم و نشانه ایمان است، شرم منفی ناشی از جهل و کمرویی و ضعف است.<ref name=":1">کلینی، کافی، 1365ش، ج2، ص105- 106؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/111716/حیای_مثبت_و_منفی اکبری، «حیای مثبت و حیای منفی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه؛] پسندیده، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به‌مفهوم حیا، 1391ش، ص83-84.</ref>
* '''منشأ روان‌شناختی:''' شرم مثبت از قوت نفس و ایمان برمی‌خیزد،<ref>صدوق، الخصال، 1403ق، ج1، ص55؛ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص86.</ref> شرم منفی از ضعف و ناتوانی روحی.<ref>متقی‌هندی، کنزالعمّال فی سنن‌الاقوال و الافعال، 1397ق، ج16، ص204؛ پسندیده، غنچه‌های شرم، نگاهی نو به‌مفهوم حیا، 1391ش، ص84-86.</ref>
* '''موضوع:''' شرم مثبت مربوط به کارهای ناپسند و بازدارنده از انجام آن‌ها است، شرم منفی مربوط به کارهای نیک و مانع انجام آن‌ها.<ref>پسندیده، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به مفهوم حیا، 1391ش، ص83-86.</ref>
* '''کارکرد:''' شرم مثبت زمینه‌ساز اصلاح، پذیرش نقص‌ها و انتخاب مسیر درست،<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/منظور-از-شرم-و-حیاء،-و-کارکردهای-آن «منظور از شرم و حیاء و کار کردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref> شرم منفی موجب تضییع فرصت‌ها و ناکامی در دستیابی به اهداف.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327-328.</ref>
 
=== آثار شرم مثبت ===
* '''اجتماعی:''' تقویت انسجام، تعلق و ارزش اجتماعی افراد.
* '''تمدنی:''' تعیین مرز بین امور خصوصی و عمومی.
* '''سیاسی و آرمانی:''' تشویق به مسئولیت‌پذیری و پایبندی به هنجارها.<ref>برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص45-49.</ref>
* '''ارزشی و حقوقی:''' حفظ ارزش‌ها،<ref>سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص43.</ref> بازپذیری یا طرد مجرم و اجرای عدالت.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص131.]</ref>
* '''مدیریتی و روانی:''' کنترل اجتماعی<ref>سهراب‌زاده و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص234.</ref> و امنیت روانی جامعه.<ref>[https://tahavolejtemaee.ir/storage/store/uploads/tahavol/اطلس-خانواده/00-3-بعد-از-ازدواج-و-تشکیل-خانواده/00-27-نقش-حیا-و-عفت-در-زندگی-خانوادگی/آثار-تربیتی-شرم-و-حیا-از-منظر-قرآن-و-احادیث.pdf میردامادی و صیامی، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، 1396ش، ص43.]</ref>
* '''خانوادگی و فردی:''' تقویت پیوند خانواده، پیشگیری از رفتارهای ناشایست،<ref>[https://tahavolejtemaee.ir/storage/store/uploads/tahavol/اطلس-خانواده/00-3-بعد-از-ازدواج-و-تشکیل-خانواده/00-27-نقش-حیا-و-عفت-در-زندگی-خانوادگی/آثار-تربیتی-شرم-و-حیا-از-منظر-قرآن-و-احادیث.pdf میردامادی و صیامی، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، 1396ش، ص43.]</ref> اصلاح بعد از خطا<ref>ویلیامز و مک شین، نظریه‌های جرم‌شناسی، 1383ش، ص209؛ برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص45-49.</ref> و رشد اخلاقی و معنوی فرد.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، 1394ش، ص148-149؛] [https://www.pasokhgoo.ir/content/منظور-از-شرم-و-حیاء،-و-کارکردهای-آن «منظور از شرم و حیا وکارکردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref>
 
==== عوامل مؤثّر بر کارکرد پیشگیرانهٔ شرم مثبت ====
دیانت و باور به خدا، عزت نفس، همگانی بودن قبح عمل و نهادینه‌شدن فرهنگ شرم در جامعه.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص138-140.]</ref>
 
