پرش به محتوا

امام حسن عسکری: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
سعید مقدم (بحث | مشارکت‌ها)
۶۲۶ ویرایش‌ها
 
(۴۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>امام حسن بن‌علی بن‌محمد؛</big>''' حسن بن‌علی بن‌محمد و امام یازدهم شیعیان اثنی‌عشری.
'''{{درشت|امام حسن عسکری؛}}''' امام یازدهم شیعیان اثنی‌عشری.
[[پرونده:امام حسن عسکری.png|جایگزین=خوشنویسی نام امام حسن العسکری در مسجدالنبی.|بندانگشتی|خوشنویسی نام امام حسن عسکری در مسجدالنبی.]]
حسن بنِ علی بنِ محمد (۲۳۲–۲۶۰ق)، یازدهمین امام [[شیعیان دوازده‌امامی]]، ملقب به عسکری، در [[مدینه]] به دنیا آمد. او در ۲۲ سالگی پس از [[شهادت]] پدرش [[امام علی النقی|امام علی‌النقی]]، [[امامت]] را بر عهده گرفت. دوران شش‌سالهٔ امامت او همزمان با خلافت معتز، مهتدی و معتمد عباسی بود و تمام آن در [[سامرا]] و تحت نظارت و حصر شدید عباسیان سپری شد. در این دوره، وی برای حفظ ارتباط با پیروان و مدیریت جامعهٔ شیعه، همانند پدرش، به توسعهٔ [[سازمان وکالت]] ادامه داد و از طریق نمایندگان ویژه و نامه‌نگاری، به رهبری معنوی و پاسخ‌گویی به مسائل دینی اقدام کرد. همچنین با وجود فشار سیاسی، به تربیت شاگردان و دفاع از معارف شیعی در مقابل شبهات پرداخت. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا به‌دستور خلیفهٔ عباسی، معتمد، مسموم شد و به [[شهادت]] رسید و در کنار مرقد پدرش به خاک سپرده شد. این مزار که امروزه [[حرم عسکریین]] نامیده می‌شود، از [[زیارتگاه]]‌های مهم [[شیعیان]] به‌شمار می‌رود.


حسن بن‌علی بن‌محمد (۲۳۲–۲۶۰ق)، یازدهمین امام شیعیان دوازده امامی، ملقب به عسکری، در مدینه به دنیا آمد. در ۲۲ سالگی پس از شهادت پدرش امام هادی، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. دوران شش‌ساله امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی معتز و معتمد بود و تمام آن در سامرا و تحت نظارت و حصر شدید عباسیان سپری شد. در این دوره، وی برای حفظ ارتباط با پیروان و مدیریت جامعه شیعه، همانند پدرش، به توسعه سازمان وکالت ادامه داد و از طریق نمایندگان ویژه و نامه‌نگاری، به رهبری معنوی و پاسخ‌گویی به مسائل دینی و جمع‌آوری وجوه شرعی اقدام کرد. همچنین با وجود فشار سیاسی، به تربیت شاگردان و دفاع از معارف شیعی در مقابل شبهات پرداخت. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا و به دستور خلیفه عباسی معتمد مسموم شده و به شهادت رسید و در کنار مرقد پدرش به خاک سپرده شد. این مزار که حرم عسکریین نامیده می‌شود، از زیارتگاه‌های مهم شیعیان است.
== تولد و خانواده ==
بر اساس منابع شیعی، امام حسن عسکری در [[۸ ربیع‌الثانی]] سال ۲۳۲ق در مدینه به دنیا آمد.<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ق، ص۹۵.</ref> در برخی منابع دیگر [[امامیه]] و [[اهل‌سنت]]، تاریخ تولد او سال ۲۳۱ق ذکر شده است.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۰۹ق، ص۲۵۸.</ref> پدرش [[امام علی النقی|علی بن محمد]] ملقب به هادی و نقی است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.</ref> مادرش، زنی به‌نام حُدَیث یا حدیثه<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳.</ref> از اهالی مغرب بوده است<ref>مولوی‌نیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.</ref> و سَلیل،<ref>ابن‌عبدالوهاب، عیون المعجزات، ۱۳۶۹ق، ص۱۲۳.</ref> سوسَن<ref>ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۶۲.</ref> و حَرْبیّه<ref>عطاردی، مسند الامام العسکری، ۱۳۹۱ش، ص۴۶.</ref> نیز نامیده شده و معروف به [[ام‌الحسن]] بوده است.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۰۳.</ref>


== '''تولد و خانواده''' ==
== نسب، کنیه و القاب ==
براساس منابع متقدم امامیه امام حسن عسکری در ۸ ماه ربیع‌الثانی سال ۲۳۲ق در مدینه به دنیا آمد.<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ق، ص۹۵</ref> در برخی منابع دیگر امامیه و اهل‌سنت، تاریخ تولد او سال ۲۳۱ق ذکر شده است.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۰۹ق، ص۲۵۸.</ref>
نام امام، حسن<ref>شافعی، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۹.</ref> و چهار کنیهٔ ابومحمد،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.</ref> ابوالحسن،<ref>طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۴۲۴.</ref> اَبوحُجّةُالله و اَبوقائم برای او نقل شده است.<ref>خزعلی، موسوعة الإمام العسکری، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۲.</ref> وی به ابن‌الرضا نیز معروف بود؛ چنان‌که پدرش [[امام علی النقی|امام هادی]] و جدش [[امام محمد تقی|امام جواد]] نیز به این نسبت شهرت داشتند.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.</ref> مشهورترین القاب او، زکی و عسکری است.<ref>قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۹۰۵.</ref> در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله فقیه،<ref>طریحی، جامع المقال، ۱۳۵۵ش، ص۱۸۵.</ref> خالص، خاص، سراج، صامت، تقی، هادی، نقی، رفیق، فاضل و امین برای او ذکر شده است.<ref>طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۴۲۵.</ref> به‌دلیل این‌که امام حسن عسکری در شهر [[سامرا]] در منطقه‌ای به‌نام عسکر، به اجبار حکومت عباسی زندگی می‌کرد، به نام عسکر یا عسکری، ملقّب شد.<ref>اربلی، کشف‌الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.</ref>


پدرش علی بن‌محمد ملقب به امام هادی است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.</ref> مادرش، زنی به نام حُدَیث یا حدیثه<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳.</ref>، سَلیل<ref>ابن عبدالوهاب، عیون المعجزات، ۱۳۶۹ق، ص۱۲۳.</ref>، سوسَن<ref>ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۶۲.</ref> و حَرْبیّه<ref>عطاردی، مسند الامام العسکری، ۱۳۹۱ش، ص۴۶.</ref>، معروف به ام‌الحسن<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۰۳.</ref>، از اهالی مغرب بوده است.<ref>مولوی‌نیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.</ref>
== همسر و فرزندان ==
بر اساس نقل رایج تاریخی، امام حسن عسکری، همسری انتخاب نکرد و نسل او از طریق کنیزی ادامه یافت<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/تحلیلی-از-ازدواج-حضرت-امام-حسن-عسکری-ع/ طبسی، «تحلیلی از ازدواج حضرت امام حسن عسکری»، وب‌سایت سخن تاریخ.]</ref> که در منابع گوناگون با نام‌های [[نرجس خاتون|نرجس]]، سوسن، ریحانه، مریم، حکیمه و مَلیکه یاد شده است و در خانهٔ [[حکیمه خاتون]] زندگی می‌کرده است.<ref>[https://hadith.net/post/47116/مادر-امام-مهدي-ع/ «مادر امام مهدی»، وب‌سایت حدیث نت.]</ref> نرجس، مادر تنها فرزند امام حسن عسکری، به نام محمد است که با عنوان امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان شناخته می‌شود.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.</ref> در برخی منابع از فرزندان دیگری نیز برای امام حسن عسکری، نام برده شده است.<ref>پاکتچی، «حسن عسکری، امام»، ۱۳۹۱ش، ص618-619.</ref> [[حکیمه خاتون|حکیمه خاتون،]] دختر [[امام محمد تقی|امام محمدتقی]] و عمهٔ [[امام حسن عسکری]] که هم‌عصر با چهار امام بوده است، در پرستاری و آموزش [[نرجس خاتون]]، نقش داشته و راوی و شاهد تولد [[امام مهدی]] است.<ref>[https://www.entizar.ir/article_73756.html شاکری، «زندگانی حکیمه خاتون »، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۶.]</ref>


== '''نسب و کنیه و القاب''' ==
== امامت ==
نام امام، حسن<ref>شافعی، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۹.</ref> و چهار کنیه ابومحمد<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.</ref>، ابوالحسن<ref>طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۴۲۴.</ref>، اَبوحُجّةُالله و اَبوقائم نقل شده است.<ref>خزعلی، موسوعة الإمام العسکری(ع)، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۲.</ref> امام به ابن‌الرضا نیز معروف بود؛ چنانکه پدرش امام هادی و جدش امام جواد نیز به این نسبت شهرت داشتند.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.</ref>
امامت حسن بن علی بن محمد، پس از شهادت پدرش [[امام علی النقی|علی بن محمد]]، از سال ۲۵۴ آغاز شد و تا ۲۶۰ق به مدت شش سال ادامه یافت.<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳.</ref> مهم‌ترین دلیل بر امامت او، وصیت و احادیث پدرش، امام هادی، است که در زمینهٔ جانشینی فرزندش نقل شده است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۴–۳۲۰.</ref> شیعیان همچنین با نشانه‌هایی مانند نصوص پیشین، مشاهده کرامات و هیبت حسن بن علی و اقرار دربار عباسی به جایگاه بلند وی، به امامت او ایمان می‌‎آوردند.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_243227.html امرائی و فلاح‌زاده، «جامعه امامیه و شیوه‌های اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، ۱۳۹۹ش، ص۱۲۳.]</ref>


مشهورترین القاب او، زکی و عسکری است.<ref>قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۹۰۵.</ref> در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله فقیه<ref>طریحی، جامع المقال، ۱۳۵۵ش، ص۱۸۵.</ref>، خالص، خاص، سراج، صامت، تقی، هادی، نقی، رفیق، فاضل و امین نیز برای او ذکر شده است.<ref>طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۴۲۵.</ref> به دلیل اینکه امام در شهر سامرا در منطقه‌ای به‌ نام عسکر، به اجبارِ حکومت عباسی زندگی می‌کردند، به نام عسکر یا عسکری، ملقّب شد.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.</ref>
دوران امامت او با خلافت سه تن از خلفای عباسی، مُعْتَز (۲۵۲–۲۵۵ق)، مُهْتَدی (۲۵۵–۲۵۶ق) و معتمد (۲۵۶–۲۷۹ق) همزمان بود.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.</ref> این خلفا از منظر مورخان، سخت‌گیری‌های زیادی نسبت به وی داشتند.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۰۹ق، ص268-269.</ref> امام حسن عسکری با وجود نظارت شدید حکومت عباسی، ارتباط خود را با شیعیان حفظ کرد و از روش‌های گوناگونی برای هدایت و رهبری آنان مانند دیدارهای پنهانی،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص260-263.</ref> ارتباط حضوری،<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۹.</ref> نامه‌نگاری<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۷۴.</ref> و [[سازمان وکالت|شبکهٔ وکلا]] <ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۳۳۲.</ref> بهره می‌گرفت.


== '''همسر و فرزندان''' ==
=== کرامات ===
براساس منابع تاریخی، نام همسر امام، نرجس، سوسن، صيقل (/ صقيل)، ريحانه، مريم، حكيمه و مَليكه بوده است<ref>«نام‌های مادر امام مهدی(ع)»، وب‌سایت حدیث نت.</ref> که مادر تنها فرزند او، به نام محمد است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.</ref> اگرچه در برخی منابع از فرزندان دیگری نام برده شده است.<ref>پاکتچی، «حسن عسکری(ع)، امام»، ۱۳۹۱ش، ص۶۱۹-۶۱۸.</ref>
در منابع روایی و تاریخی شیعه، کرامات متعددی به امام حسن عسکری، منتسب شده است. شیعیان، امامان دوازده‌گانه را در جایگاهی می‌دانند که با اذن خدا می‌توانند امور خارق‌العاده‌ای را پدید آورند.<ref>[https://shiastudies.com/fa/صفات-و-کرامات-امام-حسن-عسکرى-علیه-السلا/ «صفات و کرامات امام حسن عسکری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی]؛ [https://fa.al-shia.org/%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B9%D8%B3%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8/#:~:text=%C2%C2%AB%C3%99%C2%85%C3%99%C2%86%20%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%86%D9%88%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D8%AA%DB%8C%20%D9%84%D8%A7%20%DB%8C%D8%BA%D9%81%D8%B1%D8%8C «کرامات امام حسن عسکری از زبان ابوهاشم»، وب‌سایت الشیعه]؛ [https://www.tebyan.net/news/389147/%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B9%D8%B3%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1 «برخی از کرامات امام حسن عسگری از منابع معتبر»، وب‌سایت تبیان].</ref>


== '''امامت''' ==
== سیره امام حسن عسکری ==
امامت حسن بن‌علی بن‌محمد از سال ۲۵۴ تا ۲۶۰ق و به مدت شش سال، پس از شهادت پدرش علی بن محمد آغاز شد.<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳.</ref> مهم‌ترین دلیل امامت او، وصیت و احادیث امام هادی است که در زمینه جانشینی فرزندش نقل شده است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۴-۳۲۰.</ref>
[[پرونده:امام حسن عسکری۱.jpg|جایگزین=تصویری از کتاب موسوعة الإمام العسكري|بندانگشتی|تصویری از کتاب موسوعة الإمام العسكري با نظارت علمی ابوالقاسم خزعلی]]
[[عبادت]]، سخاوت، زهد و [[ساده‌زیستی]]، جذب عواطف و دل‌های مشتاق، ترویج فرهنگ [[صرفه‌جویی]]، پرورش تفکر و تعقل در افراد، اهتمام به دو اصل [[تولی]] و [[تبری]]، پاسخ به پرسش‌های روز، تشویق عالمان و دانشمندان راستین، تبیین جایگاه [[اهل‌بیت]] در [[جامعه]]، رهبری مبارزات سری و نجات جامعه از بحران‌های سرنوشت‌ساز، به‌عنوان مثال در زمان قحطی در شهر سامرا از ویژگی‌هایی است که مورخان در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری مورد توجه قرار داده‌اند.<ref>[https://erfan.ir/farsi/85821.html «سیری در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری»، وب‌سایت عرفان.]</ref> بردباری، بخشش، پارسایی، پرهیز از [[نفاق]]، خشم، تملق، کینه‌توزی، جدال و بحث‌های بی‌فایده در زندگی، صبر در برابر ناسزاگویی و بدرفتاری دیگران، سود رساندن به دیگران در چارچوب حلال و حرام الهی، استواری بر [[دین]] و [[ولایت]]، حفظ [[آبرو]]، به‌خصوص [[آبروی مؤمن]] و همبستگی با مسلمانان در هنگام غم و شادی آنان از ویژگی‌های مورد تأکید امام حسن عسکری بود.<ref>[https://www.asrehamoon.ir/report/142667/امام-حسن-عسکری-ع-نماد-بی-نظیر-وحدت-اخوت-سیره-عملی-یازدهم-بهترین-الگو-تنگناهای-زندگی «امام حسن عسکری؛ نماد بی‌نظیر وحدت و اخوت/سیره عملی امام یازدهم بهترین الگو در تنگناهای زندگی است»، وب‌سایت عصر هامون.]</ref> او همچنین شیعیان را به تحصیل [[رزق]] و درآمد حلال از طریق زحمت و تلاش، سفارش می‌کرد و بر حمایت از تولیدکننده، گسترش [[همیاری]]، مشورت در امور اقتصادی و پرهیز از [[تجمل‌گرایی]]، [[رشوه]] و [[اسراف]] تأکید داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2126305/اقدامات-اقتصادی-امام-حسن-عسکری-ع-جهت-کسب-درامد شریفی، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری جهت کسب درآمد»، ۱۴۰۲ش، ص90-100.]</ref>


دوران امامت او با خلافت سه تن از خلفای عباسی، مُعْتَز (۲۵۲ – ۲۵۵ق) و مُهْتَدی (۲۵۵ – ۲۵۶ق) و معتمد (256 – 279ق) همزمان بود.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.</ref> این خلفا سختگیری‌های زیادی نسبت به امام ‌داشتند.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۰۹ق، ص۲۶۹-۲۶۸.</ref>
=== سیره سیاسی ===
عباسیان که به نام امیرالمؤمنین یا خلیفه بر مسلمین ریاست می‌کردند<ref>[https://www.ziaossalehin.ir/fa/content/458 «نقش تربیتی و سیاسی امام حسن عسکری»، وب‌سایت ضیاءالصالحین.]</ref> در سخت‌ترین شرایط سیاسی نیز امام یازدهم شیعیان را در سامرا تحت‌نظر داشتند. درباره إعمال محدودیت‌ دستگاه خلافت عباسی نسبت به وی، دو علت بیان شده است: اول، افزایش جمعیت شیعیان و قدرت قابل توجه آنان در [[عراق]]؛ دوم، پایان دادن به امامت شیعه از طریق یافتن فرزند امام حسن عسکری؛ زیرا بر اساس اخبار و روایت مربوط به [[مهدویت]] می‌دانستند که [[مهدی]] از نسل او خواهد بود.<ref>[https://tarikh.maaref.ac.ir/article-1-1208-fa.html بهنیافر، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری در برابر خلافت عباسی»، ۱۳۹۱ش، ص67-72.]</ref> او هر هفته روزهای دوشنبه و پنجشنبه، می‌بایست در دارالخلافه حاضر می‌شد<ref>طوسی، الغیبه، ۱۳۹۸ق، ص۲۱۵.</ref> و شیعیان نیز در همین مسیر رفت‌وآمد، با وی دیدار می‌کردند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۵.</ref> منابع تاریخی عملکرد سیاسی و دینی امام حسن عسکری در برابر خلفای عباسی را شامل موارد زیر دانسته‌اند:
* رهبری در راهبردهای سرّی سیاسی و اطلاعاتی؛
* مدیریت بحران، تقویت و توجیه سیاسی رجال مهم شیعه در برابر فشارها و سختی‌های مبارزات سیاسی؛
* نفوذ معنوی نزد شخصیت‌ها و درباریان خلافت عباسی؛
* استفاده از راهبرد [[تقیه]]؛
* گسترش و سازمان‌دهی سازمان وکالت به‌عنوان یک ساختار دینی.<ref>[https://tarikh.maaref.ac.ir/article-1-1208-fa.html بهنیافر، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری در برابر خلافت عباسی»، ۱۳۹۱ش، ص74-79.]</ref>


