ایران پدیا

جشن شب یلدا: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
مصورسازی
 
(۲۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''جشن شب یلدا'''</big>؛ آیین همدلی و استمرار فرهنگ ایرانی.<ref group="دیدگاه">شناسه دقیق و گویا نیست.</ref><br>جشن شب یلدا یکی از کهن‌ترین آیین‌های ایرانی است که در واپسین شب آذرماه و هم‌زمان با آغاز زمستان برگزار می‌شود. این شب، بلندترین شب سال، نمادی از پایان تاریکی و آغاز فزونی روشنایی و زایش خورشید است. یلدا فراتر از رخدادی طبیعی، آیینی فرهنگی و اجتماعی است که با گردهمایی خانوادگی، خوراکی‌های نمادین، شعرخوانی و روایت‌های محلی معنا یافته و به‌همین دلیل «جشن» نامیده می‌شود. این جشن در طول تاریخ با فرهنگ‌های محلی درآمیخته، اما هستۀ اصلی آن، امید به روشنایی، همبستگی خانوادگی و بازآفرینی پیوندهای انسانی، همچنان پایدار مانده و میراثی زنده در فرهنگ فارسی‌زبانان است.
{{جعبه اطلاعات مفهوم|تصویر=جشن شب یلدا.jpg|زیرنویس تصویر=خانواده ایرانی دور سفره یلدا|image_alt=خانواده ایرانی دور سفره یلدا|فایل پادکست=|حجم فایلپادکست=|تاریخ پادکست=|زیرنویس عنوان=|عنوان اصلی=|عنوان انگلیسی=|عنوان عربی=|عنوان علمی=|شاخه علمی=|نوع مفهوم=|معنای اصطلاحی=|حوزه کاربرد=|گستره جغرافیایی=|منشأ تاریخی=|نخستین کاربرد=|ریشه واژه=|مرتبط با=|اهمیت=|مبدع=|مروج=|مقدس برای=|مورد احترام=|آثار مرتبط=}}
==پیشینه==
واژۀ یلدا از زبان سریانی به‌معنای زایش وارد فارسی شده و به تولد خورشید و روشنایی اشاره دارد.<ref group="دیدگاه">مطلب درست است ولی منبع خوبی برای بیان معنای لغوی و ریشه لغوی انتخاب نشده است. از لغت و فرهنگنامه استفاده کنید.</ref> جشن یلدا با باورهای ایزد مهر یا میترا پیوند داشته و در آیین‌های باستان، افروختن آتش و گردهمایی نمادین، استقبال از پیروزی نور بر تاریکی را نشان می‌داد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> با گذر زمان، جنبۀ مذهبی این جشن کم‌رنگ شد اما یلدا همچنان بازتاب هویت فرهنگی ایرانیان است.<ref group="دیدگاه">من در منبع شما این مطلب را نیافتم؛ لطفا چک کنید.</ref> جشن شب یلدا در دورۀ هخامنشی ثبت رسمی شده<ref group="دیدگاه">در برخی منابع، قدمت 7 هزار ساله هم برای این جشن بیان شده بود</ref> و در سال ۲۰۰۸م در فهرست گنجینه‌های ملی ایران<ref>[https://www.isna.ir/news/99092519793/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86 «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>  و در ۱۴۰۱ش به‌طور مشترک با افغانستان در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
==فلسفۀ برگزاری<ref group="دیدگاه">این مطلب را نمیتوان فلسفه دانست؛ بیشتر شبیه به زمینه توجه به شب یلداست.</ref> ==
جشن شب یلدا بر پایۀ تجربۀ زیستۀ نیاکان ایرانی شکل گرفته است. مردمانی که با کشاورزی و دامداری در ارتباط بودند، دریافتند که پس از بلندترین شب، روزها طولانی‌تر و روشنایی افزون می‌شود. «چلۀ بزرگ» از اول دی تا دهم بهمن و «چلۀ کوچک» پس از آن، نشانگر پیوند یلدا با تقویم طبیعی و زندگی روزمره بوده است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
==آیین‌ها و رسوم جشن شب یلدا==
جشن شب یلدا با مجموعه‌ای از رفتارهای فرهنگی که نسل به نسل منتقل شده، جلوه می‌یابد:
===گردهمایی خانوادگی===
خانواده‌ها، به‌ویژه بزرگ‌ترها، دور هم جمع می‌شوند تا قصه‌گویی، شعرخوانی و گفتگو کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
===سفرۀ یلدا===
شامل میوه‌های نمادین مانند انار (برکت)، هندوانه (سلامتی) و آجیل (فراوانی) است. در گذشته، کُرسی نیز بخشی از جشن شب یلدا بود.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
===فال حافظ و شعرخوانی===
تفأل به دیوان حافظ شیرازی و تعبیر اشعار آن، یکی از شاخص‌ترین آیین‌های این شب است. شاهنامه‌خوانی و داستان‌های حماسی در این جشن نیز پیوندی میان ادبیات و زندگی روزمره ایجاد می‌کند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
===افروختن آتش===
نماد خورشید و روشنایی و دفع تاریکی و نیروهای منفی.<ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7/ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.]</ref><ref group="دیدگاه">جمله را کامل کنید که رسم را توضیح دهد که چکاری انجام میشود.</ref>


