تئاتر خیابانی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>تئاتر خیابانی؛</big>''' نوعی نمایش در فضای باز و عمومی، بدون صحنه رسمی و با هدف ارتباط بی‌واسطه با رهگذران.

تئاتر خیابانی گونه‌ای از اجرای نمایشی در فضاهای باز و معابر عمومی است که با هدف ارتباط بی‌واسطه با رهگذران، بدون صحنهه رسمی و اغلب به صورت رایگان اجرا می‌شود. این هنر ریشه در آیین‌های باستانی دارد اما در قرن بیستم با اهداف اجتماعی-سیاسی شکل گرفت و دارای کارکردی دوگانه جشنواره‌ای و اعتراضی است. در ایران، پیش از انقلاب در جشن هنر شیراز تجربه شد، پس از انقلاب با فضای سیاسی گروه‌هایی شکل گرفتند و از سال ۱۳۷۳ش با ورود به جشنوارهٔ فجر و سپس تأسیس جشنواره مریوان، ساختاری منظم‌تر یافت. مهمترین موانع آن شامل نبود اساسنامه، کمبود بودجه، ضعف آموزش، نبود کانون‌های استانی و آگاهی کم مردم است.

== '''مفهوم‌شناسی تئاتر خیابانی''' ==

شکلی از اجرای نمایشی است که محصول تزاید تفکرات جدید در حوزه هنر نمایش و مربوط به موضوعات اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است و در فضای باز و در معابر عمومی اجرا می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.]</ref> در این شکل از تئاتر، هنرمندان از فضاهای شهری که نزدیکی بیشتری از نظر فیزیکی و روانی با تماشاگر داشته باشد، به‌عنوان دکور برای کار نمایشی خود استفاده می‌کنند و اکثراْ از کشش‌ها و انگیزش‌های فضاهای بیرونی متأثر می‌شوند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۰.]</ref> اجراها معمولاً به صورت رایگان برای عموم مردم ارائه می‌شوند که به نوعی اعتراض اجتماعی شبیه است. مکان برگزاری آن‌ها اغلب گذرگاه‌ها، مکان‌ها یا معابر عمومی شهر و هر مکانی که امکان حضور انسان‌ باشد مانند کافه‌ها، بازارها، گذرگاه‌ها، کلیساها و محیط‌های اجتماعی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.]</ref>

== '''تاریخچه تئاتر خیابانی''' ==

تئاتر از نخستين روزهاي پيدايش انسان بر روی زمین، همواره در فضای باز اجرا مي‌شده است.

تاریخچه تئاتر خیابانی: سیر تحول در بستر تاریخ<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۲-۹۱.]</ref>

پیش از انقلاب اسلامی، تئاتر خیابانی در ایران عمدتاً در قالب اجراهای معدود در جشنواره‌هایی مانند جشن هنر شیراز ۱۳۴۶-۱۳۵۶ش تجربه شد، اما این اجراها به حرکتی فراگیر تبدیل نشد.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%B1_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2#:~:text=%D8%AC%D8%B4%D9%86%20%D9%87%D9%86%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%8C%20%D9%81%D8%B3%D8%A7%D8%AF%20%D9%88,%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D8%B4%D9%86%20%D9%87%D9%86%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%8C%20%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B6.&text=%D8%AC%D8%B4%D9%86%20%D9%87%D9%86%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%8C%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AC%D8%B4%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C,%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%20%D9%88%20%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%B4%D8%AF. «جشن هنر شیراز»، وب‌سایت ویکی امام خمینی.]</ref> در روزهای نخست انقلاب ۱۳۵۷-۱۳۵۸ش، با ایجاد فضای سیاسی باز، گروه‌های تئاتر خیابانی برای ارائه دیدگاه‌های سیاسی خود در خیابان‌های تهران و شهرستان‌ها شکل گرفتند. در دهه ۱۳۶۰ش و پس از پایان جنگ تحمیلی، اجراهای پراکنده‌ای توسط گروه‌هایی مانند گروه تئاتر شهر در فضاهای عمومی انجام شد و ساختارها کم‌کم محو و یا ادغام شدند و تئاتر خیابانی هنرمندانه‌تر شد. سرانجام در سال ۱۳۷۳ش، تئاتر خیابانی به بخش جنبی جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر پیوست و نگاه جدی‌تری به آن معطوف شد.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref> از اواخر دهه ۱۳۸۰ش و اوایل دهه ۱۳۹۰ش،<ref>اسدی دستجردی، «مطالعه‌ی تئاتر محیطی ایران در دهه‌های 80 و 90، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربه‌های اخیر»، ۱۳۹۴ش، ص۴.</ref> با تأسیس دفتر نمایش خیابانی در مرکز هنرهای نمایشی<ref>[https://theater.ir/file/2/attach2016111933669974140345.pdf «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref> و برگزاری جشنواره‌های تخصصی مانند جشنواره تئاتر خیابانی مریوان از ۱۳۸۵ش تا کنون، این گونه نمایشی به تدریج ساختاری منظم‌تر یافت.<ref>[https://mariwanfestival.ir/%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%d8%b4-%d8%aa%d8%b5%d9%88%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d8%aa%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%87%d8%ac%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%ac%d8%b4%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%b1/ «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان.]</ref>