=== آثار منفی شرم ===
* '''اجتماعی:''' کناره‌گیری و دوری از جمع.<ref>سهراب‌زاده و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص43.</ref>
* '''جسمی:''' افزایش ضربان قلب، لرزش، آشفتگی و فراموشی.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، 1394ش، ص146.]</ref>
* '''اخلاقی:''' گرفتار شدن در رفتارهای منفی.
* '''آرمانی:''' مانع رسیدن به اهداف و آرزوها.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/منظور-از-شرم-و-حیاء،-و-کارکردهای-آن «منظور از شرم و حیا و کارکردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref>
* '''فردی و رفتاری:''' محرومیت<ref>تمیمی‌آمدی، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، 1366ش، ح7678؛ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327.</ref> از فرصت‌های مفید مانند یادگیری، کسب درآمد، بخشش، احترام به دیگران و انجام کارهای درست.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327-328.</ref>


== شرم در اشعار فارسی ==
== شرم در اشعار فارسی ==
مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237-14241. [https://vajehyab.com/dehkhoda/بی-شرمی?q=بی%20شرمی%20و%20بی%20حیایی دهخدا، بی‌شرمی، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>
مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:


{{شعر جدید
{{شعر جدید
| شاعر = مولوی
| شاعر = [[مولوی]]
|پلکانی = ۱
| متن =
| متن =
هرکه اول بنگرد پایان کار\\اندر آخر، او نگردد شرمسار
کار مردان، روشنی و گرمی است\\کار دونان، حیله و بی‌شرمی است<ref>مولوی، مثنوی معنوی، «[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh11 حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان]».</ref>
کار مردان، روشنی و گرمی است\\کار دونان، حیله و بی‌شرمی است.
}}
{{شعر جدید
| شاعر = [[ناصرخسرو]]
| متن =
شرم از اثر عقل و اصل دین است\\دین نیست تو را گر تو را حیا نیست<ref>ناصرخسرو، دیوان اشعار، «[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh31 قصیده شماره 31]».</ref>
}}
}}
== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
خط ۱۴۵: خط ۸۷:
== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* قرآن مجید
* قرآن.
* «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۸ش.
* «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۸ش.
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.
* احمدی طباطبایی، محمدرضا، «اخلاق در فلسفهٔ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۱ش.
* احمدی طباطبایی، محمدرضا، «اخلاق در فلسفهٔ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۱ش.
* اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسهٔ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
* اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسهٔ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
* اکبری، محمود، «حیای مثبت و حیای منفی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۳۰ آبان ۱۳۹۶ش.
* امیدی مقدم، الهام، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۴ش.
* انصاف‌پور، غلام‌رضا، فرهنگ فارسی، تهران، زوار، چاپ دوم، ۱۳۷۴ش.
* بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
* بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
* برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش.
* برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش.
خط ۱۵۸: خط ۹۷:
* بهرامی‌زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
* بهرامی‌زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
* پسندیده، عباس، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به مفهوم حیا، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.
* تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیهٔ قم، ۱۳۶۶ش.
* تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیهٔ قم، ۱۳۶۶ش.
* جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانهٔ ابن‌سینا، ۱۳۵۴ش.
* جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانهٔ ابن‌سینا، ۱۳۵۴ش.
* جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطهٔ معنویت و احساس شرم و گناه»، فرهنگ‌در دانشگاه اسلامی، شماره ۱۴، سال پنجم، بهار ۱۳۹۴ش.
* جین میدلتون موز، روان‌شناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش.
* حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
* حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
* «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
* «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
* خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش.
* خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامهٔ دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامهٔ دهخدا، زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی، ج۶ و ۹، تهران، مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، چاپ دوم از دوره جدید، ۱۳۷۷ش.
* رازی، فریده، فرهنگ واژه‌های فارسی سره برای واژه‌های عربی در فارسی معاصر، تهران، مرکز، ۱۳۶۶ش.
* سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش.
* سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش.
* سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۹ش.
* سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۹ش.
* سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی، ج۱–۲، (ترجمهٔ المنجد لوئیس معلوف با اضافات)، تهران، اسلام، ۱۳۸۷ش.
* صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبن‌العباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
* صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبن‌العباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
* صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید یک‌جلدی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۰ش.
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
* فاضل، ادیب، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آن‌ها»، وب‌سایت ادیب فاضل، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
* قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ش.
* قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ش.
* کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش۵ و پیاپی ۳۸، مرداد ۱۳۹۸ش.
* کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش۵ و پیاپی ۳۸، مرداد ۱۳۹۸ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج۲۷، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج۲۷، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
* کوثری، عباس، «واژهٔ استحیا در قرآن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۳۹۶ش.
* متقی هندی، علی بن حسام، کنزالعمال فی سنن‌الاقوال و الافعال، تصحیح صفوه السقا، ج۱۶، بیروت، مکتبةالتراث الاسلامی، ۱۳۹۷ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار، ج۱، ج۷۴ و ج۹۰، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار، ج۱، ج۷۴ و ج۹۰، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.
* مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلهٔ معرفت، شماره ۵۳، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلهٔ معرفت، شماره ۵۳، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، ج۱، ص۱۰۰، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، ج۱، ص۱۰۰، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، تهران، سرایش، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
* مولوی، مثنوی معنوی، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «منظور از شرم و حیاء و کارکردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۳ش.
* مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی‌اکبر مهتدی، تهران، اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۳۹ش.
* مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی‌اکبر مهتدی، تهران، اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۳۹ش.
* میدلتون موز، جین، روان‌شناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش.
* میرباقری، سیدمحسن، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۸ مهر ۱۳۹۷ش.
* میرباقری، سیدمحسن، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۸ مهر ۱۳۹۷ش.
* میردامادی، سیدمحمد و صیامی، لیلا، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، فصلنامهٔ مطالعات روان‌شناسی»، ش۲۶، زمستان ۱۳۹۶ش.
* ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
* نساجی، زهرا، «حیا، فضیلتی انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
* والازاده، ابوالفضل، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* والازاده، ابوالفضل، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* ویلیامز، فرانک پی، مک شین، ماری لین دی، نظریه‌های جرم‌شناسی، ترجمهٔ ملک محمدی، تهران، میزان، ۱۳۸۳ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۰۶

دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا
دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی که در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا، مدال را بر گردنش آویخت.

شرم؛ الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی.

شرم در زبان فارسی مفهومی همسان حیا دارد، اما با این تفاوت که غیرارادی و معطوف به قضاوت دیگران است. از منظر روان‌شناختی، شرم هیجانی اخلاقی و حاصل تعارض خود واقعی با خود آرمانی است و در شکل افراطی به کاهش عزت‌نفس و انزوا می‌انجامد. در نگاه جامعه‌شناختی، شرم تجربه‌ای ارتباطی است که با سازوکاری درونی، فرد را از هنجارشکنی بازداشته و به هماهنگی با ارزش‌های اجتماعی سوق می‌دهد. شرم در فرهنگ اسلامی، به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌ زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله در پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پای‌بندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده.

مفهوم‌شناسی

واژه شرم در زبان فارسی، مفهومی همسان حیا دارد و به‌معنای خجالتی است که از ترس ملامت یا آگاهی دیگری بر عیب و نقص در سبک زندگی فرد پدیدار می‌شود.[۱] کلمهٔ شرم با واژگان شرمنده، شرم‌زدگی، شرم‌آلود، شرمساری، شرم‌آور و شرمگین هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با مفهوم حیا، خجالت، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.[۲]

تفاوت شرم و حیا

  • منشأ: شرم ریشه در فطرت و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با ایمان و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.[۳]
  • ناظر: شرم بیشتر ناظر به قضاوت دیگران است،[۴] در حالی که حیا شامل نظارت وجدان و خدا نیز می‌شود.[۵]
  • ارادی بودن: شرم حالتی غیرارادی و انفعالی است، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه محسوب می‌شود.[۶]
  • ارزش: شرم به‌دلیل طبیعی بودن، ارزش ذاتی ندارد؛[۷] ولی حیا به‌سبب ارتباط با ایمان و اراده، دارای ارزش ذاتی است.[۸]
  • آثار: شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.[۹]