=== آیین ویژۀ تازه‌عروسان ===
{{درشت|'''جشن شب یلدا'''}}؛ کهن‌ترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال.
خانوادۀ داماد «خوانچۀ چله» شامل میوه، شیرینی، لباس، طلا و دیوان حافظ به خانه عروس می‌برند که نمادی از مهرورزی، برکت و آرزوی زندگی شیرین برای زوج جوان است.<ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7/ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.]</ref>
===هدیه دادن در جشن شب یلدا===
امروزه هدایایی مانند دیوان حافظ و بسته‌های خوراکی در محیط‌های کاری نیز اهدا می‌شوند.<ref>[https://namnak.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
==جلوه‌های محلی جشن شب یلدا در شهرهای ایران<ref group="دیدگاه">این قسمت نیاز به توضیح و تکمیل بیشتری دارد. کمی رسم و آیین هم استان را توضیح دهید که مخاطب دقیقا بفهمد در آن محل و استان چه کاری میکنند.


در همین منبع استان های دیگری نیز نام برده شده است؛ چرا آنها را نیاوردید؟
[[یلدا]]، بلندترین شب سال، آیینه‌ای از کهن‌ترین باورهای ایرانیان است؛ شبی که در آن زایش خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی جشن گرفته می‌شود. این جشن که ریشه در سنت‌های کشاورزی و باور به نظم کیهانی دارد، با دورهمی‌های خانوادگی، افروختن آتش و سفره‌ای رنگین از هندوانه، انار و آجیل، یادآور مهر و همبستگی است و فرصتی برای تکریم بزرگان، [[شاهنامه‌‌خوانی]] و گرفتن [[فال حافظ]] و انتقال میراث فرهنگی به نسل‌های بعد فراهم می‌آورد. [[شب یلدا|یلدا]] در پهنه ایران با آیین‌های بومی چون کف‌زنی در [[خراسان]]، فال سوزن در [[همدان]] و [[خوانچه شب یلدا|خوانچه]] برای تازه‌عروسان، رنگ‌وبوی محلی گرفته و در کشورهای همسایه مانند [[افغانستان]] و [[تاجیکستان]] نیز با نام شب چله یا چله‌نشینی گرامی داشته می‌شود. این شب کهن، از فراز و نشیب تاریخ گذر کرده، با فرهنگ اسلامی سازگار شده و در جای‌جای جهان، نمادی از هویت مشترک و میراث ناملموس بشری است.