در دوران امامت، با وجود نظارت شدید حکومت عباسی، امام ارتباط خود را با شیعیان جهان اسلام حفظ کرد.<ref>«امام‌ حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت ویکی امام خمینی.</ref> امام از روش‌های گوناگونی برای هدایت و رهبری شیعیان مانند دیدارهای پنهانی<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۲۶۳-۲۶۰.</ref>، ارتباط حضوری در منزل یا در میان راه<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۹.</ref>، نامه‌نگاری<ref>صدوق، کمال الدین و اتمام النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۷۴.</ref> و مهم‌تر از همه، استفاده از شبکه وکلا که نقش اساسی در انتقال پرسش‌های دینی و وجوهات شرعی ایفا می‌کردند<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۳۳۲.</ref>، بهره می‌گرفت.
=== سیره فرهنگی ===
در عصر امام حسن عسکری، فرقه‌ها و نحله‌های مختلفی همانند [[واقفیه]]، [[غلات]]، [[مفوضه]] و [[صوفیه]] بودند که او در قالب [[مناظره]] و جدال احسن با هر گروه، تلاش می‌کرد به شبهات آنان پاسخ دهد و تحریفات آنان را رفع کند. یکی از معروف‌ترین مناظرات امام با فیلسوف بغداد، [[اسحاق کندی]] بوده است. کندی براساس عقاید خود دربارهٔ تناقض‌های قرآن، کتابی نوشته بود که امام با گفتگو، وی را متقاعد به سوزندان کتاب کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1816231/مناظرات-امام-حسن-عسکری-ع خیرالهی، «مناظرات امام حسن عسکری»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰۷-۲۰۸.]</ref>


بر اساس نظریه سنخ‌شناسی اجتماعی، شیوه‌های اثبات امامت در عصر امام حسن عسکری در جامعه امامیه، به سه دسته تقسیم می‌شد:
در زمان او، شیعیان در شهرهای [[کوفه]]، [[بغداد]]، [[نیشابور]]، [[قم]]، [[آبه]] (آوه)، [[مدائن]]، [[خراسان]]، [[یمن]]، [[ری]]، [[آذربایجان]]، [[سامرا]]، [[جرجان]] و [[بصره]] سکونت داشتند که از میان آنان، شهرهای سامرا، کوفه، بغداد، قم و نیشابور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بودند. از او ۱۳۰ نامه با محوریت [[توحید]]، [[امامت]]، [[کرامت|کرامات]]، [[دعا]]، [[موعظه|مواعظ]] و ردّ غلوّ<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_72762.html حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبه‌های ساکنان ایران با امام حسن عسکری»، ۱۴۰۰ش، ص109-110.]</ref> در منابع مختلف نقل شده است.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_77543.html زارع بوشهری، «بررسی منابع نامه‌های امام حسن عسکری»، ۱۴۰۴ش، ص۵۷.]</ref> این نامه‌ها شامل مکاتباتی با شیعیان قم، نیشابور و آوه، [[مدینه]] و نیز [[ابن‌بابویه]] و اسحاق بن اسماعیل به‌منظور پاسخ به شبهات است.<ref>[https://journals.dte.ir/article_20753.html تربتی، «نمی ازیم تلاش‌های علمی امام حسن عسکری»، ۱۳۹۳ش، ص۲۶.]</ref>


# '''امامیه سیاسی:''' تأیید جایگاه امام عسکری توسط دربار عباسی.
در منابع تاریخی، اقداماتی از امام حسن عسکری با هدف آماده‌سازی شیعیان برای ورود به [[عصر غیبت]] نقل شده است:
# '''امامیه عوام:''' مراجعه به امام و مشاهده کرامت و هیبت امام.
# '''شیوه ارتباط با شیعیان:''' سخن گفتن او با اصحاب خود از پسِ پرده و این‌که بیشتر فعالیت‌های مربوط به امامت از طریق وکلا انجام می‌گرفت.<ref>پورسید آقایی و همکاران، تاریخ عصر غیبت، ۱۳۷۹ش، ص۱۶۸–۱۶۹.</ref>
# '''امامیه نص‌گرا:''' گرایش بر نص.<ref>امرائی و فلاح‌زاده، «جامعه امامیه و شیوه‌های اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، ۱۳۹۹ش، ص۱۲۳.</ref>
# '''روش پاسخگویی به مسائل علمی:''' او در مواردی به‌منظور آموزش نحوهٔ حل مسائل علمی، پاسخ سؤال‌های فقهی را به‌صورت کامل بیان نمی‌کرد.<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵.</ref> در اموری، قاعده کلی را بیان می‌کرد تا فقها بتوانند به کمک آن، به پاسخ برسند.<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۵.</ref> در مواردی نیز برای پاسخ به پرسش‌های فقهی، رجوع به کتاب‌های حدیثی شیعه را پیشنهاد می‌داد.<ref>مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ۱۳۷۴ش، ص۹۹.</ref>
# '''اطلاع‌رسانی دربارهٔ امام دوازدهم:''' از مهم‌ترین اقدامات امام حسن عسکری، اهتمام ویژه در مورد خبر ولادت امام مهدی و تثبیت آن نزد شیعیان، معرفی مصداقی و نشان دادن سیمای مهدی به خواص، تبیین شرایط و ویژگی‌های عصر غیبت و مسئلهٔ [[عصر ظهور]] بوده است.<ref>[https://pajmahdavi.sinaweb.net/article_144949.html ثنائی، «نقش امام حسن عسکری در آماده‌سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، ۱۴۰۰ش، ص۵۳.]</ref>


== '''نقش سیاسی امام عسکری''' ==
== اصحاب ==
مهمترین مشکلات و شرایط سیاسی حکومت عباسیان در زمان امامت حسن عسکری شامل تسلط ترکان بر دستگاه خلافت، ایجاد و گسترش حکومت‌های مستقل و تجزیه خلافت عباسی، قیام‌ها و شورش‌های مخالفان و شرایط نابسامان سیاسی در دربار خلافت عباسی بود که نشان از فقدان ثبات سیاسی در دستگاه خلاف است. با وجود این مشکلات، خلفای عباسی، هیچ‌گاه از امام غافل نبودند و همواره در سامرا او را تحت‌نظر داشتند.<ref>بهنیافر، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری(ع) در برابر خلافت عباسی»، ۱۳۹۱ش، ص۷۲-۶۷.</ref> براساس گزارش منابع تاریخی، امام هر هفته روزهای دوشنبه و پنجشنبه ناگزیر می‌بایست در دارالخلافه حاضر می‌شد.<ref>طوسی، الغیبه، ۱۳۹۸ق، ص۲۱۵.</ref> شیعیان و انبوه مردم نیز در مسیر رفت‌وآمد خود را برای دیدن او آماده می‌کردند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۵.</ref>
در منابع تاریخی، ۱۰۳ نفر از یاران، شاگردان، راویان و وکلای حسن بن علی بن محمد نام برده شده‌اند که ۳۶ نفر آنها ایرانی هستند.<ref>شیخ طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۲۷.</ref> در برخی منابع، تعداد [[اصحاب ایرانی امام حسن عسکری]] بالغ بر ۷۵ نفر ذکر شده است. شمار اصحاب ایرانی که به جریان‌های غالیانه منتسب شده‌اند، کم و تعداد وکلای ایرانی و افرادی که در منابع، ملاقات آنان با وی ثبت شده، نسبت به دیگر اصحاب، بیشتر است.<ref>[https://journals.dte.ir/article_73184.html کرمی، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری»، ۱۴۰۱ش، ص27-28.]</ref>


محدودیت‌های خلفای عباسی نسب به امام، به دو علت بود:
== آثار ==
[[پرونده:امام حسن عسکری۲.jpg|جایگزین=کتاب تفسیر منسوب به امام حسن عسکری|بندانگشتی|کتاب تفسیر منسوب به امام حسن عسکری]]
میراث علمی حسن بن علی بن محمد عسکری در چند بخش دسته‌بندی می‌شود:


۱) افزایش جمعیت شیعیان و قدرت قابل توجه آنان در عراق.
* '''روایات و احادیث:''' در [[منابع روایی شیعه]]، از او نسبت به ائمهٔ دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت بیشتر به‌دلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحت‌نظر حکومت عباسی ذکر شده است. بخش عمده‌ای از روایات امام حسن عسکری شامل پاسخ به پرسش‌ها است که این شیوهٔ ارتباطی، با عنوان سازمان وکالت و شیوهٔ مکاتبه شناخته می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/448976/فرهنگ-جامع-سخنان-امام-حسن-عسکری-ع-نگاهی-به-ترجمه-موسوعه-کلمات-الامام-الحسن-العسکری محدثی، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری: نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، ۱۳۸۳ش، ص۹۶.]</ref>


۲) پایان دادن به موضوع امامت شیعه از طریق یافتن فرزند حسن عسکری؛ زیرا براساس اخبار و روایت مربوط به مهدویت می‌دانستند که مهدی از نسل او خواهد بود.<ref>بهنیافر، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری(ع) در برابر خلافت عباسی»، ۱۳۹۱ش، ص۷۲-۶۷.</ref>
{| class="wikitable"
|+<small>دسته‌بندی روایات امام حسن عسکری</small>
|موضوع روایات
|تعداد روایات
|درصد
|-
|اعتقادات
|۱۸۶
|۵۴٫۷
|-
|احکام شرعی
|۷۱
|۲۰٫۹
|-
|اخلاق
|۶۵
|۱۹٫۱
|-
|ادعیه و زیارات
|۱۰
|۳
|-
|'''جمع کل'''
|'''۳۴۰'''
|'''۱۰۰'''
|}


مواضع سیاسی حسن عسکری در برابر خلفای عباسی، استفاده از راهبرد تقیه، گشترش و سازماندهی سازمان وکالت، مدیریت بحران و تقویت و توجیه سیاسی رجال مهم شیعه در برابر فشارها و سختی‌‌های مبارزات سیاسی، نفوذ و عظمت معنوی امام نزد شخصیت‌ها و درباریان خلافت عباسی، رهبری در راهبردهای سرّی سیاسی و اطلاعاتی و تبیین موضوع مهدویت و آماده‌سازی شیعیان برای دوران غیبت بوده است.<ref>بهنیافر، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری(ع) در برابر خلافت عباسی»، ۱۳۹۱ش، ص۷۹-۷۴.</ref>
* '''المقنعه:''' این کتاب درباره مسائل حلال و حرام در زندگی، با عناوین مختلفی چون کتاب المنقبه و رساله المقنعه به امام هادی نیز نسبت داده شده است.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/218543/اسوه-های-بشریت-(11)-امام-حسن-عسکری-علیه-السلام جعفریان، «اسوه‌های بشریت(11): امام حسن عسکری»، ۱۳۷۱ش، ص38-39.]</ref>
* '''تفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری:''' این کتاب شامل تفسیر سورهٔ حمد و بخشی از سورهٔ بقره است.<ref>[https://jqr.isca.ac.ir/article_22474.html?lang=fa رضوی، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری»، ۱۳۷۵ش، ص۳۱۲.]</ref> عده‌ای از علما این اثر را متعلق به امام حسن عسکری دانسته و احادیثی از آن نقل کرده‌اند و عده‌ای نیز آن را ساختگی شمرده و اعتبار علمی‌اش را انکار کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/3004/نگرشی-تحلیلی-بر-تفسیر-منسوب-به-امام-حسن-عسکری-ع علوی‌مهر، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امام‌حسن عسکری»، ۱۳۸۲ش، ص5-7.]</ref>


== '''نقش فکری-فرهنگی عصر امام عسکری''' ==
== شهادت ==
در عصر امام عسکری فرقه‌ها و نحله‌های مختلفی همانند واقفیه، غلات، مفوضه و صوفیه بودند که امام در راستای مناظره و جدال احسن با هر گروه، تلاش می‌کرد به شبهات آنان پاسخ دهد و تحریفات آنان را دفع کند.<ref>خیرالهی، «مناظرات امام حسن عسکری(ع)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰۸-۲۰۷.</ref>
[[پرونده:امام حسن عسکری۴.jpg|جایگزین=گنبد و گلدسته‌های حرم عسکریین|بندانگشتی|گنبد و گلدسته‌های حرم عسکریین]]
بر اساس منابع تاریخی، امام حسن عسکری در ۲۸ سالگی به دستور معتمد عباسی در سال ۲۶۰ق مسموم شد و به شهادت رسید و در کنار قبر پدرش دفن شد.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۰۱ و ۳۱۱.</ref> دربارهٔ زمان دقیق این رویداد، میان منابع اختلاف نظر وجود دارد.<ref>مقدسی، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان، ۱۳۹۱ش، ص۵۳۰–۵۳۳.</ref> پس از شهادت حسن بن علی بن محمد، بازارها تعطیل شد و [[بنی‌هاشم]]، سران سپاه و رجال سیاسی، نویسندگان و معتمدان و مردم شهر سامرا، پیکر او را تشییع کردند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۶.</ref>  


=== '''مناظرات''' ===
امروزه محل دفن امام هادی و امام عسکری به [[حرم عسکریین]] شهرت دارد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/173276/حرم-عسکریین-ع-در-بستر-تاریخ حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص15-19.]</ref> که در سال‌های ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ش در عملیات‌های تروریستی گروه‌های تکفیری بر اثر انفجار، تخریب شد.<ref>خامه‌یار، تخریب زیارت‌گاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص29-30.</ref> ستاد بازسازی عتبات عالیات در ایران طی سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۶ش [[گنبد]]، [[ضریح]] و [[حرم]] امامین عسکریین را بازسازی کرد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401050100615/مقاوم-سازی-حرم-سامرا-به-ایرانی-ها-سپرده-شد «مقاوم‌سازی حرم سامرا به ایرانی‌ها سپرده شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> ساخت ضریح جدید، زیر نظر سیّدجواد شهرستانی نمایندهٔ [[سید علی سیستانی|سیدعلی سیستانی]]، از [[مرجع تقلید|مراجع تقلید]] شیعه، طراحی آن زیر نظر [[سید مهدی علمدار|سیّدمهدی علمدار]]، طراحی چوب و سازه‌های آن با هماهنگی [[سید مهدی دیدار|سیّدمهدی دیدار]] و خطاطی ضریح توسط [[سید محمد حسینی موحد،|سیّدمحمد حسینی موحد،]] استاد [[خوشنویسی]] در [[ایران]] انجام شد.<ref>[https://farsnews.ir/Culture/1354912860000081500/آخرین-وضعیت-پروژه-ساخت-ضریح-حرم-امامین-عسکریینعتصاویر?lang=fa «آخرین وضعیت پروژه ساخت ضریح حرم امامین عسکریین»، خبرگزاری فارس.]</ref>
یکی از معروف‌ترین مناظرات امام با فیلسوف بغداد، اسحاق کندی بوده است. کندی براساس عقاید خود درباره تناقض‌های قرآن کتابی نوشته بود که امام با شگرد حکمت و حسن تدبیر، وی را متقاعد به سوزندان کتاب کرد.<ref>خیرالهی، «مناظرات امام حسن عسکری(ع)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰۸.</ref>


=== '''مکاتبات''' ===
== توسل و زیارت ==
در زمان امام، شیعیان در شهرهای کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آبه (آوه)، مدائن، خراسان، یمن، ری، آذربایجان، سامراء، جرجان و بصره سکونت داشتند که از میان آنان، شهرهای سامرا، کوفه، بغداد، قم و نیشابور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بودند. از امام ۱۳۰ نامه در هفت محور، توحید، امامت، کرامات و غرائب، فقهی، دعا، مواعظ و غلو در منابع مختلف نقل شده است.<ref>زارع بوشهری، «بررسی منابع نامه‌های امام حسن عسکری(ع)»، ۱۴۰۴ش، ص۵۷.</ref> این نامه‌ها شامل مکاتباتی با شیعیان قم و آوه، مردم مدینه، ابن‌بابویه، و نیز نامه مفصلی به اسحاق بن اسماعیل و شیعیان نیشابور به منظور گسترش فرهنگ تشیع و پاسخ به شبهات است.<ref>تربتی، «نمی ازیم تلاش‌های علمی امام حسن عسکری(علیه‌السلام)»، ۱۳۹۳ش، ص۲۶.</ref>
در منابع روایی و زیارتی، برای امام حسن عسکری زیارت‌نامه‌ای نقل شده است. زیارت قبور ائمه در منابع شیعه و در برخی منابع اهل‌سنت، به‌عنوان [[عمل مستحب|عملی مستحب]]، وسیله‌ای برای [[تقرب به خداوند]] و دارای فضیلت و [[پاداش اخروی]] گزارش شده است.<ref>[https://qom.shafaqna.com/FA/189392#:~:text=شکى%20نیست%20که%20فضیلت%20زیارت، «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری در روایات»،وب‌سایت شفقنا.]</ref> برخی عالمان روز [[پنج‌شنبه]] را متعلق به امام حسن عسکری دانسته و معتقدند در تعقیب [[نماز صبح]] برای در امان ماندن از [[شیطان]] و [[نفس اماره]] به او توسل شود و برای قبولی عبادات ناقص، از آن امام، [[شفاعت]] خواسته شود.<ref>خمینی، آداب الصلاه، 1388ش، ص۳۷۹.</ref>