تفاوت شرم و خجالت

  • کیفیت: شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که در ظاهر فرد مانند تغییر چهره، نمایان می‌شود.[۱۰]
  • ارزش: شرم می‌تواند هم مثبت و هم منفی باشد،[۱۱] اما خجالت بیشتر جنبه منفی داشته و با کاهش اعتمادبه‌نفس همراه است.[۱۲]
  • زمان بروز: شرم ممکن است پیش یا پس از عمل ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.[۱۳]

تفاوت شرم و احساس گناه

  • تمرکز: در شرم، توجه فرد بر «خودِ نالایق» متمرکز است، اما در احساس گناه تمرکز بر «رفتار نادرست» است.
  • پیامد: شرم اغلب به کناره‌گیری و پنهان‌شدن می‌انجامد، در حالی که احساس گناه فرد را به سمت پذیرش خطا و جبران آن سوق می‌دهد.
  • عامل: شرم با نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز از آگاهی درونی فرد ناشی می‌شود.[۱۴]

شرم در نگاه روان‌شناختی

در روان‌شناسی، شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی تعریف می‌شود که فرد آن را در نتیجهٔ ارزیابی کلی از خویشتن تجربه می‌کند.[۱۵] این احساس زمانی پدید می‌آید که فرد میان خود واقعی و خود آرمانی یا انتظارات کمال‌گرایانه‌اش، تعارضی احساس کند و چنین برداشت کند که از معیارهای مطلوب، به‌ویژه در دید دیگران، فاصله گرفته است. اگر شرم به‌شکلی افراطی و غیرمنطقی بروز کند، می‌تواند پیامدهای منفی چشمگیری به‌دنبال داشته باشد؛ از جمله کاهش عزت نفس، گوشه‌گیری و انزوای روانی و بروز احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.[۱۶]

جلوه‌های شرم از منظر روان‌شناسی

طرح جمع‌آوری معتادان متجاهر
طرح جمع‌آوری معتادان متجاهر

بر اساس دیدگاه جوزف برگو که یک روان‌درمانگر و روانکاو است، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:

  1. شرم ناشی از شکست: که به‌صورت احساس بی‌کفایتی و ناتوانی در مقایسه با دیگران تجربه می‌شود.
  2. شرم ناشی از طرد: که با احساس پذیرفته‌نشدن و طردشدن از سوی دیگران همراه است.
  3. شرم ناشی از افشا شدن: که فرد در آن احساس آسیب‌پذیری، ضعف و بی‌دفاعی در برابر دیگران دارد.
  4. شرم ناشی از نادیده گرفته شدن: که در آن فرد احساس بی‌اهمیتی و بی‌ارزشی می‌کند و تصور می‌کند در نظر دیگران مورد توجه و احترام نیست.[۱۷]

شرم در نگاه جامعه‌شناختی

از منظر جامعه‌شناختی، شرم یک تجربه ارتباطی و اجتماعی است که به نگاه، ارزیابی و قضاوت دیگران گره خورده است. شرم هنگامی بروز می‌کند که فرد رفتاری را انجام دهد که با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی ناسازگار می‌داند. در چنین موقعیتی، ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی یا سرزنش خود را تجربه کند. این احساسات او را به بازنگری در رفتارش وامی‌دارد تا جایگاه و اعتبارش را در میان دیگران حفظ کند و پیوندش را با جامعه از دست ندهد.[۱۸] به این ترتیب، شرم می‌تواند به‌عنوان یک سازوکار درونی، فرد را از رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی دور نگه دارد و او را به هماهنگی با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی سوق دهد.[۱۹]

شرم در فرهنگ اسلامی

در سبک زندگی اسلامی، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی[۲۰] شناخته می‌شود که نقش مهمی در رشد معنوی و تعالی انسان ایفا می‌کند.[۲۱] از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند.[۲۲] بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه‌های اسلامی، شرم به‌مثابهٔ یک‌بازدارندهٔ درونی عمل کرده و سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.[۲۳]