این بخش چون جنبه فرهنگی زیادی دارد، مهم است و با توجه به منابع باید به خوبی تکمیل شود.</ref>==
== پیشینه ==
جشن شب یلدا در نقاط مختلف ایران با آیین‌های بومی و متنوع برگزار می‌شود که هم هویت ملی را حفظ کرده و هم رنگ محلی هر منطقه را به نمایش می‌گذارد؛ برای مثال،
جشن [[شب یلدا]] ریشه در سنت‌های ایران باستان دارد. واژهٔ یلدا از زبان سریانی گرفته شده و به معنای میلاد و زایش است<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ «یلدا».]</ref> که در تفاسیر تاریخی با مفهوم زایش خورشید پیوند خورده است. این آیین در چارچوب [[گاه‌شمار خورشیدی]] و دگرگونی‌های فصلی شکل گرفته و به‌تدریج به‌عنوان یک جشن فرهنگی در جامعهٔ ایرانی تثبیت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref> با گذشت زمان، هرچند برخی کارکردهای آیینی آن کمرنگ شد، اما این جشن که قدمتی هزاران ساله دارد، همچنان به عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایرانیان تداوم یافته است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99092519793/فلسفه-کامل-شب-یلدا-در-فرهنگ-ایرانیان «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
# آذربایجان: خوانچۀ یلدایی برای تازه‌عروس؛
# اصفهان: «چلۀ بزرگ» و «چلۀ کوچک»<ref group="دیدگاه">چله بزرگ و کوجک رسم و جلوه این جشن نزد اصفهانی ها نیست، با توجه به منبع سفره شب چله رسم خاص آنهاست و...


در شب چله اصفهانی ها سفره ای را با نام سفره ی شب چله باز میکنند که در این سفره هندوانه...</ref> و سفرۀ نمادین با هندوانه؛
جشن شب یلدا در طی سده‌ها به‌عنوان یکی از پایدارترین آیین‌های فرهنگی ایران استمرار یافته است. از عوامل اصلی ماندگاری آن، پیوند این جشن با الگوی زندگی سنتی و زمان‌بندی سالانهٔ کشاورزی است؛ برگزاری آن در مقطعی که فعالیت‌های زراعی کاهش می‌یافت، فرصت مناسبی برای گردهمایی، استراحت و تجدید دیدار [[خویشاوندی|خویشاوندان]] فراهم می‌کرد.<ref>تلیانی، «پیش‌درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص12.</ref> افزایش تدریجی روشنایی پس‌از بلندترین شب سال، نشانهٔ آغاز چرخه‌ای نو در طبیعت است و این پدیده طبیعی در سنت‌های اسطوره‌ای با مفهوم زایش خورشید یا مهر تفسیر شده و جشن یلدا به‌عنوان نمادی از غلبهٔ تدریجی روشنایی بر تاریکی معنا یافته است. برگزاری جشن، گردهمایی و افروختن آتش در این شب، بازتابی نمادین از همراهی با نیروهای روشنایی و تأکید بر تداوم نظم کیهانی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref>
# مازندران: شاهنامه‌خوانی، قصه‌گویی و پذیرایی با میوه‌های محلی؛
 
# شیراز: حافظ‌خوانی و سفرۀ رنگین؛
جشن شب یلدا به طبقه، قوم یا ساختار سیاسی خاصی وابسته نبوده و در دوره‌های گوناگون تاریخی، مستقل از نهاد قدرت، در [[فرهنگ]] عمومی جامعه بازتولید شده است. دیدار با بزرگان خانواده در این آیین، جلوه‌ای از تکریم [[سالمندان]] و تقویت [[صله‌رحم]] به‌شمار رفته و زمینه‌ای برای انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های بعد فراهم آورده است؛<ref>شایسته‌رخ، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص23.</ref> ازاین‌رو، یلدا کارکردی هویت‌بخش و جامعه‌پذیرانه یافته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref> همچنین در برخی روایت‌های تاریخی، به جنبه‌هایی مانند تأکید نمادین بر [[همبستگی اجتماعی|همبستگی]] و برابری اجتماعی در این ایام اشاره شده است؛ برای مثال، در این روز همگان، حتی شاه، لباس ساده می‌پوشیدند و فرمان‌دادن و جنگ‌کردن ممنوع بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی.]</ref><ref>شایسته‌رخ، «شب یلدا و حکایات اسطوره‌ای زمستان»، 1390ش، ص103.</ref>
# همدان: فال سوزن و شعرخوانی؛
 