== '''نقش اقتصادی عصر امام عسکری''' ==
همچنین برای [[توسل]] به امام، [[حرزی امام حسن عسکری|حرز امام حسن عسکری]] نقل شده است.<ref>[https://erfan.ir/mafatih507/حرز-امام-حسن-عسکری(ع)-کلیات-مفاتیح-الجنان-با-ترجمه-استاد-حسین-انصاریان «حرز امام حسن عسکری»، وب‌سایت عرفان.]</ref> [[نماز توسل امام حسن عسکری]] نیز چهار رکعت است که در دو رکعت اول بعد از حمد، پانزده مرتبه سورهٔ زلزال و در دو رکعت دوم، بعد از حمد پانزده مرتبه سورهٔ توحید خوانده می‌شود و در پایان دعایی دارد که برای [[برآورده شدن حاجت]] و به‌ویژه [[ازدواج]]، آمده است.<ref>[https://qom.shafaqna.com/FA/189392#:~:text=شکى%20نیست%20که%20فضیلت%20زیارت، «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری در روایات»، وب‌سایت شفقنا.]</ref>
اقدامات اقتصادی حسن عسکری در حوزه درآمد شیعیان شامل زحمت و تلاش در کسب معاش، تأکید برحلال بودن درآمد، حمایت از تولیدکننده، گسترش فرهنگ تعاون و همکاری، مشورت در امور اقتصادی و پرهیز از تجمل‌گرایی و اسراف بوده است.<ref>شریفی، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری(ع) جهت کسب درآمد»، ۱۴۰۲ش، ص۸۴.</ref>


== '''نقش امام عسکری در آماده‌سازی شیعیان برای عصر غیبت''' ==
== جایگاه امام حسن عسکری در فرهنگ ایرانیان ==
بر اساس منابع تاریخی، اقداماتی از حسن عسکری برای آماده‌سازی ورود شیعیان به عصر غیبت نقل شده است:
{| class="wikitable"
|+
|حوزه
|مصادیق
|گزارش کمی و کیفی
|-
|'''آیین‌های ولادت'''
|سخنرانی دربارهٔ ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، [[مداحی]]، [[مولودی‌خوانی]]، توزیع شیرینی، شربت، میوه، نذورات مردمی و برپایی [[مراسم عقد]] و [[مراسم ازدواج|ازدواج]].<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5927615/آیین-های-جشن-میلاد-باسعادت-امام-حسن-عسکری-ع «آیین‌های جشن میلاد  باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
|اجرا در [[مسجد|مساجد]]، [[تکیه،|تکایا،]] [[حسینیه|حسینیه‌ها،]]<ref name=":0">[https://www.yjc.ir/fa/news/5927615/آیین-های-جشن-میلاد-باسعادت-امام-حسن-عسکری-ع «آیین‌های جشن میلاد  باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> [[حرم امام رضا|حرم امام رضا،]]<ref name=":1">«آذین‌بندی حرم مطهر رضوی در سال‌روز میلاد امام حسن عسکری»، وب‌سایت خبر رضوی.</ref> [[حرم فاطمه معصومه]] و [[مسجد جمکران]]،<ref name=":2">[https://www.irna.ir/news/84540493/قم-در-سالروز-ولادت-امام-حسن-عسکری-ع-غرق-در-نور-و-سرور-است «قم در سال‌روز ولادت امام حسن عسکری غرق در نور و سرور است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> [[حرم عبدالعظیم حسنی|حرم عبدالعظیم]]،<ref name=":3">[https://www.abdulazim.com/fa/خبر/برگزاری-مراسم-ولادت-امام-حسن-عسکری-علیه-السّلام-در-آستان-مقدّس-حضرت-عبدالعظیم-علیه-السّلام «برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم.]</ref> [[حرم امام خمینی]] و [[امام‌زاده|امامزادگان]] و [[مهدیه تهران]]،<ref name=":4">[https://www.irna.ir/news/7597392/آیین-جشن-میلاد-امام-حسن-عسکری-ع-در-حرم-مطهر-امام-راحل-برگزار «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی<ref name=":5">[https://www.yjc.ir/fa/news/5927615/آیین-های-جشن-میلاد-باسعادت-امام-حسن-عسکری-ع «آیین‌های جشن میلاد  باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> و حتی سر در مغازه‌ها و منازل شخصی.<ref name=":6">[https://www.irna.ir/news/7597392/آیین-جشن-میلاد-امام-حسن-عسکری-ع-در-حرم-مطهر-امام-راحل-برگزار «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
|-
|'''آیین‌های شهادت'''
|[[عزاداری]] با حضور [[زائر|زائران]] و محفل سوگواری ویژه کودکان و نوجوانان شامل برگزاری محفل قرآنی،<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/1243102/ «برنامه سوگواری امام حسن عسکری در مسجد جمکران اعلام شد»، وب‌سایت شفقنا.]</ref> سخنرانی مذهبی، [[مرثیه‌خوانی]]، [[سینه‌زنی]]، [[زنجیرزنی]]، توزیع [[نذر|نذورات]]<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8554578/برگزاری-آیین-عزاداری-سالروز-شهادت-امام-حسن-عسکری-ع-تصاویر «آیین‌های عزاداری سال‌روز شهادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> و حرکت به سمت مسجد جمکران.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404060804391/مراسم-مسجد-جمکران-در-ایام-سالروز-شهادت-امام-حسن-عسکری-ع-اعلام «مراسم مسجد جمکران در ایام سال‌روز شهادت امام حسن عسکری اعلام شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
|اجرا در اماکن مذهبی و فرهنگی عمومی و شخصی.
|-
|'''برنامه‌های رسانه‌ای'''
|پخش ویژه‌برنامه‌هایی در رادیو و تلویزیون.<ref>[https://www.isna.ir/news/96090502519/پخش-آخرین-شهید-در-سالروز-شهادت-امام-حسن-عسکری-ع «پخش آخرین شهید در سال‌روز شهادت امام حسن عسکری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
|بررسی [[سبک زندگی]]، سیره و آموزه‌های او.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1259579 «ویژه برنامه‌های شهادت امام حسن عسکری در رادیو فرهنگ»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
|-
|'''پویش‌ها و نذورات مردمی'''
|پویش نذر نان،<ref>[https://zarghanhp.sums.ac.ir/آرشیو-اخبار-زرقان/اجرای-پویش-%C2«Ù†Ø°Ø±-نان%C2»-با-مشارکت-کارکنان-بیمارستان-حضرت-امام-حسن-عسکری(ع)-زرقان «اجرای پویش نذر نان با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری زرقان»، وب‌سایت بیمارستان امام حسن عسکری زرقان.]</ref> پویش نذر فرهنگی مهدوی،<ref>[https://zanjan.iqna.ir/fa/news/3930972/اجرای-پویش-نذر-فرهنگی-مهدوی-در-زنجان «اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> پویش قرائت [[زیارت‌نامه امام حسن عسکری|زیارت‌نامه امام حسن عسکری،]]<ref>[https://www.shabestan.news/news/1104945/پویش-قرائت-زیارت-نامه-حضرت-امام-حسن-عسکری-ع-اجرا-می-شود «پویش قرائت زیارت‌نامه حضرت امام حسن عسکری اجرا می‌شود»، خبرگزاری شبستان.]</ref> توزیع [[شله مشهدی|شله نذری]] در شهر [[مشهد]]<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/185669/توزیع-شله-نذری-همزمان-با-شهادت-امام-حسن-عسکریع-در-مشهد «توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری در مشهد»، وب‌سایت شهرآرا نیوز.]</ref> و صبحانه نذری در [[آران و بیدگل|آران و بیدگل.]]<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/7536840/پخش-صبحانه-نذری-در-آران-و-بیدگل-فیلم «پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
|رویکرد فرهنگی-اجتماعی گروه‌های جهادی و مردمی.
|-
|'''نام‌گذاری فرزندان'''
|فراوانی القاب بر اساس گزارش‌های سازمان ثبت احوال کشور.
|القاب او به ترتیب فراوانی عبارت از نقی ۲۶هزار و ۵۸۲بار، عسکری ۲هزار و ۷۱۶بار، زکی یک‌هزار و ۳۷۵بار، خالص ۶۶۶بار و رفیق ۵۱۱بار است. از کنیه‌های او نیز ابومحمد ۱۶۱بار و ابن‌الرضا ۲بار در این سازمان به ثبت رسیده است.<ref>[https://fa.mouood.com/11728/آمار-ایرانیان/ «آمار ایرانیان نام‌گذاری شده به القاب امام حسن عسگری»، وب‌سایت موعود.]</ref>
|-
|'''نام‌گذاری فضاهای شهری'''
|اماکن مذهبی و فرهنگی منتسب به او.
|۱۰۴ کانون فرهنگی هنری در مساجد سراسر کشور،<ref>[https://www.shabestan.news/news/748445/فعالیت-۱۰۴-کانون-مسجدی-هم-نام-با-امام-حسن-عسکری-ع-در-کشور «فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی هم‌نام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان.]</ref> ۲۴ کتابخانه مسجدی در مساجد کشور،<ref>[https://www.shabestan.news/news/748456/فعالیت-۲۴-کتابخانه-مسجدی-هم-نام-با-امام-حسن-عسکری-ع-در-کشور «فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی هم‌نام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان.]</ref> بیش از ۲۲ مسجد در تهران،<ref>[https://www.shabestan.news/news/592106/۲۲-مسجد-در-تهران-مزین-به-نام-امام-حسن-عسکری-ع-هستند «۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری هستند»، خبرگزاری شبستان.]</ref> مسجدی با قدمت هزارساله در قم<ref>[https://archive.qunoot.net/App/reads.item.php?showid=2899 «مسجد امام حسن عسکری با قدمتی هزارساله در قم»، وب‌سایت قنوت.]</ref> و قدمگاهی در [[گلستان (کتاب)|گلستان]].<ref>[https://www.isna.ir/news/1403011305591/قدمگاه-امام-حسن-عسکری-ع-ظرفیت-عظیم-گردشگری-مذهبی-در-گلستان «قدمگاه امام حسن عسکری ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
|-
|'''ثبت مناسبت در تقویم'''
|تعطیل رسمی به مناسبت شهادت امام حسن عسکری و آغاز امامت امام زمان.
|ماده الحاقی ۳۸ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور مصوب [[مجلس شورای اسلامی]] (هشتم ربیع‌الاول).<ref>[https://aftabnews.ir/fa/news/365002/روز-اول-امامت-حضرت-مهدی-تعطیل-رسمی-شد «روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، پایگاه خبری آفتاب.]</ref>
|-
|'''آثار هنری (ادبیات)'''
|پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهندهٔ باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1397503/حضرت-امام-هادی-علیه-السلام-در-ادبیات-منظوم-فارسی-با-تاکید-بر-تراث-ادبی-دوره-ی-صفوی معماری، «حضرت امام هادی در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورۀ صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.]</ref> قصیده‌ای در ستایش امام حسن عسکری در [[دوره قاجار|دورهٔ]] [[دوره قاجار|قاجار]] می‌تواند نمونه‌ای از آن باشد.<ref>دانش، دیوان قصاید، ۱۳۳۷ش، ص191-192.</ref>
|انت ابوالمقتدی یابن شفیع الوری /        انت ابوالمرتجی یابن ملیک الغری


# '''شیوه ارتباط با شیعیان:''' سخن گفتن امام با اصحاب خود از پسِ پرده و اینکه بیشتر فعالیت‌های مربوط به امامت از طریق وکلا انجام می‌گرفت.<ref>پورسید آقایی و همکاران، تاریخ عصر غیبت، ۱۳۷۹ش، ص۱۶۸ـ۱۶۹.</ref>
یابن رضا المرتضی یابن تقی الجواد / یابن علی النقی یا حسن العسکری
# '''روش پاسخگویی به مسائل علمی:''' امام در مواردی به منظور آموزش نحوه حل مسائل علمی، پاسخ سؤال‌های فقهی را به صورت کامل بیان نمی‌کرد.<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵.</ref> در اموری، قاعده‌ کلی را بیان می‌کرد تا فقها بتوانند به کمک آن، به پاسخ برسند.<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۵.</ref> در مواردی نیز حسن عسکری برای پاسخ به پرسش‌های فقهی، رجوع به کتاب‌های حدیثی شیعه را پیشنهاد می‌داد.<ref>مدرسی طباطبایی، مکتب در فرآیند تکامل، ۱۳۷۴ش، ص۹۹.</ref>
# '''اطلاع‌رسانی درباره امام دوازدهم:''' از مهمترین اقدامات امام، اهتمام ویژه در مورد خبر ولادت مهدی و تثبیت آن در نزد افکار عمومی شیعیان، معرفی مصداقی و نشان دادن سیمای مهدی موعود به خواص شیعیان، تبیین شرایط و ویژگی‌های عصر غیبت و مسئله عصر ظهور با هدف ارتقای سطح آگاهی شیعیان از این رویداد و برخورد هوشمندانه و آگاهانه بوده است.<ref>ثنائی، «نقش امام حسن عسکری علیه‌السّلام در آماده‌سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، ۱۴۰۰ش، ص۵۳.</ref>


== '''اصحاب''' ==
ملک و ملک در سجود بهر تو گرم درود / از سر سبع شداد تا بر تحت الثری
بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد یاران، شاگردان، راویان وکلای امام حسن عسکری بیش از ۱۰۰ نفر ذکر شده است.<ref>شیخ طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۲۷.</ref>
|-
|'''آثار هنری (سینما)'''
|انیمیشن سینمایی «[[شاهزاده روم (انیمیشن)|شاهزاده روم]]» (داستان ازدواج امام حسن عسکری با نرجس خاتون).
|کارگردان: هادی محمدیان، تهیه‌کننده: حامد جعفری، تعداد کاراکتر: حدود ۵۵، سال تولید: ۱۳۹۳ش،<ref>[https://www.isna.ir/news/94072113828/عاشقانه-ترین-داستان-شیعه-در-سینماها-آنونس «عاشقانه‌ترین داستان شیعه در سینماها+آنونس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> کاری از گروه هنر پویا در سی و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر و دریافت لوح تقدیر ویژه دبیر جشنواره،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2955791/اکران-افتتاحیه-انیمیشن-شاهزاده-روم-در-پردیس-آزادی «اکران افتتاحیه انیمیشن شاهزاده روم در پردیس آزادی»، خبرگزاری مهر.]</ref> اکران سراسری همزمان با روز دانش‌آموز از ۱۳ آبان ۱۳۹۴ش.<ref>[https://www.shabestan.news/news/498426/آغاز-اکران-شاهزاده-روم-همزمان-با-روز-دانش-آموز «آغاز اکران شاهزاده روم همزمان با روز دانش آموز»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
|-
|'''آثار هنری (خوشنویسی)'''
|تابلو خط روایی به مناسبت ولادت امام حسن عسکری.
|اثر استادِ خوشنویسی اسلامی، [[علی ثبتی نجفی]]، رونمایی در موزهٔ آستان فاطمه معصومه در سال ۱۴۰۴ش.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1301031/رونمایی-از-تابلو-خوشنویسی-روایات-امام-عسکری-ع-در-موزه-فاطمی «رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری در موزه فاطمی»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>
|}


=== '''اصحاب ایرانی''' ===
== کتاب‌شناسی ==
شاگردان امام مطابق كتاب رجال طوسي در مجموع ۱۰۳ نفر مي‌باشد<ref>شیخ طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۲۷.</ref> كه ۳۶ نفر آنها ايراني بودند. ولي با مراجعه به كتب رجالي ديگر اين اصحاب بالغ بر ۷۵ نفر بودند که تنها ۳۹ نفر آنان فعاليت چشمگيري در باب حديث و روایت داشتند. حسن عسکری در زمان حیات خود تحت نظارت شدید حکومت وقت بود و نمی‌توانست با اصحاب خود ارتباط برقرار کند، بنابراین تعداد اصحاب ایرانی او نسبت به پدر و جدشان تفاوت قابل‌توجهی ندارد. قاعدتاً محدودیت و محصوریت امام در سامرا عامل اصلی ثابت ماندن تعداد اصحاب است.<ref>پیرمرادیان و همکاران، «نقش اصحاب ایرانی امام حسن عسکری(ع) در علم الحدیث با تکیه بر کتب اربعه شیعه»، ۱۳۹۱ش، ص۱۰۲.</ref>
دربارهٔ امام حسن عسکری آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله، پایان‌نامه و دانشنامه تدوین شده است. بر اساس برخی کتاب‌شناسی‌ها، ۸۴ کتاب به زبان فارسی، ۶۸ کتاب به زبان عربی، ۱۰ کتاب خطی عربی و ۱۴ کتاب به زبان اردو در موضوعات مختلف<ref>[https://hadith.net/post/55034/کتابشناسی-امام-حسن-عسکری-ع/ «کتاب‌شناسی امام حسن عسکری»، وب‌سایت حدیث نت.]</ref> و ۵۰۰ عنوان مقاله<ref>[https://www.isna.ir/news/1404071006673/ارائه-۵۰۰-عنوان-مقاله-با-موضوع-امام-حسن-عسکری-ع-در-پایگاه-مجلات «ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری در پایگاه مجلات تخصصی نور»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> پیرامون زندگی و سیره امام حسن عسکری نوشته شده است. همچنین ۱۴۶ پایان‌نامه، شامل ۱۲۹ عنوان پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، ۱۶ عنوان رسالهٔ دکتری تخصصی و ۱ عنوان نیز پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه نوشته شده است.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=امام%20حسن%20عسکری&basicscope=1 «امام حسن عسکری»، وب‌سایت گنج ایرانداک.]</ref>


== '''آثار''' ==
دانشنامه امام حسن عسکری نیز در [[فضای مجازی]] در سال ۱۴۰۴ش منتشر شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404060905670/دانشنامه-امام-حسن-عسکری-ع-در-فضای-مجازی-منتشر-شد «دانشنامه امام حسن عسکری در فضای مجازی منتشر شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
میراث علمی حسن عسکری در چند بخش دسته‌بندی می‌شود.