قرآن، مفهوم شرم را با واژگانی از ریشهٔ حیا، به‌کار برده است؛[۲۴] گاه در توصیف رفتار پیامبر[۲۵] و گاهی در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر حضرت شعیب که موسی را به نزد پدر خویش فراخواند.[۲۶] در چارچوب فرهنگ قرآنی، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.[۲۷]

در روایات اسلامی نیز شرم به‌عنوان روشنگر عقل و از ویژگی‌های اساسی دین‌داری یاد شده است.[۲۸] همچنین، ارتباط نزدیک شرم با ایمان سبب شده است که این مفهوم با عفت و پاک‌دامنی پیوند یابد.[۲۹] در برخی روایات، شرم همراه و یاور عفاف[۳۰] و از عوامل مهم حفظ پاکی و سلامت اخلاقی انسان معرفی شده است.[۳۱]

مؤلفه‌های شرم

در فرهنگ اسلامی، شرم و حیا غالباً هم‌معنا به‌کار رفته‌اند و مباحث مرتبط با شرم معمولاً در چارچوب حیا بررسی می‌شوند.[۳۲] شرم به‌عنوان عنصری مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه اصلی دارد:[۳۳]

  1. فاعل شرم‌کننده: فرد زمانی شرم می‌کند که به کرامت نفس و ارزش خود باور داشته باشد، از زشتی رفتار خود آگاه باشد و برای ناظر رفتار خود ارزش و احترام قائل باشد.[۳۴]
  2. فعل شرم‌آور: شامل هر رفتار ناهنجار یا ترک کار نیک، از منظر شرعی، عرفی یا عقلی در فرهنگ جامعه است.[۳۵]
  3. حضور و نظارت ناظر: شرم زمانی برانگیخته می‌شود که فرد حضور و نظارت ناظری محترم را درک کند؛[۳۶] این ناظر می‌تواند خداوند، وجدان، مردم، فرشتگان یا اولیای الهی باشد.[۳۷]
  4. مهار نفس: به اقتضای شرم، فرد، میان خواسته‌های نفسانی و مصلحت خود تعادل برقرار کرده و گرایش‌ها و امیال نفسانی را کنترل می‌کند.[۳۸]

کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند

در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. احساس شرم در انسان با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، اما خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود،[۳۹] مفسران این تعبیر را به معنای منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس.[۴۰]

شرم در فرهنگ مادی

در فرهنگ مادی که سبک زندگی مدرن را به‌همراه دارد، شرم، نه‌تنها ارزش اخلاقی دانسته نمی‌شود، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن، نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی می‌شود.[۴۱] در این فرهنگ، سنت‌های اخلاقی از جایگاه بالایی برخوردار نیستند[۴۲] و تشخیص خوبی و بدی به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.[۴۳] شرم نیز در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی متکی است.[۴۴] همچنین برخی اندیشمندان غربی، به‌دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.[۴۵] در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.[۴۶]

انواع شرم

شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، از منظرهای گوناگون به انواع مختلفی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این احساس در زندگی فردی و اجتماعی است.

  • از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. شرم مثبت، احساس آگاهانه به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ رشد اخلاقی او را فراهم می‌کند و امنیت روانی جامعه را نیز در پی دارد.[۴۷] در مقابل، شرم منفی ناشی از ضعف درونی و خودکم‌بینی است[۴۸] و با افراط در شرم[۴۹] یا شرم از امور غیرواقعی[۵۰] همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.[۵۱]
  • از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در ایمان، عزت‌نفس و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از کم‌رویی و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.[۵۲]
  • از نظر ناظر، شرم به دو نوع ایمانی و نفسانی تقسیم می‌شود. شرم ایمانی به احساس مسئولیت در برابر خداوند و ارزش‌های معنوی مربوط است، در حالی که شرم نفسانی بیشتر به نگرانی از قضاوت دیگران مربوط می‌شود.[۵۳]
  • از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.[۵۴]
  • از نظر حیطهٔ بروز، شرم ممکن است در روابط اجتماعی عمومی یا در روابط خصوصی و خانوادگی تجربه شود.[۵۵]
  • از نظر قلمرو، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق و در حوزهٔ جرم‌شناسی از جهات گوناگون مانند زمان بروز، مفید بودن، مخاطب و ناظر، مورد توجه باشد.[۵۶]
  • از نظر پیامد اجتماعی، شرم گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند.[۵۷]
  • از نظر مصداق، شرم به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی می‌تواند مصادیق گوناگونی داشته باشد، ازجمله: حفظ ادب، احترام و وقار و نیز پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و همچنین خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز.[۵۸]