# اردبیل و کرمانشاه: قصه‌گویی، شعرخوانی و پذیرایی با آجیل و میوه‌های سرخ؛
این جشن پس‌از ورود اسلام به ایران نیز تداوم یافت و با شرایط فرهنگی جدید سازگار شد و تعارض بنیادینی با آموزه‌های اسلام پیدا نکرد. همچنین، هم‌زمانی این جشن با آیین‌های میلاد در سنت مسیحی، در دوره‌هایی که پیروان ادیان گوناگون در ایران می‌زیستند، زمینه‌هایی از هم‌زیستی و تعامل فرهنگی را فراهم آورد و به تقویت لایه‌های مشترک هویت فرهنگی در جامعه یاری رساند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص16-18.]</ref>
# کردستان: «شه‌وی چله»<ref group="دیدگاه">رسم خاصی نیست فقط نام دیگر شب چله است. رسم آنها را با توجه به منبع تکمیل کنید.</ref> با غذاهای محلی و گردهمایی خانوادگی؛
 
# گلستان: نقل‌اندازی و شیرینی‌های محلی؛
== آیین‌های شب یلدا ==
# خراسان جنوبی: آیین «کف‌زنی»؛
جشن شب یلدا، آیینی کهن است که در آن هویت فرهنگی، طبیعت، [[مهمان‌نوازی]]، احترام به زنان، [[دوستی]] و [[همزیستی مسالمت‌آمیز]] گرامی داشته می‌شود.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 "Yaldā/Chella", UNESCO.]</ref> دیدارهای خانوادگی، [[شب‌نشینی]]، تفأل و قصه‌خوانی از آیین‌های این شب است.<ref>مجیدی خامنه، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، 1401ش، ص178.</ref>
# قزوین: «شب‌چره» و سبزی‌پلو با ماهی؛
 
# لرستان: «شو اول قاره» با شال‌اندازی و گندم‌شیره، نماد سخاوت و همدلی.<ref>[https://namnak.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
=== شب‌نشینی و مهمانی ===
==گسترۀ جغرافیایی جشن شب یلدا==
جشن شب یلدا با مجموعه‌ای از آیین‌های مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافته است. مهم‌ترین جلوهٔ این آیین‌ها دورهمی‌های خانوادگی و برپایی شب‌نشینی است که در آن خوراکی‌هایی مانند [[هندوانه]]، [[خربزه]]، میوه‌های خشک، [[آجیل]] و [[شیرینی]] مصرف می‌شود. در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکی‌ها نماد [[برکت]] و فراوانی دانسته شده‌اند. در برخی گزارش‌های تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بام‌ها نیز به‌عنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref>
جشن شب یلدا فراتر از مرزهای ایران برگزار می‌شود و در «ایران فرهنگی» تنها یک مناسبت فصلی نیست، بلکه بازتاب باور به تولد نور و پیروزی روشنایی پس از طولانی‌ترین شب سال است. نفوذ زبان و ادبیات فارسی و تعامل با فرهنگ‌های محلی، سبب شده این آیین در کشورهای مختلف آسیای مرکزی و دیگر نقاط جهان استمرار یابد و جلوه‌های بومی و اسلامی نیز به آن افزوده شود.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>  
 