# '''روایات و احادیث:''' در منابع روایی شیعه، از حسن عسکری نسبت به ائمه دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحت‌نظر حکومت عباسی است.  مجموعه روایات امام ۳۴۰ روایت، که از این میان، ۱۸۶ روایت آنها در زمینه مسائل اعتقادی،  ۷۱ روایت در زمینه احکام شرعی، ۶۵ روایت در زمینه سخنان اخلاقی، ۱۰ روایت در زمینه ادعیه و زیارات است. بخش عمده‌ای از روایات امام شامل پاسخ به پرسش‌ها است که این شیوه ارتباطی، با عنوان نظام وکالت و شیوه مکاتبه شناخته می‌شود.<ref>محدثی، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری(ع): نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، ۱۳۸۳ش، ص۹۸-۹۶.</ref>
=== آثار شیعه‌پژوهان غربی ===
# '''رساله المقنعه:''' این کتاب در مورد مسائل حلال و حرام بوده است.<ref>جعفریان، «اسوه های بشریت(11): امام حسن عسکری علیه‌السلام »، ۱۳۷۱ش، ص۳۹.</ref>
[[پرونده:امام حسن عسکری۳.png|جایگزین=هاینس هالم مستشرق و شیعه‌شناس آلمانی|بندانگشتی|هاینس هالم مستشرق و شیعه‌شناس آلمانی]]
# '''تفسیر المنسوب الی الامام ‌الحسن العسکری:''' این کتاب شامل تفسیر سوره حمد و بخشی از سوره بقره است.<ref>رضوی، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه‌السلام »، ۱۳۷۵ش، ص۳۱۲.</ref> از قرن چهارم هجری تاکنون، این کتاب در محافل علمی موضوع داوری‌های گوناگونی بوده است.جعفریان، «اسوه های بشریت(11): امام حسن عسکری علیه‌السلام »، ۱۳۷۱ش، ص۳۸-۳۷. عده‌ای از علما این اثر را متعلق به امام دانسته و احادیثی از آن نقل کرده‌اند و عده‌ای نیز آن را ساختگی شمرده و اعتبار علمی‌اش را انکار کرده‌اند.<ref>علوی‌مهر، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امام‌حسن عسکری(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۷-۵.</ref>
بررسی آثار نگارش شده غربی نشان می‌دهد که تصویر کمرنگی از شخصیت، سیره و دوران امام حسن عسکری در این آثار منعکس شده است. سه مقالهٔ کوتاه و تنها یک مقاله مفصل‌تر با رویکردی تحلیلی، از جمله کتاب مذهب شیعه اثر دوایت مارتین دونالدسون، مدخل امام حسن عسکری در ویرایش دوم دائره‌المعارف اسلام اثر پژوهشگر یهودی ژوزف الیاش، کتاب تشیع نوشته هاینس هالم و گزارشی از مقاله مایر براشر دربارهٔ تفسیر منسوب به او نوشته شده است. در بررسی آثار معدود شیعه‌پژوهان غربی نیز مشاهده می‌شود که آنان افزون بر کم‌کاری، تصویری ناقص و گاه مخدوش و تحریف‌شده از او ارائه داده‌اند؛<ref>[https://sirepajouhi.isca.ac.ir/article_68259.html طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۴۶ و ۶۰.]</ref> به‌طور مثال دونالدسون در کتاب مذهب شیعه، از تعبیر «امام در خردسالی مثل دیگر پسران محمدی» برای ارائه تصویری توهین‌آمیز از او به کار می‌برد تا به‌زعم خود او را پیرو شخصی منحرف معرفی و تحقیر کند.<ref>[https://sirepajouhi.isca.ac.ir/article_68259.html طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۴۷.]</ref>
# '''نامه‌ها:''' محور اصلی نامه‌ها، مسائل فقهی، کلامی و اجتماعی بوده است و در میان شهرهای ایران، قم و آوه نقش پررنگ‌تری داشته است.<ref>حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبه‌های ساکنان ایران با امام حسن عسکری(ع)»، ۱۴۰۰ش، ص۱۱۰-۱۰۹.</ref>


== '''اخلاق و سبک زندگی''' ==
مجموعه Encyclopedia of Religion که هدف خود را معرفی نمادهای مهم تمام آیین‌ها در دنیا می‌داند، هیچ اشاره‌ای از او حتی در حد نام نکرده است. مجموعه Encyclopedia of Religion, Islamic Essays و عمده فرهنگ لغات انگلیسی نیز اشاره‌ای به شخصیت امام حسن عسکری نداشته‌اند.<ref>[https://sirepajouhi.isca.ac.ir/article_68259.html طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰.]</ref>
او در هیبت و جلال<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۹ش، ج۱۸، ص۱۴۸.</ref>، دانش، بردباری، بخشش، پارسایی، پروای الهی و دیگر مکارم اخلاقی برتر بود که دوست و دشمن به این برتری باور داشتند.<ref>صدوق، کمال الدین و اتمام النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۴۰.</ref> در سخنان حسن عسکری، دعوت به صبر، باور به فرج و انتظار ظهور بسیار سفارش شده است. در سخنان او، بر تنظیم روابط درونی جامعه شیعه و نیکوکاری با برادران دینی تأکید شده است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۷-۵۲۶.</ref> امام از نظر اخلاقی در مبارزه با طاغوت و نشر فضیلت و ارزش‌ها، الگو و اسوه جوانان است. یکی از ویژگی‌های مهمی او در زندگی، انجام کار تشکیلاتی است که در بین جبهه حق محقق می‌شود.<ref>«امام حسن عسکری(ع) الگو و اسوه جوانان است»، وب‌سایت سازمان تبلیغات اسلامی.</ref>


حسن عسکری ویژگی‌های فرد مؤمن را در زندگی در پنج نشانه می‌داند؛ نماز پنجاه ركعت (مجموع نمازهای واجب و نوافل در شبانه روز)، انگشتر (عقیق) در دست راست كردن، در سجده پيشانى بر خاک نهادن، بسم الله الرحمن الرحيم را در نماز ظهر و عصر بلند گفتن و زیارت اربعین.<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۶۵ش، ج۶، ص۵۲.</ref>
== همایش ==
=== ملی ===
همایش ملی امام حسن عسکری، در [[اسفند (ماه)|اسفند]] سال ۱۳۹۰ش از طرف دانشگاه پیام نور واحد کرمان، در شهر [[کرمان]] برگزار شد. در این همایش، ۵۴ عنوان مقاله در محورهای اصلی سیرهٔ علمی، اخلاقی، سیاسی، مهدوی و مدیریتی توسط ۷۷ پژوهشگر ارائه شده است.<ref>[https://civilica.com/l/4422/ «مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>


== '''کرامات''' ==
=== بین‌المللی ===
در منابع روایی و تاریخی شیعه، کرامات متعددی از حسن عسکری نقل شده است که شامل آگاهی از اندیشه‌های درونی، پیش‌بینی مرگ کنیز، تأثیر بر زندانبانان، اجابت دعای طول عمر برای معتمد<ref>«صفات و كرامات امام حسن عسكرى(ع)»، وب‌سایت بیتوته.</ref>، معجزه سخن گفتن با گرگ،  جوشیدن چشمه شیر و عسل، معجزه بارش باران، آوردن ماهی از عمق دریا، نداشتن سایه<ref>«پنج کار خارق العاده و معجزه از امام حسن عسکري(ع)»، وب‌سایت سربازان اسلام.</ref>، آزادی از زندان در وقت معین، تأمین مالی بدون درخواست، آگاهی از روزه‌خواری پنهانی<ref>«کرامات امام حسن عسکری علیه‌السلام از زبان ابوهاشم»، وب‌سایت الشیعه.</ref>، هدایت ناصبی با نوشته بدون مرکب،  نجات مسلمانان از تردید در برابر مسیحیان (معجزه استخوان پیامبر)، برآوردن حاجت مالی علی بن ابراهیم، تأثیر یک روزه بر دشمن سرسخت<ref>«برخی از کرامات امام حسن عسگری علیه‌السلام از منابع معتبر»، وب‌سایت تبیان.</ref>، شفای چشم نابینا، خبر از آینده و سفر به گرگان، دعای فرزند دار شدن و نجات از چاه آب در کودکی<ref>«نگاهی به برخی از معجزات امام حسن عسکري عليه‌السلام در منابع اماميه»، وب‌سایت مؤسسه تحقيقاتي حضرت ولي‌عصر(عج).</ref> است.
در [[آبان]] سال ۱۴۰۱ش، همایش بین‌المللی با عنوان «سیره و زمانه امام حسن عسکری» از طرف [[پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی]] در شهر [[قم]] برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۵۰ مقاله در موضوعات مرتبط با زندگانی و زمانهٔ امام حسن عسکری شد.<ref>[https://it.isca.ac.ir/Portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=7e962692-3758-4e90-ba44-a516f4597ee6&webpartid=e4b11167-fdd9-4643-81d1-817013dfb943&id=6fcf0ca5-c2be-4136-b83b-93eb88c5aa9d «همایش بین‌المللی سیره و زمانه امام حسن عسکری»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.]</ref>


== '''شهادت''' ==
== پانویس ==
مُعْتَز علاوه بر زندانی کردن امام عسکری، به حاجِب مخصوص خود ابومحمد مأموریت داد امام را در مسیر کوفه به شهادت برساند ولی با آگاه شدن مردم، بی‌نتیجه ماند<ref>طوسی، الغیبه، ۱۳۹۸ق، ص۲۰۸.</ref> و در زمان مُهْتَدی و معتمد عباسی آزار و زندانی کردن امام همچنان ادامه یافت.<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص ۲۱۹-۲۰۵.</ref> مُهْتَدی عباسی نیز قصد داشت امام را در زندان به شهادت برساند اما با پایان یافتن دوران حکومتش این تصمیم عملی نشد.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۰۹ق، ص۲۶۸.</ref> سرانجام امام در ۲۸ سالگی به دستور معتمد عباسی در ۸ ربیع‌الاول سال ۲۶۰ق به شهادت رسید و  در کنار قبر پدرش دفن شد.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۰۱ و ۳۱۱.</ref> برخی از منابعی که به تحلیل وقایع تاریخی شهادت امام عسکری پرداخته‌اند، معتقدند او در ماه‌های ربیع‌الثانی و جمادی‌الاولی به شهادت رسیده است.<ref>مقدسی، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان، ۱۳۹۱ش، ص۵۳۰-۵۳۳.</ref>
{{پانویس}}


پس از شهادت حسن بن علی بن محمد، طی مراسم باشکوهی، بازارها تعطیل شد و بنی‌هاشم، سران سپاه و رجال سیاسی، نویسندگان و معتمدان و مردم شهر سامرا، جنازه او را تشییع کردند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۶.</ref> او پس از شهادت، در کنار پدرش امام هادی دفن شد<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.</ref> که به حرم عسکریین شهرت دارد.<ref>حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص۱۹-۱۵.</ref>
== منابع ==
 
{{آغاز منابع}}
بر اساس اکثر منابع شیعه، رحلت امام عسکری طبیعی نبوده و او بر اثر مسمومیت از دنیا رفته است:
* «آخرین وضعیت پروژه ساخت ضریح حرم امامین عسکریین»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۳۹۱ش.
 
* «آذین‌بندی حرم مطهر رضوی در سال‌روز میلاد امام حسن عسکری»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
# خلفای عباسی طی شش سال امامت آن امام، پیوسته او را تحت نظر و در سال‌هایی در زندان داشتند.
* «آغاز اکران شاهزاده روم همزمان با روز دانش آموز»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۴ش.
# قبل از معتمد، سایر خلفا درصدد قتل امام برآمدند اما موفق نشدند.
* «آمار ایرانیان نام‌گذاری شده به القاب امام حسن عسگری»، وب‌سایت موعود، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
# اصرار دستگاه خلافت عباسی برای نشان دادن سالم بودن جنازه نزد علویان، بنی‌هاشم، بزرگان و سران سپاه و قضات در ملأعام.
* «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۸۵ش.
# صحبت امام عسکری به مادر خود که گفته بود در سال ۲۶۰ق به من اذیتی خواهد رسید.
* «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۵ش.
# کوتاهی عمر امام و رحلت ناگهانی در ۲۸ سالگی، بدون سابقه بیماری و با فاصله کمتر از یک ماه آزادی از زندان.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۷-۲۵۶.</ref>
* «آیین‌های عزاداری سال‌روز شهادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۶ش.
 
* ابن‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
== '''توسل و زیارت''' ==
* ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، نجف، بی‌نا، ۱۳۷۶ق.
شکى نیست که فضیلت توسل و زیارت امام حسن عسکری از زیارت سایر امامان کمتر نیست. برای توسل و زیارت امام حسن عسکری، موارد متعددی در منابع ذکر شده است. زیارت امام، واسطه رحمت و فیض الهی برای هر دو گروه شیعه و اهل‌سنت است.<ref>«فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری(ع) در روایات»،‌وب‌سایت شفقنا. </ref> برخی از عالمان روز پنج‌شنبه را متعلق به امام عسکری دانسته و معتقد است در تعقیب نماز صبح برای در امان ماندن از شیطان و نفس اماره به او توسل و در قبولی عبادات ناقص، به آن امام شفاعت برید.<ref>خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، ص۳۷۹.</ref>
* ابن‌عبدالوهاب، حسین، عیون المعجزات، نجف، المطبعه الحیدریه، ۱۳۶۹ق.
 
* «اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۹ش.
همچنین برای توسل به او حرزی نقل شده است.<ref>«حرز امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت عرفان.</ref> نماز توسل به حسن عسکری نیز چهار رکعت است که در دو رکعت اول بعد از «حمد»، پانزده مرتبه سوره «زلزال» و در دو رکعت دوم، بعد از «حمد» پانزده مرتبه سوره «توحید» خوانده شود و در پایان دعایی دارد که برای برآورده شدن حاجات و ازدواج معتبر است. صلوات خاصه و زیارت وداع عسکریین بر امام نیز در منابع آمده است.<ref>«فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری(ع) در روایات»،‌وب‌سایت شفقنا. </ref>
* «اجرای پویش نذر نان با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری زرقان»، وب‌سایت بیمارستان امام حسن عسکری زرقان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
* «ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری در پایگاه مجلات تخصصی نور»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۴ش.
== '''ارتباط امام عسکری  با ایرانیان''' ==
* اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
از لحاظ کمّی، تعداد اصحاب ایرانی حسن عسکری در مقایسه با اصحاب عراقی کمتر بوده است، اما آثار علمی تألیف ‌شده توسط آنان بیشتر است. فراوانی نگارش کتاب‌های مرتبط با مباحث فقهی، کلامی و ردیه‌نویسی توسط اصحاب ایرانی، نشان‌دهنده اهتمام آنان به حفظ مبانی اعتقادی شیعیان و انتقال صحیح آموزه‌های شرعی است. در زمینه فکری و اعتقادی، در اثر تلاش علمای شیعه ایرانی و مبارزه با نفوذ جریان‌های انحرافی و غالیانه، تعداد کمتری از اصحاب ایرانی دچار انحراف شده‌اند. تعداد وکلای ایرانی و افرادی که موفق به رؤیت مهدی شدند، نسبت به اصحاب عراقی به دلیل ضرورت این امر و به جهت دوری از امام و عدم دسترسی به او بیشتر بوده است.<ref>کرمی، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری علیه‌السّلام »، ۱۴۰۱ش، ص۲۸-۲۷.</ref>
* «اکران افتتاحیه انیمیشن شاهزاده روم در پردیس آزادی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۹۴ش.
 