شرم در اشعار فارسی

مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:

مولوی
کار مردان، روشنی و گرمی است
کار دونان، حیله و بی‌شرمی است[۵۹]


ناصرخسرو
شرم از اثر عقل و اصل دین است
دین نیست تو را گر تو را حیا نیست[۶۰]


پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم.
  2. ↑ جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم.
  3. ↑ مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ مفهوم حیا و آثار مترتب بر آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  4. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.
  5. ↑ خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.
  6. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.
  7. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و 134.
  8. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.
  9. ↑ «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  10. ↑ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.
  11. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129
  12. ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  13. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
  14. ↑ سهراب‌زاده و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.
  15. ↑ کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص208 و 212.
  16. ↑ اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک‌دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ص116 و 121-122. کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص209-211.
  17. ↑ برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33.
  18. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم، 1387ش، ص72.
  19. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126.
  20. ↑ مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.
  21. ↑ کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.
  22. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.
  23. ↑ مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.
  24. ↑ والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.
  25. ↑ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.
  26. ↑ سورهٔ قصص، آیهٔ 25.
  27. ↑ «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.
  28. ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.
  29. ↑ ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.
  30. ↑ تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.
  31. ↑ تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.
  32. ↑ سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ص76.
  33. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.
  34. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.
  35. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص42.
  36. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.
  37. ↑ خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.
  38. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.
  39. ↑ سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.
  40. ↑ والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.
  41. ↑ مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.
  42. ↑ بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پساساختارگرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.
  43. ↑ احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.
  44. ↑ قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.
  45. ↑ میدلتون موز، روان‌شناسی شرم و گناه، 1373ش، ص28.
  46. ↑ مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.
  47. ↑ میردامادی و صیامی، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، 1396ش، ص43.
  48. ↑ خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص146.
  49. ↑ خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147
  50. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج90، ص372؛ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129؛ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85؛ مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  51. ↑ مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  52. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.
  53. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129-130.
  54. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص136-137.
  55. ↑ میرباقری، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  56. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133
  57. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص133.
  58. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51، 191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص52-64.
  59. ↑ مولوی، مثنوی معنوی، «حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان».
  60. ↑ ناصرخسرو، دیوان اشعار، «قصیده شماره 31».

منابع

  • قرآن.
  • «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۸ش.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.
  • احمدی طباطبایی، محمدرضا، «اخلاق در فلسفهٔ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۱ش.
  • اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسهٔ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
  • بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
  • برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش.
  • بناهان، مریم و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشهٔ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، ش۱۵، تابستان ۱۳۹۱ش.
  • بهرامی‌زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
  • پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
  • تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیهٔ قم، ۱۳۶۶ش.
  • جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانهٔ ابن‌سینا، ۱۳۵۴ش.
  • حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
  • «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
  • خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش.
  • سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۹ش.
  • صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبن‌العباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
  • غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
  • قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش۵ و پیاپی ۳۸، مرداد ۱۳۹۸ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج۲۷، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار، ج۱، ج۷۴ و ج۹۰، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلهٔ معرفت، شماره ۵۳، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، ج۱، ص۱۰۰، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
  • مولوی، مثنوی معنوی، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی‌اکبر مهتدی، تهران، اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۳۹ش.
  • میدلتون موز، جین، روان‌شناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش.
  • میرباقری، سیدمحسن، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۸ مهر ۱۳۹۷ش.
  • ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
  • والازاده، ابوالفضل، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=شرم&oldid=32635»