===افغانستان===
خانواده‌ها در مهمانی شب یلدا تا پاسی از شب، به داستان‌ها و خاطرات بزرگان خانواده گوش می‌سپارند و با گردآمدن کنار سفره شب یلدا، بر مهربانی و همدلی خانواده می‌افزایند و ناراحتی‌ها و کینه‌ها را از دل می‌زدایند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83996/از-%C2«ÛŒÙ„دا%C2»-بیاموزیم افشین‌نسب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> شب‌نشینی شب یلدا در افغانستان را جشن گردهمایی خانواده‌ها نزد بزرگ خاندان می‌دانند.<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، 1387ش، ص60.</ref> بزرگ خانواده در این شب دعا کرده و همه دست‌های خود را بالا برده و آمین می‌گویند.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref>
به‌ویژه در هرات، جشنی شبیه ایران برگزار می‌شود؛ خانواده‌ها گرد هم جمع می‌شوند، شاهنامه و دیوان حافظ خوانده می‌شود و پذیرایی با میوه‌های سرخ و آجیل انجام می‌گیرد.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>  
 
===تاجیکستان===
=== سفره شب یلدا (شب‌چَره) ===
جشن «چله» همراه با باور به تولد خورشید و مراقبت از آن تا چهل روز است؛ آیین‌ها شامل شعرخوانی از حافظ، سعدی و بیدل و تلاوت قرآن بوده و ترکیبی از سنت باستانی و اسلامی شکل گرفته است.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
در شب یلدا سفره‌ای انداخته می‌شود و خوراکی‌هایی که شامل هفت نوع میوه و آجیل هفت‌مغز است در آن گذاشته می‌شود. گاهی شمار این خوراکی‌ها از هفت بیشتر می‌شود؛ افزون بر این موارد، شیرینی‌های سنتی و غیرسنتی نیز تهیه می‌شوند. [[انار]]، هندوانه و انگور از میوه‌های ویژهٔ شب یلدا هستند. باور عامه بر این است که هندوانه و انار در این شب معنایی رمزگونه داشته و نمادی از گرمای مهر در شب سرد هستند. شب‌چَره همچنین دانه‌هایی همچون گندم، شاهدانه، برنجک، نخودچی و آجیلِ مشکل‌گشا شامل تخمه‌های کدو، هندوانه، بادام، پسته، فندق و گردو را نیز در بر می‌گیرد. در کنار این‌ها میوه‌های خشک یا خشکبار همچون کشمش، انجیر و [[توت]] خشک، برگهٔ زردآلو و [[سنجد]] قرار می‌گیرد.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10-12.</ref> هندوانه به‌عنوان مهم‌ترین میوهٔ این شب در بالای سبد میوه به نشانهٔ چرخهٔ زندگی قرار می‌گیرد.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref> در کنار این خوراکی‌ها، [[آب]] به نشان پاکی و میوه‌های قرمز که نماد گرما هستند نیز گذاشته می‌شود.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 "Yaldā/Chella", UNESCO.]</ref> عقیده بر این است که خوردن میوه‌هایی همچون انار و هندوانه در این شب ضامن سلامت انسان‌ها در طول سال است.<ref>مجیدی خامنه، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، 1401ش، ص178.</ref>
===ازبکستان و فرغانه===
 