* «امام حسن عسکری الگو و اسوه جوانان است»، وب‌سایت سازمان تبلیغات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۲ش.
== '''جایگاه امام عسکری در فرهنگ ایرانیان''' ==
* «امام حسن عسکری»، وب‌سایت گنج ایرانداک، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
* «امام حسن عسکری؛ نماد بی‌نظیر وحدت و اخوت/سیره عملی امام یازدهم بهترین الگو در تنگناهای زندگی است»، وب‌سایت عصر هامون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۰ش.
=== '''آیین‌های ولادت و شهادت''' ===
* امرائی، ایوب و فلاح‌زاده، احمد، «جامعه امامیه و شیوه‌های اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، شیعه‌شناسی، دوره ۱۸، شماره ۷۱، ۱۳۹۱ش.
ولادت حسن عسکری هر‌سال با برگزاری برنامه‌هایی مانند آذین‌بندی و نصب کتیبه‌های مذهبی و بنرهای تبریک در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها<ref>«آیین‌های جشن میلاد  باسعادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.</ref>، اماکن مذهبی؛ از جمله حرم امام رضا<ref>«آذین‌بندی حرم مطهر رضوی در سالروز میلاد امام حسن عسکری علیه‌السلام»، وب‌سایت خبر رضوی.</ref>، حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران<ref>«قم در سالروز ولادت امام حسن عسکری(ع) غرق در نور و سرور است»، وب‌سایت ایرنا.</ref>، حرم عبدالعظیم<ref>«برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری علیه‌السّلام در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم علیه‌السّلام»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم(ع).</ref>، حرم امام خمینی و امامزادگان مجاور و مهدیه تهران<ref>«آیین جشن میلاد امام حسن عسکری(ع) در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، وب‌سایت ایرنا.</ref>، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی<ref>«آیین‌های جشن میلاد  باسعادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> و حتی سر در مغازه‌ها و منازل شخصی<ref>«آیین جشن میلاد امام حسن عسکری(ع) در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، وب‌سایت ایرنا.</ref> اجرا می‌شود.
* «برخی از کرامات امام حسن عسگری از منابع معتبر»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۳۹۶ش.
 
* «برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۶ش.
به همین مناسبت، مراسم‌‌ها با زمزمه دعای فرج<ref>«قم در سالروز ولادت امام حسن عسکری(ع) غرق در نور و سرور است»، وب‌سایت ایرنا.</ref>، سخنرانی درباره ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، شعرخوانی در مدح اهل‌بیت، مولودی‌خوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه، نذورات مردمی و مراسمات عقد و ازدواج جوانان برگزار می‌شود.<ref>«آیین‌های جشن میلاد  باسعادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.</ref>
* «برنامه سوگواری امام حسن عسکری در مسجد جمکران اعلام شد»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
 
* بهنیافر، احمدرضا، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری در برابر خلافت عباسی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دوره ۳، شماره ۷، ۱۳۹۱ش.
سالروز شهادت وی نیز با برگزاری ویژه برنامه‌های عزاداری با حضور زائران غیرایرانی و محفل سوگواری ویژه کودکان و نوجوانان شامل برگزاری محفل قرآنی<ref>«برنامه سوگواری امام حسن عسکری(ع) در مسجد جمکران اعلام شد»، وب‌سایت شفقنا.</ref>، سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی، زنجیرزنی، توزیع نذورات<ref>«آیین‌های عزاداری سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> و  حرکت به سمت مسجد جمکران همراه است.<ref>«مراسم مسجد جمکران در ایام سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع) اعلام شد»، وب‌سایت ایسنا.</ref>
* پاکتچی، احمد، «حسن عسکری، امام»، در دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
 
* «پخش آخرین شهید در سال‌روز شهادت امام حسن عسکری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
برنامه‌های «ندبه‌ های انتظار» ،«سكوت رسا»و «ساعت سوگ» به مناسبت شهادت امام عسکری، از رادیو فرهنگ پخش می‌شود که به بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های ایشان می‌پردازند.<ref>«ویژه برنامه‌های شهادت امام حسن عسكری(ع) در رادیو فرهنگ»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.</ref> همچنین نمایش رادیویی «آخرین شهید» نیز از رادیو نمایش پخش می‌شود.<ref>«پخش «آخرین شهید» در سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت ایسنا.</ref>
* «پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۹ش.
 
* پورسیدآقایی، مسعود و همکاران، تاریخ عصر غیبت، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی حضور، ۱۳۷۹ش.
=== '''پویش و نذورات مردمی''' ===
* «پویش قرائت زیارت‌نامه حضرت امام حسن عسکری اجرا می‌شود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
بر پایه گزارش رسانه‌ها، هر سال در ایام مختلف، پویش‌های مردمی و گروه‌های جهادی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش مردمی لتحر<ref>«ایتا - پویش مردمی لتحر #امام_حسن عسکری».</ref>، پویش توزیع بسته‌های معیشتی و آموزشی به دانش‌آموزان و خانواده‌های نیازمند<ref>«حمایت از دانش‌آموزان و خانواده‌های نیازمند توسط گروه جهادی محبین امام حسن عسکری(ع) »، وب‌سایت خبرگزاری فارس.</ref>، طرح مردمی «ماه عسکری»<ref>«طرح مردمی «ماه عسکری» اجرا می‌شود»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.</ref>، پویش «نذر نان»<ref>«اجرای پویش «نذر نان» با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری(ع) زرقان»، وب‌سایت بیمارستان امام حسن عسکری(ع) زرقان.</ref>، پویش نذر فرهنگی مهدوی<ref>«اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، وب‌سایت ایکنا.</ref>، پویش قرائت زیارت‌نامه امام حسن عسکری.<ref>«پویش قرائت زیارت‌نامه حضرت امام حسن عسکری(ع) اجرا می شود»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.</ref>
* تربتی، جواد، «نمی ازیم تلاش‌های علمی امام حسن عسکری»، پاسدار اسلام، سال ۳۴، شماره ۳۹۵، ۱۳۹۳ش.
 
* «توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری در مشهد»، وب‌سایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۱ش.
همچنین نذورات مردمی در ایام ولادت یا شهادت امام عسکری، مانند طوبی (نذر رسانه‌ای اهل‌بیت)<ref>«ایتا - طوبی (نذر رسانه‌ای اهل‌بیت) #امام_حسن_عسکری_علیه_السلام».</ref>، توزیع شله نذری در شهر مشهد<ref>«توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری(ع) در مشهد»، وب‌سایت شهر آرا نیوز.</ref>، صبحانه نذری در آران و بیدگل<ref>«پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.</ref>، برگزار می‌شود.
* ثنائی، علی‌اصغر، «نقش امام حسن عسکری در آماده‌سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، پژوهش‌های مهدوی، سال ۱۰، شماره ۳۸، ۱۴۰۰ش.
 
* جعفریان، رسول، «اسوه‌های بشریت (۱۱): امام حسن عسکری»، نور علم، سال ۱۰، شماره ۴۷، ۱۳۷۱ش.
=== '''نام‌گذاری فرزندان''' ===
* «حرز امام حسن عسکری»، وب‌سایت عرفان، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
بر اساس گزارش‌های سازمان ثبت احوال کشور، ۱ میلیون و ۱۸ هزار و ۷۱۸ ایرانی به نام حسن نامگذاری شده‌اند. در میان القاب امام حسن عسکری، نام هادی با فراوانی ۲۸۵ هزار و ۴۰۳ نفر در رتبه نخست و دیگر القاب او به ترتیب فراوانی عبارت از نقی ۲۶ هزار و ۵۸۲ بار، عسگری ۲ هزار و ۷۱۶ بار، زکی یک هزار و ۳۷۵ بار، خالص ۶۶۶ بار و رفیق ۵۱۱ بار است. از کنیه‌های امام نیز ابومحمد ۱۶۱ بار و ابن‌الرضا ۲ بار در این سازمان به ثبت رسیده است.<ref>«آمار ایرانیان نامگذاری شده‌ به القاب امام حسن عسگری(ع)»، وب‌سایت موعود.</ref>
* حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره ۷۷، ۱۳۸۵ش.
 
* حسینیان مقدم، حسین و جعفری‌پور، احسان، «مکاتبه‌های ساکنان ایران با امام حسن عسکری»، تاریخ اسلام، سال ۲۲، شماره ۴، ۱۴۰۰ش.
=== '''نام‌گذاری فضاهای شهری''' ===
* «حمایت از دانش‌آموزان و خانواده‌های نیازمند توسط گروه جهادی محبین امام حسن عسکری»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۴۰۴ش.
بر اساس گزارش‌های موجود، ۱۰۴ کانون فرهنگی هنری در مساجد سراسر کشور<ref>«فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی هم‌نام با «امام حسن عسکری(ع)» در کشور»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.</ref>، ۲۴ کتابخانه مسجدی در مساجد کشور<ref>«فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی هم‌نام با «امام حسن عسکری(ع)» در کشور»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.</ref>، بیش از ۲۲ مسجد در تهران<ref>«۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری(ع) هستند»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.</ref>، مسجدی با قدمت هزارساله در قم<ref>«مسجد امام حسن عسکری(ع) با قدمتی هزارساله در قم»، وب‌سایت قنوت.</ref> و قدمگاهی در گلستان<ref>«قدمگاه امام حسن عسکری(ع) ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، وب‌سایت ایسنا.</ref> به نام امام حسن عسکری ثبت شده است.
* خامه‌یار، احمد، تخریب زیارت‌گاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهل‌البیت، ۱۳۹۳ش.
 
* خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام العسکری، قم، مؤسسه ولی‌عصر، ۱۴۲۶ق.
=== '''ثبت مناسبت در تقویم''' ===
* خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
بر اساس ماده الحاقی 38 لایحه تنظیم برخی از احکام برنامه‌های توسعه کشور و طبق تصویب مجلس، هشتم ربیع‌الاول سالروز شهادت امام حسن عسکری و آغاز امامت ولیعصر، در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان تعطیل رسمی تعیین شد.<ref>«روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، وب‌سایت پایگاه خبری آفتاب.</ref>
* خیرالهی، محمود، «مناظرات امام حسن عسکری»، بینات (مؤسسه معارف اسلامی امام رضا)، دوره ۲۷، شماره ۹۹ و ۱۰۰، ۱۳۹۷ش.
 
* دانش، تقی (حکیم سوری)، دیوان قصاید، هزار غزل، مقطّعات، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
=== '''آثار هنری درباره امام عسکری''' ===
* «دانشنامه امام حسن عسکری در فضای مجازی منتشر شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
ایران جامعه‌ای با زیرساخت مذهبی است که دین اسلام و مذهب تشیع از دیرباز در آن نفوذ فراوانی داشته است. در این میان، فرهنگ و ادبیات ایرانی و به ویژه شعر، جلوه‌گاه مهمی برای بازتاب نمودهای دینی بوده است.<ref>طایفی، «بررسي نمودهاي مذهبی در شعر عهد قاجار»، ۱۳۸۹ش، ص۹۹.</ref> در این میان، پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهنده باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است.<ref>معماری، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دوره‌ی صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.</ref> قصیده‌اي در ستایش امام حسن عسکري در دوره قاجار می‌تواند نمونه‌ای از آن باشد:<ref>دانش، دیوان قصاید، ۱۳۳۷ش، ص۱۹۲-۱۹۱.</ref>
* رضوی، سعید، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری»، پژوهش‌های قرآنی، سال ۲، شماره ۵ و ۶، ۱۳۷۵ش.
 
* «روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
انت ابوالمقتدی یابن شفیع الوری      /         انت ابوالمرتجی یابن ملیک الغری
* «رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری در موزه فاطمی»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
 
* زارع بوشهری، محمد، «بررسی منابع نامه‌های امام حسن عسکری»، تاریخ اسلام، سال ۲۶، شماره ۲، ۱۴۰۴ش.
یابن رضا المرتضی یابن تقی الجواد    /         یابن علی النقی یا حسن العسگری
* «سیره امام حسن عسکری؛ الگوی جوانان»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۳۹۸ش.
 
* «سیری در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری»، وب‌سایت عرفان، تاریخ بازدید: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
ملک و ملک در سجود بهر تو گرم درود     /      از سر سبع شداد تا بر تحت الثری
* شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، بیروت، دارالبلاغ، ۱۴۱۹ق.
 
* شاکری، صدیقه، «زندگانی حکیمه خاتون»، انتظار موعود، سال ۷، شماره ۲۳، ۱۳۸۶ش.
به مناسبت سالروز ولادت حسن عسکری در سال ۱۴۰۴ش، یک تابلو خط روایی، اثر استادِ خوشنویسی اسلامی، علی ثبتی نجفی در موزه آستان فاطمه معصومه رونمایی شد.<ref>«رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری(ع) در موزه فاطمی»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه.</ref>
* شریفی، محمدکاظم، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری جهت کسب درآمد»، نسیم کوثر، سال ۳، شماره ۱۱، ۱۴۰۲ش.
 
* صدوق، محمد بن علی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
== '''کتاب‌شناسی''' ==
* «صفات و کرامات امام حسن عسکری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
درباره حسن عسکری آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله، پایان‌نامه و دانشنامه تدوین شده است. ۸۴ کتاب‌ به زبان‌ فارسی، ۶۸ کتاب به زبان عربی، ۱۰ کتاب خطی عربی و ۱۴ کتاب به زبان اردو در موضوعات مختلف<ref>«کتابشناسی امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت حدیث نت.</ref> و ۵۰۰ عنوان مقاله<ref>«ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری(ع) در پایگاه مجلات تخصصی نور»، وب‌سایت ایسنا.</ref> نوشته شده است. همچنین مجموعاْ ۱۴۶ پایان‌نامه، شامل ۱۲۹ عنوان پایان‌نامه‌‌ کارشناسی ارشد، ۱۶ عنوان رساله دکتری تخصصی و ۱ عنوان نیز پایان‌‌نامه‌‌ سطح چهار حوزه علميه نوشته شده است.<ref>«امام حسن عسکری»، وب‌سایت گنج ایرانداک.</ref>
* طاووسی مسرور، سعید و دهقانی، علیرضا، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، سیره‌پژوهی اهل‌بیت، سال ۴، شماره ۷، ۱۳۹۷ش.
 
* طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
دانشنامه امام حسن عسکری نیز در فضای مجازی در سال ۱۴۰۴ش منتشر شده است.<ref>«دانشنامه امام حسن عسکری(ع) در فضای مجازی منتشر شد»، وب‌سایت ایسنا.</ref>
* طبسی، محمدجواد، «تحلیلی از ازدواج حضرت امام حسن عسکری»، وب‌سایت سخن تاریخ، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۳۹۱ش.
 
* «طرح مردمی ماه عسکری اجرا می‌شود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
== '''همایش''' ==
* طریحی، فخرالدین، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، به کوشش محمدکاظم طریحی، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
 
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، تهران، مکتبه النینوا، ۱۳۹۸ق.
=== '''ملی''' ===
* طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
همایش ملی حسن عسکری، در اسفند سال 1390ش از طرف دانشگاه پیام نور واحد کرمان، در شهر کرمان برگزار گردید. در این همایش، 54 عنوان مقاله در محورهای اصلی سیره علمی، اخلاقی، سیاسی، مهدوی و مدیریتی توسط 77 پژوهشگر ارائه شده است.<ref>«مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت سیویلیکا.</ref>
* طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
 
* «عاشقانه‌ترین داستان شیعه در سینماها+آنونس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۴ش.
=== '''بین‌المللی''' ===
* عطاردی، عزیزالله، مسند الامام العسکری، تهران، عطارد، ۱۳۹۱ش.
در آبان سال ۱۴۰۱ش، همایش بین‌المللی با عنوان «سیره و زمانه امام حسن عسکری» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم زیر نظر حمیدرضا مطهری برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۵۰ مقاله در موضوعات مرتبط با زندگانی و زمانه امام، مهدویت، تمدن اسلامی، مناسبات امام با شیعیان و امام از منظر اهل‌سنت و مستشرقان گردید. یکی از مهم‌ترین دلایل مشکلات در جامعه، نداشتن الگو است و از مهم‌ترین دلایل برگزاری این همایش، ارائه الگوی مناسب است.<ref>«همایش بین‌المللی سیره و زمانه امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.</ref>
* علوی‌مهر، حسین، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امام حسن عسکری»، گلستان قرآن، سال ۴، شماره ۱۵۱، ۱۳۸۲ش.
 
* «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری در روایات»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۸ش.
== '''حسن عسکری در آثار غربیان''' ==
* «فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی هم‌نام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
بررسی آثار نگارش شده غربی نشان می‌دهد که تصویر کمرنگی از شخصیت، سیره و دوران امام حسن عسکری در این آثار منعکس شده است. سه مقاله کوتاه و تنها یک مقاله مفصل‌تر با رویکردی تحلیلی، درباره تفسیر منسوب به او نوشته شده است. یکی از دلایل اصلی کم‌توجهی غربیان به این حوزه، آن است که پژوهشگران مسلمان به‌ویژه شیعیان، تحقیقات و آثار کمتری نسبت به سایر ائمه شیعه درباره زندگینامه حسن عسکری تولید کرده‌اند و منابع و مواد اولیه کمتری در اختیار غربی‌ها بوده است. در بررسی آثار معدود شیعه‌پژوهان غربی نیز مشاهده می‌شود که آنان افزون بر کمکاری، تصویری ناقص و گاه مخدوش و تحریف‌شده از آن امام همام ارائه داده‌اند.<ref>طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام ‌حسن‌ عسکری(ع) در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰.</ref>
* «فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی هم‌نام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
 
* «قدمگاه امام حسن عسکری ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۴۰۳ش.
== '''منابع''' ==
* «قم در سال‌روز ولادت امام حسن عسکری غرق در نور و سرور است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۸ش.
«آذین‌بندی حرم مطهر رضوی در سالروز میلاد امام حسن عسکری علیه‌السلام»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
* قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
 
* قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، تحقیق سیدجلال‌الدین ارموی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
«آمار ایرانیان نامگذاری شده‌ به القاب امام حسن عسگری(ع)»، وب‌سایت موعود، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «کتاب‌شناسی امام حسن عسکری»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۵ش.
 