در این نوع سبک، اهداف اجرا با اهداف نمایش‌های آیینی متفاوت است. در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل روزآمد و ملموس جامعه به اجرا درمی‌آیند. این اجراها مفاهیم جاری در زندگی مانند نابرابري‌های اجتماعی، فقر و تنگدستی، بیکاری و فشار اقتصادی، فساد اداری و سیاسی، جنگ و کشتار انسان‌های بی‌گناه، حقوق بشر، تبعیض جنسی، نژادی  و طبقاتی، مبارزه با سیاست‌های غیرمردمی حاکمان و غیره بازتاب می‌دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1080332/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1 سرسنگی، «جامعه‌شناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸.]</ref> در برخی اجراها، راه‌حل‌هایی به شیوه مسالمت‌آمیز ارائه می‌شود و در برخی دیگر، راه‌حل‌ها با استفاده از زباني هنری همراه با روابطي مبتكرانه و سرشار از نوآوری و در نتيجه ايجاد نوعی همدلی تازه با عامه مردم ارائه می‌گردد.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref>

== '''کارکرد''' ==

تئاتر خیابانی دارای کارکردی دوگانه است که این ویژگی در ساختار بنیادین آن ریشه دارد:

# '''کارکرد جشنواره‌ای:''' این کارکرد در قالب نمایش‌های دسته‌جمعی و کارناوال‌های شاد تجلی می‌یابد که به همدلی میان شهروندان و انسجام جامعه شهری می‌انجامد.

# '''کارکرد اعتراضی و انتقادی:''' این وجه از تئاتر خیابانی ضعف‌ها، تناقض‌ها و کاستی‌های اجتماعی را بازتاب می‌دهد و بیانی است در برابر مسائل جامعه.

این دوگانگی، که گاه جنبه‌هایی متناقض می‌یابد، جزئی جدایی‌ناپذیر از ماهیت این گونه نمایشی محسوب می‌شود. در مقایسه تطبیقی تئاتر خیابانی معاصر با آثار نمایشی کهن، پیوندی آشکار می‌توان یافت؛ اما این پیوند بیشتر در ساختار ظاهری و فرم بیرونی اجرا تا در محتوا نهفته است. همچنین این همانندی در ساحت کارکردیِ نمایش، نه در جلوه‌های کلامی و گفتاری آن، تجلی می‌یابد.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۴.]</ref>

از ابتدای شکل‌گیری آن، نزد بازیگران حرفه‌ای و آماتور در کشورهای مختلف مورد استقبال بوده است و ویژگی‌های اصلی شکل اجرایی آن عبارت از

# سیاسی‌ترین نوع هنر نمایش است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲-۸۱.]</ref>

# برقراری ارتباط حداکثری با تماشگر، در دسترس عموم بودن و تعداد فراوان اجرا.

# مشارکت تماشگر در اجرا و سادگی رابطه و برقراری ارتباط مستقیم با مردم.

# تحرک و پویایی.

# صرفه‌جویی در هزینه و کاربرد وسایل سبک و قابل حمل.

# عدم تقلید از تئاترهای حرفه‌ای.

# نیرومندی و همراه بودن شکل بیان نمایش با طنز و نماد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/346446/%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%DA%98%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%DA%AF%D8%A7%D9%86%D8%AF صادقی، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، ۱۳۸۷ش، ص۱۴.]</ref>

== '''شیوه اجرا''' ==

آگوستو بوآل‌، تئاتر خیابانی را مدنظر دارد که در آن مخاطب نه فقط تماشاگر، بلکه یکی از اجزای نمایش محسوب می‌شود.

 

# '''نمایش روزنامه‌ای:''' شیوه‌ای برای افشای دروغ‌های مطبوعاتی که در آن بازیگران با تکنیک‌های خوانش مختلف، اخبار را برای مخاطبان بازنمایی می‌کنند.

# '''نمایش نامرئی:''' اجرایی در مکان‌های عمومی بدون آگاهی مخاطبان از نمایشی بودن رویداد، که مشارکت ناآگاهانه رهگذران را به دنبال دارد.