چله بخشی از میراث فرهنگی شهرهای تاریخی مانند سمرقند، بخارا و ترمذ بوده و پیوند فرهنگی مشترک با تاجیکستان و قرقیزستان دارد.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>  
=== شعرخوانی و قصه‌گویی ===
===ترکمنستان===
[[پرونده:جشن شب یلدا۱.jpg|جایگزین=حافظ‌خوانی خانوادگی در شب یلدا|بندانگشتی|حافظ‌خوانی خانوادگی در شب یلدا]]
جشن چله بیشتر در ادبیات و شعر، نماد سختی زمستان و گذر دشواری‌ها بوده و کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
در این شب، کتاب شعر و قصه‌های حماسی و اساطیری به‌ویژه [[شاهنامه]] خوانده می‌شود. [[شاهنامه‌خوانی]] و خواندن غزل‌هایی از [[دیوان حافظ]] در شب یلدا،<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref> کارکردی سرگرم‌کننده و فرهنگی دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-یلدا-بنیادی-جاویدان-در-فرهنگ-و-تمدن-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> در گذشته شاعران اشعار خود را در مجالس می‌خواندند و این رسم تا حدودی باقی مانده است، به‌طوری‌که خانهٔ فرهنگ افغانستان در این شب مراسم ویژه‌ای با قصه‌گویی و شعرخوانی برگزار می‌کند. در کنار [[شاهنامه]]، [[حمله‌خوانی|خوانش حملهٔ حیدری]] (مجموعه‌ای از اشعار در مدح [[امام علی]]) در مناطق مرکزی افغانستان مرسوم است.<ref>[https://www.talab.org/art/history/آداب-و-رسوم-شب-یلدا.html «آداب و رسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، تالاب.]</ref> در گذشته که رادیو و تلویزیون چندان متداول نبود، رسم کتاب‌خوانی در این شب پررنگ‌تر بود.<ref>شایسته‌رخ، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص18.</ref> در دورهٔ معاصر، اهدای کتاب در محیط‌های خانوادگی و گاه در فضاهای کاری نیز به بخشی از شیوه‌های برگزاری این جشن تبدیل شده است.<ref>[https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
===ناردوغان (آسیای مرکزی و ترکیه)===
 
آیینی همزمان با انقلاب زمستانی شامل تزیین «درخت زندگی» و آویختن اشیای نمادین بوده و اشتراک‌های فرهنگی با کریسمس دارد، مانند تولد خورشید، هدیه‌دادن و رنگ سرخ.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>  
=== تفأل‌زدن ===
===پاکستان، چین، کره جنوبی و ژاپن===
تفأل‌زدن به [[قرآن]] و [[دیوان حافظ]] از آیین‌های شب یلدا است. دلیل تاریخی تفأل این است که در دوران باستان این شب را [[سعد و نحس ایام|نحس]] می‌دانستند و اعتقاد داشتند شبِ حملهٔ سیاهی اهریمن به فرشتهٔ روشنایی است و با [[ختم قرآن]] و تفأل به آن، سعی در خنثی‌کردن این پلیدی داشتند.<ref>شایسته‌رخ، «شب یلدا و حکایات اسطوره‌ای زمستان»، 1390ش، ص100.</ref> گرفتن [[فال حافظ]] در قرون اخیر به رسوم شب یلدا اضافه شده است؛ هر یک از اعضای خانواده آرزویی کرده و دیوان حافظ را باز می‌کند و از بزرگ خانواده می‌خواهد با صدای بلند اشعار مربوطه را بخواند؛ اعتقاد بر این است که آنچه در شعر حافظ بیان می‌شود، تفسیر آرزو و چگونگی تحقق آن است.<ref>[https://www.bitlanders.com/blogs/yalda-night-in-afghanistan/58851 "Yalda night in Afghanistan", bitlanders.]</ref>
آیین‌ها شامل گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراک‌های نمادین (میوه، لوبیا، نان برنجی)، دعا و حمام زمستانی است که با باورهای محلی و حفاظت از نیروهای مثبت پیوند خورده است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>  
 