* «کرامات امام حسن عسکری از زبان ابوهاشم»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
«آیین جشن میلاد امام حسن عسکری(ع) در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، وب‌سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۸۵ش.
* کرمی، فاطمه، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری»، تاریخ اسلام، سال ۲۳، شماره ۸۹، ۱۴۰۱ش.
 
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
«آیین‌های جشن میلاد  باسعادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۵ش.
* «مادر امام مهدی»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
* «مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
«آیین‌های عزاداری سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۶ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
 
* محدثی، جواد، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری: نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، فرهنگ کوثر، سال ۷، شماره ۶۰، ۱۳۸۳ش.
ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
* مدرسی طباطبایی، حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران، کویر، ۱۳۷۴ش.
 
* «مراسم مسجد جمکران در ایام سال‌روز شهادت امام حسن عسکری اعلام شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، نجف، بی‌نا، ۱۳۷۶ق.
* «مسجد امام حسن عسکری با قدمتی هزارساله در قم»، وب‌سایت قنوت، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۹ش.
 
* مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیه للإمام علی بن أبی‌طالب، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۹ق.
ابن‌عبدالوهاب، حسین، عیون المعجزات، نجف، المطبعه الحیدریه، ۱۳۶۹ق.
* مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
 
* مقدسی، یدالله، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معومان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
«اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، وب‌سایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۹ش.
* معماری، حجت، «حضرت امام هادی در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورهٔ صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال ۲، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
 
* «مقاوم‌سازی حرم سامرا به ایرانی‌ها سپرده شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۴۰۱ش.
«اجرای پویش «نذر نان» با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری(ع) زرقان»، وب‌سایت بیمارستان امام حسن عسکری(ع) زرقان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
 
* مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر، ۱۳۸۵ش.
«ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری(ع) در پایگاه مجلات تخصصی نور»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۴ش.
* «نقش تربیتی و سیاسی امام حسن عسکری»، وب‌سایت ضیاءالصالحین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۳۹۴ش.
 
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، تصحیح سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المکتبه المرتضویه، ۱۳۵۵ق.
اربلی، علی بن ‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
* «ویژه برنامه‌های شهادت امام حسن عسکری در رادیو فرهنگ»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
 
* «همایش بین‌المللی سیره و زمانه امام حسن عسکری»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
«امام‌ حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت ویکی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۴۰۲ش.
* «۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری هستند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۳۹۵ش.
 
{{پایان منابع}}
«امام حسن عسکری(ع) الگو و اسوه جوانان است»، وب‌سایت سازمان تبلیغات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۲ش.
 
«امام حسن عسکری»، وب‌سایت گنج ایرانداک، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
امرائی، ایوب؛ فلاح‌زاده، احمد، «جامعه امامیه و شیوه‌های اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، شیعه‌شناسی، دوره18، شماره۷۱، ۱۳۹۱ش.
 
«برخی از کرامات امام حسن عسگری علیه‌السلام از منابع معتبر»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۳۹۶ش.
 
«برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری علیه‌السّلام در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم علیه‌السّلام»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم(ع)، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۶ش.
 
«برنامه سوگواری امام حسن عسکری(ع) در مسجد جمکران اعلام شد»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
 
بهنیافر، احمدرضا، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری(ع) در برابر خلافت عباسی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دوره۳، شماره۷، ۱۳۹۱ش.
 
پاکتچی، احمد، «حسن عسکری(ع)، امام»، در دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
 
«پخش «آخرین شهید» در سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
 
«پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، ۴ آبان ۱۳۹۹ش.
 
«پنج کار خارق العاده و معجزه از امام حسن عسکري(ع)»، وب‌سایت سربازان اسلام، تاریخ بازدید از سایت: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
پورسیدآقایی، مسعود همکاران، تاریخ عصر غیبت، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی حضور، ۱۳۷۹ش.
 
«پویش قرائت زیارت نامه حضرت امام حسن عسکری(ع) اجرا می شود»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
 
پیرمرادیان، مصطفی؛ منتظرالقائم، اصغر؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام حسن عسکری(ع) در علم الحدیث با تکیه بر کتب اربعه شیعه»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۴، شماره۱۵، ۱۳۹۱ش.
 
تربتی، جواد، «نمی ازیم تلاش‌های علمی امام حسن عسکری(علیه‌السلام)»، پاسدار اسلام، سال۳۴، شماره۳۹۵، ۱۳۹۳ش.
 
«توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری(ع) در مشهد»، وب‌سایت شهر آرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۱ش.
 
ثنائی، علی‌اصغر، «نقش امام حسن عسکری علیه‌السّلام در آماده‌سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، پژوهش‌های مهدوی، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۴۰۰ش.
 
جعفریان، رسول، «اسوه های بشریت(11): امام حسن عسکری علیه‌السلام »، نور علم، سال۱۰، شماره۴۷، ۱۳۷۱ش.
 
«حرز امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت عرفان، تاریخ بازدید از سایت: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره۷۷، ۱۳۸۵ش.
 
حسینیان مقدم، حسین؛ جعفری‌پور، احسان، «مکاتبه‌های ساکنان ایران با امام حسن عسکری(ع)»، تاریخ اسلام، سال۲۲، شماره۴، ۱۴۰۰ش.
 
«حمایت از دانش‌آموزان و خانواده‌های نیازمند توسط گروه جهادی محبین امام حسن عسکری(ع) »، وب‌سایت خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۴۰۴ش.
 
خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام العسکری(ع)، قم، مؤسسه ولی‌عصر(عج)، ۱۴۲۶ق.
 
خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
 
خیرالهی، محمود، «مناظرات امام حسن عسکری(ع)»، بینات (موسسه معارف اسلامی امام رضا علیه‌السلام)، دوره۲۷، شماره ۹۹ و ۱۰۰، ۱۳۹۷ش.
 
دانش، تقی (حکیم سوري)، دیوان قصاید، هزار غزل، مقطّعات، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
 
«دانشنامه امام حسن عسکری(ع) در فضای مجازی منتشر شد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
 
رضوی، سعید، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه‌السلام »، پژوهش‌های قرآنی، سال۲، شماره ۵ و ۶، ۱۳۷۵ش.
 
«روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، وب‌سایت پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
 
«رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری(ع) در موزه فاطمی»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
 
زارع بوشهری، محمد، «بررسی منابع نامه‌های امام حسن عسکری(ع)»، تاریخ اسلام، سال۲۶، شماره۲، ۱۴۰۴ش.
 
شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، بیروت، دارالبلاغ، ۱۴۱۹ق.
 
شریفی، محمدکاظم، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری(ع) جهت کسب درآمد»، نسیم کوثر، سال۳، شماره۱۱، ۱۴۰۲ش.
 
صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
 
صفات و كرامات امام حسن عسكرى(ع)»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید از سایت: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
طاووسی مسرور، سعید؛ دهقانی، علیرضا، «تصویر امام ‌حسن‌ عسکری(ع) در آثار غربیان»، سیره‌پژوهی اهل‌بیت(ع)، سال۴، شماره۷، ۱۳۹۷ش.
 
طایفی، شیرزاد، «بررسي نمودهاي مذهبی در شعر عهد قاجار»، ادیان و عرفان، سال۴۳، شماره۲، ۱۳۸۹ش.
 
طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
 
«طرح مردمی «ماه عسکری» اجرا می‌شود»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
 
طریحی، فخرالدین، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، به کوشش محمدکاظم طریحی، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
 
طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، تهران،‌ مکتبه النینوا، ۱۳۹۸ق.
 
طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام،‌ تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
 
طوسی، محمد بن حسن، رجال ‌الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
 
عطاردی، عزیزالله، مسند الامام العسکری، ناشر عطارد، تهران، ۱۳۹۱ش.
 
علوی‌مهر، حسین، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امام‌حسن عسکری(ع)»، گلستان قرآن، سال۴، شماره۱۵۱، ۱۳۸۲ش.
 
«فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری(ع) در روایات»،‌وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۸ش.
 
«فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی هم‌نام با «امام حسن عسکری(ع)» در کشور»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
 
«فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی هم‌نام با «امام حسن عسکری(ع)» در کشور»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
 
«قدمگاه امام حسن عسکری(ع) ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب، ۱۳ فروردین ۱۴۰۳ش.
 
«قم در سالروز ولادت امام حسن عسکری(ع) غرق در نور و سرور است»، وب‌سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۸ش.
 
قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
 
قمی، حسن‌ بن‌محمد، تاریخ قم، تحقیق سیدجلال‌الدین ارموی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
 
«کتابشناسی امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۵ش.
 
«کرامات امام حسن عسکری علیه‌السلام از زبان ابوهاشم»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
 
کرمی، فاطمه، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری علیه‌السّلام »، تاریخ اسلام، سال۲۳، شماره۸۹، ۱۴۰۱ش.
 
کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
 
«مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
 
محدثی، جواد، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری(ع): نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، فرهنگ کوثر، سال۷، شماره۶۰، ۱۳۸۳ش.
 
مدرسی طباطبایی، حسین، مکتب در فرآیند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه. تهران، کویر، ۱۳۷۴ش.
 
«مراسم مسجد جمکران در ایام سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع) اعلام شد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
 
«مسجد امام حسن عسکری(ع) با قدمتی هزارساله در قم»، وب‌سایت قنوت، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۹ش.
 
مسعودی، علی بن‌حسین، إثبات الوصیه للإمام علی بن أبی‌طالب، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۹ق.
 
مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
 
مقدسی، یدالله، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معومان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
 
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۹ش.
 
معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دوره‌ی صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
 
مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر(عج)، ۱۳۸۵ش.
 
«نام‌های مادر امام مهدی(ع)»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
نعمانی، محمد بن ابراهيم، الغیبه، به کوشش فارس حسون، قم، انوار الهدی، ۱۴۲۲ق.
 
«نگاهی به برخی از معجزات امام حسن عسکري عليه‌السلام در منابع اماميه»، وب‌سایت مؤسسه تحقيقاتي حضرت ولي‌عصر(عج)، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
 
نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، تصحیح سیدمحمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المکتبه المرتضویه، ۱۳۵۵ق.
 
«ویژه برنامه‌های شهادت امام حسن عسكری(ع) در رادیو فرهنگ»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
 
«همایش بین‌المللی سیره و زمانه امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
 
«۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری(ع) هستند»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۳۹۵ش.
----

نسخهٔ کنونی تا ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۰۱

امام حسن عسکری؛ امام یازدهم شیعیان اثنی‌عشری.

خوشنویسی نام امام حسن العسکری در مسجدالنبی.
خوشنویسی نام امام حسن عسکری در مسجدالنبی.

حسن بنِ علی بنِ محمد (۲۳۲–۲۶۰ق)، یازدهمین امام شیعیان دوازده‌امامی، ملقب به عسکری، در مدینه به دنیا آمد. او در ۲۲ سالگی پس از شهادت پدرش امام علی‌النقی، امامت را بر عهده گرفت. دوران شش‌سالهٔ امامت او همزمان با خلافت معتز، مهتدی و معتمد عباسی بود و تمام آن در سامرا و تحت نظارت و حصر شدید عباسیان سپری شد. در این دوره، وی برای حفظ ارتباط با پیروان و مدیریت جامعهٔ شیعه، همانند پدرش، به توسعهٔ سازمان وکالت ادامه داد و از طریق نمایندگان ویژه و نامه‌نگاری، به رهبری معنوی و پاسخ‌گویی به مسائل دینی اقدام کرد. همچنین با وجود فشار سیاسی، به تربیت شاگردان و دفاع از معارف شیعی در مقابل شبهات پرداخت. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا به‌دستور خلیفهٔ عباسی، معتمد، مسموم شد و به شهادت رسید و در کنار مرقد پدرش به خاک سپرده شد. این مزار که امروزه حرم عسکریین نامیده می‌شود، از زیارتگاه‌های مهم شیعیان به‌شمار می‌رود.

تولد و خانواده

بر اساس منابع شیعی، امام حسن عسکری در ۸ ربیع‌الثانی سال ۲۳۲ق در مدینه به دنیا آمد.[۱] در برخی منابع دیگر امامیه و اهل‌سنت، تاریخ تولد او سال ۲۳۱ق ذکر شده است.[۲] پدرش علی بن محمد ملقب به هادی و نقی است.[۳] مادرش، زنی به‌نام حُدَیث یا حدیثه[۴] از اهالی مغرب بوده است[۵] و سَلیل،[۶] سوسَن[۷] و حَرْبیّه[۸] نیز نامیده شده و معروف به ام‌الحسن بوده است.[۹]

نسب، کنیه و القاب

نام امام، حسن[۱۰] و چهار کنیهٔ ابومحمد،[۱۱] ابوالحسن،[۱۲] اَبوحُجّةُالله و اَبوقائم برای او نقل شده است.[۱۳] وی به ابن‌الرضا نیز معروف بود؛ چنان‌که پدرش امام هادی و جدش امام جواد نیز به این نسبت شهرت داشتند.[۱۴] مشهورترین القاب او، زکی و عسکری است.[۱۵] در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله فقیه،[۱۶] خالص، خاص، سراج، صامت، تقی، هادی، نقی، رفیق، فاضل و امین برای او ذکر شده است.[۱۷] به‌دلیل این‌که امام حسن عسکری در شهر سامرا در منطقه‌ای به‌نام عسکر، به اجبار حکومت عباسی زندگی می‌کرد، به نام عسکر یا عسکری، ملقّب شد.[۱۸]

همسر و فرزندان

بر اساس نقل رایج تاریخی، امام حسن عسکری، همسری انتخاب نکرد و نسل او از طریق کنیزی ادامه یافت[۱۹] که در منابع گوناگون با نام‌های نرجس، سوسن، ریحانه، مریم، حکیمه و مَلیکه یاد شده است و در خانهٔ حکیمه خاتون زندگی می‌کرده است.[۲۰] نرجس، مادر تنها فرزند امام حسن عسکری، به نام محمد است که با عنوان امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان شناخته می‌شود.[۲۱] در برخی منابع از فرزندان دیگری نیز برای امام حسن عسکری، نام برده شده است.[۲۲] حکیمه خاتون، دختر امام محمدتقی و عمهٔ امام حسن عسکری که هم‌عصر با چهار امام بوده است، در پرستاری و آموزش نرجس خاتون، نقش داشته و راوی و شاهد تولد امام مهدی است.[۲۳]

امامت

امامت حسن بن علی بن محمد، پس از شهادت پدرش علی بن محمد، از سال ۲۵۴ آغاز شد و تا ۲۶۰ق به مدت شش سال ادامه یافت.[۲۴] مهم‌ترین دلیل بر امامت او، وصیت و احادیث پدرش، امام هادی، است که در زمینهٔ جانشینی فرزندش نقل شده است.[۲۵] شیعیان همچنین با نشانه‌هایی مانند نصوص پیشین، مشاهده کرامات و هیبت حسن بن علی و اقرار دربار عباسی به جایگاه بلند وی، به امامت او ایمان می‌‎آوردند.[۲۶]

دوران امامت او با خلافت سه تن از خلفای عباسی، مُعْتَز (۲۵۲–۲۵۵ق)، مُهْتَدی (۲۵۵–۲۵۶ق) و معتمد (۲۵۶–۲۷۹ق) همزمان بود.[۲۷] این خلفا از منظر مورخان، سخت‌گیری‌های زیادی نسبت به وی داشتند.[۲۸] امام حسن عسکری با وجود نظارت شدید حکومت عباسی، ارتباط خود را با شیعیان حفظ کرد و از روش‌های گوناگونی برای هدایت و رهبری آنان مانند دیدارهای پنهانی،[۲۹] ارتباط حضوری،[۳۰] نامه‌نگاری[۳۱] و شبکهٔ وکلا [۳۲] بهره می‌گرفت.