# '''نمایش شورایی:''' شیوه‌ای که در آن تماشاگران با قطع اجرا و جایگزینی با بازیگران، به جستجوی راه‌حل برای مشکلات مشترک می‌پردازند.

# '''نمایش پیکره (مجسمه):''' تکنیکی که در آن شرکت‌کنندگان با تغییر پیکره‌های انسانی، دیدگاه جمعی خود را درباره مسائل اجتماعی شکل می‌دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/downloadpdf/2019377?useraccept=false سلمان‌زاده، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، ۱۴۰۰ش، ص۵۹-۵۸.]</ref>

در تئاتر خیابانی مدرن، تعداد مخاطبان از چند ده نفر تا نیم میلیون نفر متفاوت است. بازیگران و مخاطبان در یک مکان فیزیکی یک حس اجتماعی ایجاد می‌کنند و برگزارکنندگان، ارتباطات گروهی با مردم را از طریق زبان هنری سازماندهی می‌کنند. در این تعامل، مخاطبان و تماشاگران خود هویت به دست می‌آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2019372/%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D9%86%D9%85%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF?q=%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1%20%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%8C%20%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C%20%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%86%D9%85%D9%88%D8%AF%D9%86%20%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF&score=274877907000.0&rownumber=1 مایسِیوِا، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲.]</ref>

== '''محتوا''' ==

در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران معاصر به اجرا درمی‌آیند. در نمایش‌های آیینی، مضامین مرتبط با باورهای جمعی به اجرا درمی‌آمدند. در تئاتر خیابانی، مشکلات و کاستی‌های جامعه معاصر بازتاب داده می‌شوند. در این اجراها، اوضاع زمانه به تصویر کشیده می‌شود و واقعیت‌های دشوار اجتماعی نمایش داده می‌شوند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref>

== '''جایگاه و اعتبار''' ==

تئاتر خیابانی از سنت‌های نمایشی کهن برگرفته شده است و در دوران معاصر اجرا می‌شود. این تئاتر پیشینه‌ای طولانی در برگزاری نمایش‌های سنتی و آیینی دارد. در تئاتر خیابانی، تجربه‌های فردی مخاطبان و تجربه جمعی حاضر در فضا همزمان رخ می‌دهند. این گونه نمایشی در دوره‌های مختلف تاریخ اجرا شده است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغه‌ها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.]</ref>

 

== '''مهمترین افراد''' ==

مهم‌ترین افراد و گروه‌هایی که در گسترش تئاتر خیابانی در جهان نقش داشتند عبارت از آنتوان آرتو در فرانسه، اوریونوف، پلاتون کرژنتسف و اختانگوف در روسیه، تئاترهای اودین، باربایا، سوم، داریوفو در ایتالیا، گروه‌های تئاتر کلیفورد ادتز، لیوینگ، اوپن، هپنینگ، ریچارد شچنر، پرفورمنس و نان و عروسک در آمریکا است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1030007/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲.]</ref>

 

 

== '''مشکلات و کمبودها''' ==

 

 

 

 

 

- دشواري انجام هماهنگی با نهادهای مختلف برای اجرای نمايش خيابانی

 

- كمبود مكان تمرين و اجرا در تمام نقاط كشور

 

 

 

- كمبود كتاب‌های مرجع و تحقيقاتی

 

- ضعف در تبادل فرهنگی و هنری با گروه‌های نمايش خارجی برای بهره‌مندی از تجارب آنها

 

 

 

- عدم برگزاری جلسات تخصصی و مباحثه در ميان نويسندگان و كارگردانان تئاتر خيابانی.<ref>[https://theater.ir/file/2/attach2016111933669974140345.pdf «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref>

 

== '''راهکارها''' ==

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- براي حمايت، برنامه‌ريزی و هدفمند كردن تئاتر خيابانی در شهرستان‌ها

 

 

- برگزاری جلسات تخصصی با حضور استادان صاحب‎نظر، نويسندگان و كارگردانان فعال اين عرصه.<ref>[https://theater.ir/file/2/attach2016111933669974140345.pdf «دفتر نمایش خیابانی»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref>

 

== '''منابع''' ==

 

 

 

 

 

- سلمان‌زاده، مهسا، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، نمایش، سال۳۲، شماره۲۶۶، ۱۴۰۰ش.

 

- صادقی، قطب‌الدین، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، نمایش، سال۱۹، شماره۱۰۴ و ۱۰۳، ۱۳۸۷ش.

 

- «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۴۰۴ش.

- مایسِیوِا، د. پ.، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ترجمه سارا دافعی، نمایش، سال۳۲، شماره۲۶۶، ۱۴۰۰ش.

- «مردم مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۲ش.