===روسیه و اسکاتلند===
=== خوانچه و شب‌چله‌ای ===
روشن کردن معابر و جشن‌های آتش و گردهمایی خانوادگی، نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>  
[[پرونده:جشن شب یلدا۲.jpg|جایگزین=خوانچه شب یلدا |بندانگشتی|خوانچه شب یلدا ]]
===آمریکای جنوبی و غرب آفریقا===
{{اصلی|خوانچه شب یلدا}}
مراسم خورشیدی و آیینی با پوشش‌های نمادین در ارتفاعات و مناطق مختلف برگزار می‌شود؛ در پرو، حتی در محوطۀ باستانی ماچو پیچو آیینی نمادین برای طولانی‌تر شدن روزها اجرا می‌شود.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>  
از آیین‌های مرتبط با جشن شب یلدا، رسم خوانچهٔ چله برای تازه‌عروسان است که طی آن خانوادهٔ داماد هدایایی را در سینی‌های بزرگی به‌نام «طبق» قرار می‌دهند و به خانهٔ عروس می‌برند؛ این رسم نماد آرزوی برکت و سعادت برای زوج جوان تلقی می‌شود.<ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/آداب-و-رسوم-شب-یلدا/ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.]</ref> [[خوانچه شب یلدا]] معمولاً شامل چند نوع [[آجیل]] و میوه‌های تزئین‌شده، نقل، شیرینی و کله‌قند، یک قواره پارچه خوش‌رنگ، لباس زمستانی، کفش و کیف، قطعه‌ای طلا و گاهی یک [[دیوان حافظ]] است. تزئین ویژهٔ هدیه شب یلدا با توری‌ها و پارچه‌های رنگارنگ و روبان‌های قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو خانواده وجود دارد.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref> در افغانستان نیز به هدیه شب یلدا برای نوعروسان خوانچه می‌گویند.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، 1361ش، ص566.</ref> خانوادهٔ داماد برای عروس خود، لباس‌های زمستانی تهیه کرده و آن را همراه با خوراکی‌هایی همچون [[زولبیا و بامیه|زولبیا]]، ماهی، میوه‌های فصل و انواع غذاهای زمستانی به خانهٔ پدر عروس می‌برند.<ref>[https://idat.ir/@beytoote/4747-رسوم-شب-یلدا-در-افغانستان «رسوم شب یلدا در افغانستان»، ایدات.]</ref>
===اقلیم کردستان عراق===
 
جشن «شه‌وی یلدا» یا «شه‌وی چله» با بیدارماندن تا سپیده‌دم و آیین‌های مرتبط با نور، بخش جدایی‌ناپذیر هویت جمعی مردم است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> <br>
== آداب‌ورسوم محلی ==
خرده‌فرهنگ‌های ایرانی در مناطق گوناگون، آداب‌ورسوم ویژه‌ای برای [[شب یلدا|شب چله]] دارند و جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیین‌های بومی برگزار می‌شود.
این تنوع جغرافیایی نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است، به گونه‌ای که سنت‌های باستانی، اسلامی و بومی همزمان در آن بازتاب یافته و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref><ref group="دیدگاه">این مطلب برای ابتدای بحث بهتر است. البته لحن باید داشنامه ای و گزارشی شود؛ شما قضاوت و داوری نکنید.</ref>
 