کرامات

در منابع روایی و تاریخی شیعه، کرامات متعددی به امام حسن عسکری، منتسب شده است. شیعیان، امامان دوازده‌گانه را در جایگاهی می‌دانند که با اذن خدا می‌توانند امور خارق‌العاده‌ای را پدید آورند.[۳۳]

سیره امام حسن عسکری

تصویری از کتاب موسوعة الإمام العسكري
تصویری از کتاب موسوعة الإمام العسكري با نظارت علمی ابوالقاسم خزعلی

عبادت، سخاوت، زهد و ساده‌زیستی، جذب عواطف و دل‌های مشتاق، ترویج فرهنگ صرفه‌جویی، پرورش تفکر و تعقل در افراد، اهتمام به دو اصل تولی و تبری، پاسخ به پرسش‌های روز، تشویق عالمان و دانشمندان راستین، تبیین جایگاه اهل‌بیت در جامعه، رهبری مبارزات سری و نجات جامعه از بحران‌های سرنوشت‌ساز، به‌عنوان مثال در زمان قحطی در شهر سامرا از ویژگی‌هایی است که مورخان در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری مورد توجه قرار داده‌اند.[۳۴] بردباری، بخشش، پارسایی، پرهیز از نفاق، خشم، تملق، کینه‌توزی، جدال و بحث‌های بی‌فایده در زندگی، صبر در برابر ناسزاگویی و بدرفتاری دیگران، سود رساندن به دیگران در چارچوب حلال و حرام الهی، استواری بر دین و ولایت، حفظ آبرو، به‌خصوص آبروی مؤمن و همبستگی با مسلمانان در هنگام غم و شادی آنان از ویژگی‌های مورد تأکید امام حسن عسکری بود.[۳۵] او همچنین شیعیان را به تحصیل رزق و درآمد حلال از طریق زحمت و تلاش، سفارش می‌کرد و بر حمایت از تولیدکننده، گسترش همیاری، مشورت در امور اقتصادی و پرهیز از تجمل‌گرایی، رشوه و اسراف تأکید داشت.[۳۶]

سیره سیاسی

عباسیان که به نام امیرالمؤمنین یا خلیفه بر مسلمین ریاست می‌کردند[۳۷] در سخت‌ترین شرایط سیاسی نیز امام یازدهم شیعیان را در سامرا تحت‌نظر داشتند. درباره إعمال محدودیت‌ دستگاه خلافت عباسی نسبت به وی، دو علت بیان شده است: اول، افزایش جمعیت شیعیان و قدرت قابل توجه آنان در عراق؛ دوم، پایان دادن به امامت شیعه از طریق یافتن فرزند امام حسن عسکری؛ زیرا بر اساس اخبار و روایت مربوط به مهدویت می‌دانستند که مهدی از نسل او خواهد بود.[۳۸] او هر هفته روزهای دوشنبه و پنجشنبه، می‌بایست در دارالخلافه حاضر می‌شد[۳۹] و شیعیان نیز در همین مسیر رفت‌وآمد، با وی دیدار می‌کردند.[۴۰] منابع تاریخی عملکرد سیاسی و دینی امام حسن عسکری در برابر خلفای عباسی را شامل موارد زیر دانسته‌اند:

  • رهبری در راهبردهای سرّی سیاسی و اطلاعاتی؛
  • مدیریت بحران، تقویت و توجیه سیاسی رجال مهم شیعه در برابر فشارها و سختی‌های مبارزات سیاسی؛
  • نفوذ معنوی نزد شخصیت‌ها و درباریان خلافت عباسی؛
  • استفاده از راهبرد تقیه؛
  • گسترش و سازمان‌دهی سازمان وکالت به‌عنوان یک ساختار دینی.[۴۱]

سیره فرهنگی

در عصر امام حسن عسکری، فرقه‌ها و نحله‌های مختلفی همانند واقفیه، غلات، مفوضه و صوفیه بودند که او در قالب مناظره و جدال احسن با هر گروه، تلاش می‌کرد به شبهات آنان پاسخ دهد و تحریفات آنان را رفع کند. یکی از معروف‌ترین مناظرات امام با فیلسوف بغداد، اسحاق کندی بوده است. کندی براساس عقاید خود دربارهٔ تناقض‌های قرآن، کتابی نوشته بود که امام با گفتگو، وی را متقاعد به سوزندان کتاب کرد.[۴۲]

در زمان او، شیعیان در شهرهای کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آبه (آوه)، مدائن، خراسان، یمن، ری، آذربایجان، سامرا، جرجان و بصره سکونت داشتند که از میان آنان، شهرهای سامرا، کوفه، بغداد، قم و نیشابور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بودند. از او ۱۳۰ نامه با محوریت توحید، امامت، کرامات، دعا، مواعظ و ردّ غلوّ[۴۳] در منابع مختلف نقل شده است.[۴۴] این نامه‌ها شامل مکاتباتی با شیعیان قم، نیشابور و آوه، مدینه و نیز ابن‌بابویه و اسحاق بن اسماعیل به‌منظور پاسخ به شبهات است.[۴۵]

در منابع تاریخی، اقداماتی از امام حسن عسکری با هدف آماده‌سازی شیعیان برای ورود به عصر غیبت نقل شده است:

  1. شیوه ارتباط با شیعیان: سخن گفتن او با اصحاب خود از پسِ پرده و این‌که بیشتر فعالیت‌های مربوط به امامت از طریق وکلا انجام می‌گرفت.[۴۶]
  2. روش پاسخگویی به مسائل علمی: او در مواردی به‌منظور آموزش نحوهٔ حل مسائل علمی، پاسخ سؤال‌های فقهی را به‌صورت کامل بیان نمی‌کرد.[۴۷] در اموری، قاعده کلی را بیان می‌کرد تا فقها بتوانند به کمک آن، به پاسخ برسند.[۴۸] در مواردی نیز برای پاسخ به پرسش‌های فقهی، رجوع به کتاب‌های حدیثی شیعه را پیشنهاد می‌داد.[۴۹]
  3. اطلاع‌رسانی دربارهٔ امام دوازدهم: از مهم‌ترین اقدامات امام حسن عسکری، اهتمام ویژه در مورد خبر ولادت امام مهدی و تثبیت آن نزد شیعیان، معرفی مصداقی و نشان دادن سیمای مهدی به خواص، تبیین شرایط و ویژگی‌های عصر غیبت و مسئلهٔ عصر ظهور بوده است.[۵۰]

اصحاب

در منابع تاریخی، ۱۰۳ نفر از یاران، شاگردان، راویان و وکلای حسن بن علی بن محمد نام برده شده‌اند که ۳۶ نفر آنها ایرانی هستند.[۵۱] در برخی منابع، تعداد اصحاب ایرانی امام حسن عسکری بالغ بر ۷۵ نفر ذکر شده است. شمار اصحاب ایرانی که به جریان‌های غالیانه منتسب شده‌اند، کم و تعداد وکلای ایرانی و افرادی که در منابع، ملاقات آنان با وی ثبت شده، نسبت به دیگر اصحاب، بیشتر است.[۵۲]

آثار

کتاب تفسیر منسوب به امام حسن عسکری
کتاب تفسیر منسوب به امام حسن عسکری

میراث علمی حسن بن علی بن محمد عسکری در چند بخش دسته‌بندی می‌شود:

  • روایات و احادیث: در منابع روایی شیعه، از او نسبت به ائمهٔ دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت بیشتر به‌دلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحت‌نظر حکومت عباسی ذکر شده است. بخش عمده‌ای از روایات امام حسن عسکری شامل پاسخ به پرسش‌ها است که این شیوهٔ ارتباطی، با عنوان سازمان وکالت و شیوهٔ مکاتبه شناخته می‌شود.[۵۳]
دسته‌بندی روایات امام حسن عسکری
موضوع روایات تعداد روایات درصد
اعتقادات ۱۸۶ ۵۴٫۷
احکام شرعی ۷۱ ۲۰٫۹
اخلاق ۶۵ ۱۹٫۱
ادعیه و زیارات ۱۰ ۳
جمع کل ۳۴۰ ۱۰۰
  • المقنعه: این کتاب درباره مسائل حلال و حرام در زندگی، با عناوین مختلفی چون کتاب المنقبه و رساله المقنعه به امام هادی نیز نسبت داده شده است.[۵۴]
  • تفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری: این کتاب شامل تفسیر سورهٔ حمد و بخشی از سورهٔ بقره است.[۵۵] عده‌ای از علما این اثر را متعلق به امام حسن عسکری دانسته و احادیثی از آن نقل کرده‌اند و عده‌ای نیز آن را ساختگی شمرده و اعتبار علمی‌اش را انکار کرده‌اند.[۵۶]

شهادت

گنبد و گلدسته‌های حرم عسکریین
گنبد و گلدسته‌های حرم عسکریین

بر اساس منابع تاریخی، امام حسن عسکری در ۲۸ سالگی به دستور معتمد عباسی در سال ۲۶۰ق مسموم شد و به شهادت رسید و در کنار قبر پدرش دفن شد.[۵۷] دربارهٔ زمان دقیق این رویداد، میان منابع اختلاف نظر وجود دارد.[۵۸] پس از شهادت حسن بن علی بن محمد، بازارها تعطیل شد و بنی‌هاشم، سران سپاه و رجال سیاسی، نویسندگان و معتمدان و مردم شهر سامرا، پیکر او را تشییع کردند.[۵۹]

امروزه محل دفن امام هادی و امام عسکری به حرم عسکریین شهرت دارد[۶۰] که در سال‌های ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ش در عملیات‌های تروریستی گروه‌های تکفیری بر اثر انفجار، تخریب شد.[۶۱] ستاد بازسازی عتبات عالیات در ایران طی سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۶ش گنبد، ضریح و حرم امامین عسکریین را بازسازی کرد.[۶۲] ساخت ضریح جدید، زیر نظر سیّدجواد شهرستانی نمایندهٔ سیدعلی سیستانی، از مراجع تقلید شیعه، طراحی آن زیر نظر سیّدمهدی علمدار، طراحی چوب و سازه‌های آن با هماهنگی سیّدمهدی دیدار و خطاطی ضریح توسط سیّدمحمد حسینی موحد، استاد خوشنویسی در ایران انجام شد.[۶۳]

توسل و زیارت

در منابع روایی و زیارتی، برای امام حسن عسکری زیارت‌نامه‌ای نقل شده است. زیارت قبور ائمه در منابع شیعه و در برخی منابع اهل‌سنت، به‌عنوان عملی مستحب، وسیله‌ای برای تقرب به خداوند و دارای فضیلت و پاداش اخروی گزارش شده است.[۶۴] برخی عالمان روز پنج‌شنبه را متعلق به امام حسن عسکری دانسته و معتقدند در تعقیب نماز صبح برای در امان ماندن از شیطان و نفس اماره به او توسل شود و برای قبولی عبادات ناقص، از آن امام، شفاعت خواسته شود.[۶۵]

همچنین برای توسل به امام، حرز امام حسن عسکری نقل شده است.[۶۶] نماز توسل امام حسن عسکری نیز چهار رکعت است که در دو رکعت اول بعد از حمد، پانزده مرتبه سورهٔ زلزال و در دو رکعت دوم، بعد از حمد پانزده مرتبه سورهٔ توحید خوانده می‌شود و در پایان دعایی دارد که برای برآورده شدن حاجت و به‌ویژه ازدواج، آمده است.[۶۷]

جایگاه امام حسن عسکری در فرهنگ ایرانیان

حوزه مصادیق گزارش کمی و کیفی
آیین‌های ولادت سخنرانی دربارهٔ ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، مداحی، مولودی‌خوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه، نذورات مردمی و برپایی مراسم عقد و ازدواج.[۶۸] اجرا در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها،[۶۹] حرم امام رضا،[۷۰] حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران،[۷۱] حرم عبدالعظیم،[۷۲] حرم امام خمینی و امامزادگان و مهدیه تهران،[۷۳] معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی[۷۴] و حتی سر در مغازه‌ها و منازل شخصی.[۷۵]
آیین‌های شهادت عزاداری با حضور زائران و محفل سوگواری ویژه کودکان و نوجوانان شامل برگزاری محفل قرآنی،[۷۶] سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی، زنجیرزنی، توزیع نذورات[۷۷] و حرکت به سمت مسجد جمکران.[۷۸] اجرا در اماکن مذهبی و فرهنگی عمومی و شخصی.
برنامه‌های رسانه‌ای پخش ویژه‌برنامه‌هایی در رادیو و تلویزیون.[۷۹] بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های او.[۸۰]
پویش‌ها و نذورات مردمی پویش نذر نان،[۸۱] پویش نذر فرهنگی مهدوی،[۸۲] پویش قرائت زیارت‌نامه امام حسن عسکری،[۸۳] توزیع شله نذری در شهر مشهد[۸۴] و صبحانه نذری در آران و بیدگل.[۸۵] رویکرد فرهنگی-اجتماعی گروه‌های جهادی و مردمی.
نام‌گذاری فرزندان فراوانی القاب بر اساس گزارش‌های سازمان ثبت احوال کشور. القاب او به ترتیب فراوانی عبارت از نقی ۲۶هزار و ۵۸۲بار، عسکری ۲هزار و ۷۱۶بار، زکی یک‌هزار و ۳۷۵بار، خالص ۶۶۶بار و رفیق ۵۱۱بار است. از کنیه‌های او نیز ابومحمد ۱۶۱بار و ابن‌الرضا ۲بار در این سازمان به ثبت رسیده است.[۸۶]
نام‌گذاری فضاهای شهری اماکن مذهبی و فرهنگی منتسب به او. ۱۰۴ کانون فرهنگی هنری در مساجد سراسر کشور،[۸۷] ۲۴ کتابخانه مسجدی در مساجد کشور،[۸۸] بیش از ۲۲ مسجد در تهران،[۸۹] مسجدی با قدمت هزارساله در قم[۹۰] و قدمگاهی در گلستان.[۹۱]
ثبت مناسبت در تقویم تعطیل رسمی به مناسبت شهادت امام حسن عسکری و آغاز امامت امام زمان. ماده الحاقی ۳۸ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور مصوب مجلس شورای اسلامی (هشتم ربیع‌الاول).[۹۲]
آثار هنری (ادبیات) پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهندهٔ باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است.[۹۳] قصیده‌ای در ستایش امام حسن عسکری در دورهٔ قاجار می‌تواند نمونه‌ای از آن باشد.[۹۴] انت ابوالمقتدی یابن شفیع الوری / انت ابوالمرتجی یابن ملیک الغری

یابن رضا المرتضی یابن تقی الجواد / یابن علی النقی یا حسن العسکری

ملک و ملک در سجود بهر تو گرم درود / از سر سبع شداد تا بر تحت الثری

آثار هنری (سینما) انیمیشن سینمایی «شاهزاده روم» (داستان ازدواج امام حسن عسکری با نرجس خاتون). کارگردان: هادی محمدیان، تهیه‌کننده: حامد جعفری، تعداد کاراکتر: حدود ۵۵، سال تولید: ۱۳۹۳ش،[۹۵] کاری از گروه هنر پویا در سی و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر و دریافت لوح تقدیر ویژه دبیر جشنواره،[۹۶] اکران سراسری همزمان با روز دانش‌آموز از ۱۳ آبان ۱۳۹۴ش.[۹۷]
آثار هنری (خوشنویسی) تابلو خط روایی به مناسبت ولادت امام حسن عسکری. اثر استادِ خوشنویسی اسلامی، علی ثبتی نجفی، رونمایی در موزهٔ آستان فاطمه معصومه در سال ۱۴۰۴ش.[۹۸]

کتاب‌شناسی

دربارهٔ امام حسن عسکری آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله، پایان‌نامه و دانشنامه تدوین شده است. بر اساس برخی کتاب‌شناسی‌ها، ۸۴ کتاب به زبان فارسی، ۶۸ کتاب به زبان عربی، ۱۰ کتاب خطی عربی و ۱۴ کتاب به زبان اردو در موضوعات مختلف[۹۹] و ۵۰۰ عنوان مقاله[۱۰۰] پیرامون زندگی و سیره امام حسن عسکری نوشته شده است. همچنین ۱۴۶ پایان‌نامه، شامل ۱۲۹ عنوان پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، ۱۶ عنوان رسالهٔ دکتری تخصصی و ۱ عنوان نیز پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه نوشته شده است.[۱۰۱]

دانشنامه امام حسن عسکری نیز در فضای مجازی در سال ۱۴۰۴ش منتشر شده است.[۱۰۲]

آثار شیعه‌پژوهان غربی

هاینس هالم مستشرق و شیعه‌شناس آلمانی
هاینس هالم مستشرق و شیعه‌شناس آلمانی

بررسی آثار نگارش شده غربی نشان می‌دهد که تصویر کمرنگی از شخصیت، سیره و دوران امام حسن عسکری در این آثار منعکس شده است. سه مقالهٔ کوتاه و تنها یک مقاله مفصل‌تر با رویکردی تحلیلی، از جمله کتاب مذهب شیعه اثر دوایت مارتین دونالدسون، مدخل امام حسن عسکری در ویرایش دوم دائره‌المعارف اسلام اثر پژوهشگر یهودی ژوزف الیاش، کتاب تشیع نوشته هاینس هالم و گزارشی از مقاله مایر براشر دربارهٔ تفسیر منسوب به او نوشته شده است. در بررسی آثار معدود شیعه‌پژوهان غربی نیز مشاهده می‌شود که آنان افزون بر کم‌کاری، تصویری ناقص و گاه مخدوش و تحریف‌شده از او ارائه داده‌اند؛[۱۰۳] به‌طور مثال دونالدسون در کتاب مذهب شیعه، از تعبیر «امام در خردسالی مثل دیگر پسران محمدی» برای ارائه تصویری توهین‌آمیز از او به کار می‌برد تا به‌زعم خود او را پیرو شخصی منحرف معرفی و تحقیر کند.[۱۰۴]

مجموعه Encyclopedia of Religion که هدف خود را معرفی نمادهای مهم تمام آیین‌ها در دنیا می‌داند، هیچ اشاره‌ای از او حتی در حد نام نکرده است. مجموعه Encyclopedia of Religion, Islamic Essays و عمده فرهنگ لغات انگلیسی نیز اشاره‌ای به شخصیت امام حسن عسکری نداشته‌اند.[۱۰۵]

همایش

ملی

همایش ملی امام حسن عسکری، در اسفند سال ۱۳۹۰ش از طرف دانشگاه پیام نور واحد کرمان، در شهر کرمان برگزار شد. در این همایش، ۵۴ عنوان مقاله در محورهای اصلی سیرهٔ علمی، اخلاقی، سیاسی، مهدوی و مدیریتی توسط ۷۷ پژوهشگر ارائه شده است.[۱۰۶]

