پارچه‌بافی دوره قاجار: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پارچه‌بافی]] در [[دوره قاجار]] فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشت و متأثر از عواملی چون [[انقلاب صنعتی]] غرب، سیاست‌های داخلی و رقابت با کالاهای وارداتی دستخوش تحول شد. در آغاز و در زمان [[فتحعلی‌شاه]]، این هنر شکوهی دوباره یافت و با احیای نقوش صفوی و زندیه، به‌ویژه نقش [[بته‌جقه]]، به اوج خود رسید؛ اما با روی کار آمدن [[محمدشاه]] و به‌دنبال قراردادهای تجاری با غرب، واردات پارچه‌های ارزان‌قیمت اروپایی افزایش یافت و تولیدات داخلی را با رکود مواجه کرد. در دوره [[ناصرالدین‌شاه]]، نفوذ فرهنگ اروپایی و تغییر پوشاک مردم، اعتراض علما و تجار را برانگیخت و منجر به تأسیس [[شرکت اسلامیه]] در [[اصفهان]] برای مقابله با این روند شد. با وجود این تلاش‌ها، واردات بی‌رویه پارچه‌های نخی اروپایی آسیب جدی به بافندگی داخلی وارد کرد. در دوره [[مظفرالدین‌شاه]]، تولیدات داخلی همچنان بخش قابل توجهی از نیازها مانند [[زری‌بافی|زری]]، [[مخمل]]، [[ترمه]] و [[قلمکاری|قلمکار]] را تأمین می‌کرد و در دوره [[احمدشاه]] نیز با تصویب قانون منع واردات منسوجات خارجی و الزام به استفاده از پارچه ایرانی برای کارکنان دولت، گامی برای حمایت از تولید داخلی برداشته شد. مراکز مهم نساجی این دوره شامل شهرهای [[یزد]]، [[کاشان]]، [[اصفهان]] و [[کرمان]] بود که هر یک در تولید انواع پارچه‌های ابریشمی، پنبه‌ای، زربفت، مخمل، ترمه، شال و قلمکار شهرت داشتند. نقوش به‌کاررفته در این پارچه‌ها شامل نقوش گیاهی، حیوانی، صحنه‌های [[شکار]] و [[چوگان]] و نقوش هندسی بود که طرح‌هایی همچون بته‌جقه، [[اسلیمی]]، [[ختایی]] و شاخ گوزنی را در بر می‌گرفت.

ابتدای دوره قاجار یعنی زمان سلطنت فتحعلی‌شاه، دوران شکوه طراحی منسوجات و احیاگر نقوش عصر صفوی و زندیه است. این نقوش در قالب ترکیب‌بندی متقارن دارای زمینه هندسی و نقوش بته‌گلی است؛ اما کم‌کم این نقوش به نقوش بته‌جقه تغییر پیدا کرد و به ترکیب‌بندی غالب نقوش منسوجات ایرانی تبدیل شد.<ref>[https://elmnet.ir/article/1208506-61891/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8% فربود و پورجعفر، «بررسی تطبیقی منسوجات ایرانی و ساسانی و روم شرقی»، 1386ش، ص4.]</ref> در این دوره محمدتقی نقشبند که در شهر کاشان زندگی می‌کرد، پارچه زربفت و گرانبها را دوباره زنده کرد.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، 1385ش، ص609 و 196.</ref>

در این دوره فرهنگ اروپایی مورد توجه مردم بود؛ به‌همین دلیل پوشاک مردم هم تغییر پیدا کرد و بیش از همه واکنش علما و تجار را برانگیخت. نساجان اصفهان درخواست لغو واردات منسوجات به ایران را داشتند.<ref>کرزن، ایران و قضیه ایرانی، 1362ش، ص104 و 147.</ref> سیزده تن از علما برای مبارزه با تجارت اروپاییان، مؤسسه‌ای به نام «شرکت اسلامیه» در اصفهان ساختند که تولیدات آن را به سراسر ایران می‌فرستادند. این شرکت در هجده شهر فعالیت داشت. در این دوره پارچه‌های با کیفیت بالا به نام «پارچه‌های اسلامیه»، در کارگاه‌هایی در شهر اردستان به میزان کم تولید می‌شد.<ref>[https://persianpood.com/نساجی-در-دوره-قاجار/ «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود.]</ref> واردکردن پارچه‌های نخی اروپایی با قیمت ارزان به ایران، باعث شد که منابع بافندگی داخلی دچار رکود شود.<ref>لمبتون، ایران عصر قاجار، 1375ش، ص101.</ref> در این دوره شال‌های ابریشمی به طول چهار متر و داری نقوش نباتی و زردوزی‌شده می‌بافتند.<ref>تاج‌بخش، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره صفویه، 1384ش، ص109.</ref>

در این دوره محصولات داخلی، خیلی از ملزومات مهم، مثل برک، آستری، شال، ترمه، سلسله، پوستین، عبا، چوخا، الجه، چادرشب، قلمکار، قدک، زری، مخمل، تافته و خارا را فراهم می‌کرد.<ref>آدمیت، افکار منتشر شده در دوران قاجار، 1356ش، ص270.</ref>

مراکز مهم نساجی در دورهٔ قاجار، شهرهای کرمان، یزد، اصفهان و کاشان بود.<ref>شریعت پناهی، اروپایی‌ها و لباس ایرانیان، 1373ش، ص101.</ref> در یزد، پارچه زربفت و شال مخصوصی به نام شال ابریشم می‌بافتند که رنگ آن را از روناس، گل زعفران، نیل، پوست انار و زاج کبود تهیه می‌کردند.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1362ش، ص429.</ref> پارچه قدک در شهرهای اصفهان، یزد، کاشان و بوشهر و پارچهٔ چهارخانه برای مصرف ملحفه در شهرهای یزد و اصفهان و پارچه دارایی (ایکات) در شهر یزد بافته می‌شد.<ref>طالب‌پور، پارچه و نساجی در ایران، 1386ش، ص79 و80.</ref> مهم‌ترین کارخانه‌های ابریشم‌بافی در شهرهای کاشان، یزد، اصفهان، تبریز و مشهد بودند.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1361ش، ص419 و 412.</ref> بیشترین پارچه‌های پنبه‌ای و ابریشمی در یزد تولید می‌شد.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1362ش، ص7.</ref> ابریشم در شهرهای یزد، کرمان و کاشان مصرف داخلی داشت؛ اما در شهرهای گیلان و آذربایجان به روسیه صادر می‌کردند.<ref>وکیل‌الساداتی و سعیدی، تاریخچه صنعت و هنر ترمه‌بافی، 1376ش، ص109.</ref> در اصفهان انواع پارچه‌های دوخته‌دوزی شده (ده یک دوزی، پیله‌دوزی، گلابتون‌دوزی و خاتمی‌دوزی)، پارچه قلمکار و نقاشی شده با موم و پارچه زری به‌خصوص زری اطلسی و دارایی می‌بافتند.<ref>افشار، یزد نامه، 1377ش، ص183.</ref>

در دوره قاجار پارچه ابریشم با اسم‌های مختلفی وجود داشت که این اسم‌ها بر اساس نوع و مرغوبیت الیاف ابریشم، نوع تابیدن الیاف و بیشتر از همه فنون بافت تقسیم‌بندی شده بود.<ref>روح‌فر، هنر پارچه‌بافی در دوره قاجار، 1391ش، ص10.</ref> انواع ابریشم ایران، شامل شعربافی (بهترین نوع ابریشم)، اعلا (ابریشم درجه دو)، تاجری (کیفیت درجه سه)، تائی (ابریشم درجه سه)، علاقبندی دویل (ابریشمی دولا)، کج (ابریشم ضایعاتی) می‌شد.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1361ش، ص419 و 412.</ref> مهم‌ترین مراکز تولید و پرورش ابریشم در گیلان، مازندران، خراسان، آذربایجان، یزد و کاشان بود. ابریشم خام در ایران سه درجه داشت درجه اول که بهترین نوع بود «ابریشم»، درجه دوم «کرک» و درجه سوم «لاس» نام داشت.<ref>لمبتون، ایران عصر قاجار، 1375ش، ص155.</ref> در زمان فتحعلی‌شاه پارچه ابریشم ممتاز مخصوص ایران بود که آوردهٔ مالی زیادی برای ایران داشت؛ اما به‌خاطر بی‌توجهی‌ها از سوی مردم و حکومت، ابریشم را از خارج وارد می‌کردند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/1038277/نساجی-در-عصر-قاجار-تولید-و-تجارت-پارچه طالب‌پور، «نساجی در عصر قاجار: تولید و تجارت پارچه»، 1390ش، ص81 .]</ref>