بین‌المللی

در آبان سال ۱۴۰۱ش، همایش بین‌المللی با عنوان «سیره و زمانه امام حسن عسکری» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۵۰ مقاله در موضوعات مرتبط با زندگانی و زمانهٔ امام حسن عسکری شد.[۱۰۷]

پانویس

  1. ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ق، ص۹۵.
  2. ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۰۹ق، ص۲۵۸.
  3. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.
  4. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳.
  5. ↑ مولوی‌نیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.
  6. ↑ ابن‌عبدالوهاب، عیون المعجزات، ۱۳۶۹ق، ص۱۲۳.
  7. ↑ ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۶۲.
  8. ↑ عطاردی، مسند الامام العسکری، ۱۳۹۱ش، ص۴۶.
  9. ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۰۳.
  10. ↑ شافعی، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۹.
  11. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.
  12. ↑ طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۴۲۴.
  13. ↑ خزعلی، موسوعة الإمام العسکری، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۲.
  14. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.
  15. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۹۰۵.
  16. ↑ طریحی، جامع المقال، ۱۳۵۵ش، ص۱۸۵.
  17. ↑ طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۴۲۵.
  18. ↑ اربلی، کشف‌الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.
  19. ↑ طبسی، «تحلیلی از ازدواج حضرت امام حسن عسکری»، وب‌سایت سخن تاریخ.
  20. ↑ «مادر امام مهدی»، وب‌سایت حدیث نت.
  21. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.
  22. ↑ پاکتچی، «حسن عسکری، امام»، ۱۳۹۱ش، ص618-619.
  23. ↑ شاکری، «زندگانی حکیمه خاتون »، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۶.
  24. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳.
  25. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۴–۳۲۰.
  26. ↑ امرائی و فلاح‌زاده، «جامعه امامیه و شیوه‌های اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، ۱۳۹۹ش، ص۱۲۳.
  27. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.
  28. ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۰۹ق، ص268-269.
  29. ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص260-263.
  30. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۹.
  31. ↑ صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۷۴.
  32. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۳۳۲.
  33. ↑ «صفات و کرامات امام حسن عسکری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی؛ «کرامات امام حسن عسکری از زبان ابوهاشم»، وب‌سایت الشیعه؛ «برخی از کرامات امام حسن عسگری از منابع معتبر»، وب‌سایت تبیان.
  34. ↑ «سیری در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری»، وب‌سایت عرفان.
  35. ↑ «امام حسن عسکری؛ نماد بی‌نظیر وحدت و اخوت/سیره عملی امام یازدهم بهترین الگو در تنگناهای زندگی است»، وب‌سایت عصر هامون.
  36. ↑ شریفی، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری جهت کسب درآمد»، ۱۴۰۲ش، ص90-100.
  37. ↑ «نقش تربیتی و سیاسی امام حسن عسکری»، وب‌سایت ضیاءالصالحین.
  38. ↑ بهنیافر، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری در برابر خلافت عباسی»، ۱۳۹۱ش، ص67-72.
  39. ↑ طوسی، الغیبه، ۱۳۹۸ق، ص۲۱۵.
  40. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۵.
  41. ↑ بهنیافر، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری در برابر خلافت عباسی»، ۱۳۹۱ش، ص74-79.
  42. ↑ خیرالهی، «مناظرات امام حسن عسکری»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰۷-۲۰۸.
  43. ↑ حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبه‌های ساکنان ایران با امام حسن عسکری»، ۱۴۰۰ش، ص109-110.
  44. ↑ زارع بوشهری، «بررسی منابع نامه‌های امام حسن عسکری»، ۱۴۰۴ش، ص۵۷.
  45. ↑ تربتی، «نمی ازیم تلاش‌های علمی امام حسن عسکری»، ۱۳۹۳ش، ص۲۶.
  46. ↑ پورسید آقایی و همکاران، تاریخ عصر غیبت، ۱۳۷۹ش، ص۱۶۸–۱۶۹.
  47. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵.
  48. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۵.
  49. ↑ مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ۱۳۷۴ش، ص۹۹.
  50. ↑ ثنائی، «نقش امام حسن عسکری در آماده‌سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، ۱۴۰۰ش، ص۵۳.
  51. ↑ شیخ طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۲۷.
  52. ↑ کرمی، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری»، ۱۴۰۱ش، ص27-28.
  53. ↑ محدثی، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری: نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، ۱۳۸۳ش، ص۹۶.
  54. ↑ جعفریان، «اسوه‌های بشریت(11): امام حسن عسکری»، ۱۳۷۱ش، ص38-39.
  55. ↑ رضوی، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری»، ۱۳۷۵ش، ص۳۱۲.
  56. ↑ علوی‌مهر، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امام‌حسن عسکری»، ۱۳۸۲ش، ص5-7.
  57. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۰۱ و ۳۱۱.
  58. ↑ مقدسی، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان، ۱۳۹۱ش، ص۵۳۰–۵۳۳.
  59. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۶.
  60. ↑ حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص15-19.
  61. ↑ خامه‌یار، تخریب زیارت‌گاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص29-30.
  62. ↑ «مقاوم‌سازی حرم سامرا به ایرانی‌ها سپرده شد»، خبرگزاری ایسنا.
  63. ↑ «آخرین وضعیت پروژه ساخت ضریح حرم امامین عسکریین»، خبرگزاری فارس.
  64. ↑ «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری در روایات»،وب‌سایت شفقنا.
  65. ↑ خمینی، آداب الصلاه، 1388ش، ص۳۷۹.
  66. ↑ «حرز امام حسن عسکری»، وب‌سایت عرفان.
  67. ↑ «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری در روایات»، وب‌سایت شفقنا.
  68. ↑ «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  69. ↑ «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  70. ↑ «آذین‌بندی حرم مطهر رضوی در سال‌روز میلاد امام حسن عسکری»، وب‌سایت خبر رضوی.
  71. ↑ «قم در سال‌روز ولادت امام حسن عسکری غرق در نور و سرور است»، خبرگزاری ایرنا.
  72. ↑ «برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم.
  73. ↑ «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا.
  74. ↑ «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  75. ↑ «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا.
  76. ↑ «برنامه سوگواری امام حسن عسکری در مسجد جمکران اعلام شد»، وب‌سایت شفقنا.
  77. ↑ «آیین‌های عزاداری سال‌روز شهادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  78. ↑ «مراسم مسجد جمکران در ایام سال‌روز شهادت امام حسن عسکری اعلام شد»، خبرگزاری ایسنا.
  79. ↑ «پخش آخرین شهید در سال‌روز شهادت امام حسن عسکری»، خبرگزاری ایسنا.
  80. ↑ «ویژه برنامه‌های شهادت امام حسن عسکری در رادیو فرهنگ»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  81. ↑ «اجرای پویش نذر نان با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری زرقان»، وب‌سایت بیمارستان امام حسن عسکری زرقان.
  82. ↑ «اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، خبرگزاری ایکنا.
  83. ↑ «پویش قرائت زیارت‌نامه حضرت امام حسن عسکری اجرا می‌شود»، خبرگزاری شبستان.
  84. ↑ «توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری در مشهد»، وب‌سایت شهرآرا نیوز.
  85. ↑ «پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  86. ↑ «آمار ایرانیان نام‌گذاری شده به القاب امام حسن عسگری»، وب‌سایت موعود.
  87. ↑ «فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی هم‌نام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان.
  88. ↑ «فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی هم‌نام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان.
  89. ↑ «۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری هستند»، خبرگزاری شبستان.
  90. ↑ «مسجد امام حسن عسکری با قدمتی هزارساله در قم»، وب‌سایت قنوت.
  91. ↑ «قدمگاه امام حسن عسکری ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، خبرگزاری ایسنا.
  92. ↑ «روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، پایگاه خبری آفتاب.
  93. ↑ معماری، «حضرت امام هادی در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورۀ صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.
  94. ↑ دانش، دیوان قصاید، ۱۳۳۷ش، ص191-192.
  95. ↑ «عاشقانه‌ترین داستان شیعه در سینماها+آنونس»، خبرگزاری ایسنا.
  96. ↑ «اکران افتتاحیه انیمیشن شاهزاده روم در پردیس آزادی»، خبرگزاری مهر.
  97. ↑ «آغاز اکران شاهزاده روم همزمان با روز دانش آموز»، خبرگزاری شبستان.
  98. ↑ «رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری در موزه فاطمی»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  99. ↑ «کتاب‌شناسی امام حسن عسکری»، وب‌سایت حدیث نت.
  100. ↑ «ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری در پایگاه مجلات تخصصی نور»، خبرگزاری ایسنا.
  101. ↑ «امام حسن عسکری»، وب‌سایت گنج ایرانداک.
  102. ↑ «دانشنامه امام حسن عسکری در فضای مجازی منتشر شد»، خبرگزاری ایسنا.
  103. ↑ طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۴۶ و ۶۰.
  104. ↑ طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۴۷.
  105. ↑ طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰.
  106. ↑ «مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری»، وب‌سایت سیویلیکا.
  107. ↑ «همایش بین‌المللی سیره و زمانه امام حسن عسکری»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

منابع

  • «آخرین وضعیت پروژه ساخت ضریح حرم امامین عسکریین»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۳۹۱ش.
  • «آذین‌بندی حرم مطهر رضوی در سال‌روز میلاد امام حسن عسکری»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
  • «آغاز اکران شاهزاده روم همزمان با روز دانش آموز»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۴ش.
  • «آمار ایرانیان نام‌گذاری شده به القاب امام حسن عسگری»، وب‌سایت موعود، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۸۵ش.
  • «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۵ش.
  • «آیین‌های عزاداری سال‌روز شهادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۶ش.
  • ابن‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
  • ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، نجف، بی‌نا، ۱۳۷۶ق.
  • ابن‌عبدالوهاب، حسین، عیون المعجزات، نجف، المطبعه الحیدریه، ۱۳۶۹ق.
  • «اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۹ش.
  • «اجرای پویش نذر نان با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری زرقان»، وب‌سایت بیمارستان امام حسن عسکری زرقان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری در پایگاه مجلات تخصصی نور»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۴ش.
  • اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
  • «اکران افتتاحیه انیمیشن شاهزاده روم در پردیس آزادی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۹۴ش.
  • «امام حسن عسکری الگو و اسوه جوانان است»، وب‌سایت سازمان تبلیغات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۲ش.
  • «امام حسن عسکری»، وب‌سایت گنج ایرانداک، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «امام حسن عسکری؛ نماد بی‌نظیر وحدت و اخوت/سیره عملی امام یازدهم بهترین الگو در تنگناهای زندگی است»، وب‌سایت عصر هامون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۰ش.
  • امرائی، ایوب و فلاح‌زاده، احمد، «جامعه امامیه و شیوه‌های اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، شیعه‌شناسی، دوره ۱۸، شماره ۷۱، ۱۳۹۱ش.
  • «برخی از کرامات امام حسن عسگری از منابع معتبر»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۳۹۶ش.
  • «برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۶ش.
  • «برنامه سوگواری امام حسن عسکری در مسجد جمکران اعلام شد»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
  • بهنیافر، احمدرضا، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری در برابر خلافت عباسی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دوره ۳، شماره ۷، ۱۳۹۱ش.
  • پاکتچی، احمد، «حسن عسکری، امام»، در دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
  • «پخش آخرین شهید در سال‌روز شهادت امام حسن عسکری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
  • «پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۹ش.
  • پورسیدآقایی، مسعود و همکاران، تاریخ عصر غیبت، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی حضور، ۱۳۷۹ش.
  • «پویش قرائت زیارت‌نامه حضرت امام حسن عسکری اجرا می‌شود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
  • تربتی، جواد، «نمی ازیم تلاش‌های علمی امام حسن عسکری»، پاسدار اسلام، سال ۳۴، شماره ۳۹۵، ۱۳۹۳ش.
  • «توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری در مشهد»، وب‌سایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۱ش.
  • ثنائی، علی‌اصغر، «نقش امام حسن عسکری در آماده‌سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، پژوهش‌های مهدوی، سال ۱۰، شماره ۳۸، ۱۴۰۰ش.
  • جعفریان، رسول، «اسوه‌های بشریت (۱۱): امام حسن عسکری»، نور علم، سال ۱۰، شماره ۴۷، ۱۳۷۱ش.
  • «حرز امام حسن عسکری»، وب‌سایت عرفان، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره ۷۷، ۱۳۸۵ش.
  • حسینیان مقدم، حسین و جعفری‌پور، احسان، «مکاتبه‌های ساکنان ایران با امام حسن عسکری»، تاریخ اسلام، سال ۲۲، شماره ۴، ۱۴۰۰ش.
  • «حمایت از دانش‌آموزان و خانواده‌های نیازمند توسط گروه جهادی محبین امام حسن عسکری»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۴۰۴ش.
  • خامه‌یار، احمد، تخریب زیارت‌گاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهل‌البیت، ۱۳۹۳ش.
  • خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام العسکری، قم، مؤسسه ولی‌عصر، ۱۴۲۶ق.
  • خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
  • خیرالهی، محمود، «مناظرات امام حسن عسکری»، بینات (مؤسسه معارف اسلامی امام رضا)، دوره ۲۷، شماره ۹۹ و ۱۰۰، ۱۳۹۷ش.
  • دانش، تقی (حکیم سوری)، دیوان قصاید، هزار غزل، مقطّعات، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
  • «دانشنامه امام حسن عسکری در فضای مجازی منتشر شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • رضوی، سعید، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری»، پژوهش‌های قرآنی، سال ۲، شماره ۵ و ۶، ۱۳۷۵ش.
  • «روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
  • «رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری در موزه فاطمی»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
  • زارع بوشهری، محمد، «بررسی منابع نامه‌های امام حسن عسکری»، تاریخ اسلام، سال ۲۶، شماره ۲، ۱۴۰۴ش.
  • «سیره امام حسن عسکری؛ الگوی جوانان»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۳۹۸ش.
  • «سیری در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری»، وب‌سایت عرفان، تاریخ بازدید: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، بیروت، دارالبلاغ، ۱۴۱۹ق.
  • شاکری، صدیقه، «زندگانی حکیمه خاتون»، انتظار موعود، سال ۷، شماره ۲۳، ۱۳۸۶ش.
  • شریفی، محمدکاظم، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری جهت کسب درآمد»، نسیم کوثر، سال ۳، شماره ۱۱، ۱۴۰۲ش.
  • صدوق، محمد بن علی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
  • «صفات و کرامات امام حسن عسکری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • طاووسی مسرور، سعید و دهقانی، علیرضا، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، سیره‌پژوهی اهل‌بیت، سال ۴، شماره ۷، ۱۳۹۷ش.
  • طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
  • طبسی، محمدجواد، «تحلیلی از ازدواج حضرت امام حسن عسکری»، وب‌سایت سخن تاریخ، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۳۹۱ش.
  • «طرح مردمی ماه عسکری اجرا می‌شود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
  • طریحی، فخرالدین، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، به کوشش محمدکاظم طریحی، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، تهران، مکتبه النینوا، ۱۳۹۸ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
  • «عاشقانه‌ترین داستان شیعه در سینماها+آنونس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۴ش.
  • عطاردی، عزیزالله، مسند الامام العسکری، تهران، عطارد، ۱۳۹۱ش.
  • علوی‌مهر، حسین، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امام حسن عسکری»، گلستان قرآن، سال ۴، شماره ۱۵۱، ۱۳۸۲ش.
  • «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری در روایات»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۸ش.
  • «فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی هم‌نام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
  • «فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی هم‌نام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
  • «قدمگاه امام حسن عسکری ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • «قم در سال‌روز ولادت امام حسن عسکری غرق در نور و سرور است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۸ش.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
  • قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، تحقیق سیدجلال‌الدین ارموی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
  • «کتاب‌شناسی امام حسن عسکری»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۵ش.
  • «کرامات امام حسن عسکری از زبان ابوهاشم»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
  • کرمی، فاطمه، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری»، تاریخ اسلام، سال ۲۳، شماره ۸۹، ۱۴۰۱ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • «مادر امام مهدی»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • محدثی، جواد، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری: نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، فرهنگ کوثر، سال ۷، شماره ۶۰، ۱۳۸۳ش.
  • مدرسی طباطبایی، حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران، کویر، ۱۳۷۴ش.
  • «مراسم مسجد جمکران در ایام سال‌روز شهادت امام حسن عسکری اعلام شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • «مسجد امام حسن عسکری با قدمتی هزارساله در قم»، وب‌سایت قنوت، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۹ش.
  • مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیه للإمام علی بن أبی‌طالب، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۹ق.
  • مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • مقدسی، یدالله، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معومان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
  • معماری، حجت، «حضرت امام هادی در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورهٔ صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال ۲، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
  • «مقاوم‌سازی حرم سامرا به ایرانی‌ها سپرده شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
  • مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر، ۱۳۸۵ش.
  • «نقش تربیتی و سیاسی امام حسن عسکری»، وب‌سایت ضیاءالصالحین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۳۹۴ش.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، تصحیح سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المکتبه المرتضویه، ۱۳۵۵ق.
  • «ویژه برنامه‌های شهادت امام حسن عسکری در رادیو فرهنگ»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • «همایش بین‌المللی سیره و زمانه امام حسن عسکری»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری هستند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۳۹۵ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=امام_حسن_عسکری&oldid=33398»