==پانویس==
آداب و رسوم محلی شب یلدا در ایران<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref><ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی]؛ [https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
{| class="wikitable"
!منطقه
!ویژگی‌های اصلی
!شرح مختصر آیین‌ها
|-
|خراسان رضوی و جنوبی
|کف‌زنی، شاهنامه‌خوانی
|تهیه شیرینی مخصوص «کَف» با جوشاندن ریشه گیاه چوبک و هم‌زدن آن تا تبدیل به کف سفت؛ تزیین کف با شیره و مغزها؛ شاهنامه‌خوانی؛ استفاده از لبو و شلغم نیز در این شب رایج است.
|-
|اصفهان
|گردهمایی خانوادگی، فال حافظ
|گردهمایی در خانه بزرگ‌ترها با سفره‌ای شامل هندوانه (نماد خورشید)، آجیل و میوه؛ شاهنامه‌خوانی، فال حافظ و ارسال «خوانچه» (هدیه) برای تازه‌عروس.
|-
|آذربایجان شرقی و غربی
|فرستادن خوانچه برای تازه‌عروس
|ارسال «خوانچه» شامل هندوانه تزیین‌شده، شیرینی و هدایا به خانه تازه‌عروس یا نامزد، که نماد برکت و پیوند خانوادگی است.
|-
|کردستان
|گردهمایی، غذاهای محلی
|گردهمایی خانوادگی و شب‌نشینی همراه با گفت‌وگو؛ پذیرایی با غذاهایی مانند دلمه و نان سنگک.
|-
|گلستان
|گردهمایی دور کرسی، نقل‌اندازی
|جمع شدن پیرامون کرسی، تعریف داستان‌های شفاهی (نقل‌اندازی)؛ شاهنامه‌خوانی؛ پذیرایی با میوه‌های محلی و جنگلی مانند ولیک، کندس و شیرینی‌های بومی.
|-
|فارس
|فال حافظ، سفره رنگین
|گستردن سفره‌ای رنگارنگ با مرکبات، خرما و رنگینک؛ حافظ‌خوانی و فال گرفتن از دیوان حافظ به‌عنوان رسم اصلی شب.
|-
|همدان
|فال سوزن، تنقلات محلی
|مراسم «فال سوزن»؛ پس‌از خواندن شعر، دختری خردسال سوزنی در پارچه می‌زند و هر شعر به عنوان فال یکی از حاضران تعبیر می‌شود؛ مصرف گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا رایج است.
|-
|اردبیل
|شب‌نشینی، هدیه برای عروس
|گردهمایی تا پاسی از شب با خوردن هندوانه، انار و گاه ماهی‌پلو؛ ارسال هدایا همراه با هندوانه تزیین‌شده برای تازه‌عروس.
|-
|گیلان
|باور به خواص هندوانه، غذای محلی
|باور به اینکه خوردن هندوانه در این شب باعث سلامت در زمستان می‌شود؛ تهیه خوراکی محلی «آوکونوس» (تهیه‌شده از قبل در خمره)؛ ارسال طبقی شامل میوه و یک ماهی سفید تزیین‌شده برای عروس در خانواده‌های تازه‌داماد.
|-
|خوزستان
|روایت افسانه‌ای، گردهمایی
|نقل افسانه حضور «قارون» در این شب؛ گردهمایی خانوادگی با شوخی و پذیرایی با آجیل، خرما و شیرینی تا صبح.
|-
|قزوین
|شب‌چره، غذاهای محلی
|توزیع «شب‌چره» (میوه‌های خشک و سرخ‌فام)؛ صرف سبزی‌پلو با ماهی دودی؛ رسم فرستادن «خوانچهٔ چله» (هدیه شب یلدا) برای عروس.
|-
|لرستان
|شال‌اندازی، تنقلات ویژه
|این شب با نام «شو اول قاره» شناخته می‌شود؛ نوجوانان شالی را از پشت‌بام همسایه آویزان می‌کنند و صاحب‌خانه در آن آجیل و خوراکی قرار می‌دهد؛ «گندم‌شیره» (گندم خیسانده و برشته) از تنقلات ویژه است.
|}
 
== گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا ==
تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است. جشن شب یلدا در مناطق مختلف جغرافیایی با نام‌های متفاوتی مانند جشن شب چله یا عید نادروغان برگزار می‌شود<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref> و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
{| class="wikitable"
!'''منطقه/کشور'''
!'''ویژگی‌های اصلی'''
!'''فعالیت‌ها و نمادها'''
|-
|'''[[افغانستان]]'''
|گردهمایی خانوادگی
|[[شاهنامه‌خوانی]]، [[دیوان حافظ]]، پذیرایی با میوه‌های سرخ و آجیل
|-
|'''[[تاجیکستان]]'''
|جشن «چله» باور به تولد خورشید و مراقبت ۴۰ روزه
|شعرخوانی از [[حافظ]]، [[سعدی]]، [[بیدل دهلوی|بیدل]] و [[تلاوت قرآن]]
|-
|'''[[ترکمنستان]]'''
|جشن چله و نماد سختی [[زمستان]] و گذر دشواری‌ها
|کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار می‌شود.
|-
|'''[[آسیای مرکزی]] و [[ترکیه]]'''
|جشن ناردوغان همزمان با [[انقلاب زمستانی]]
|تزیین «درخت زندگی»، آویختن اشیای نمادین، اشتراک با [[کریسمس]] (تولد خورشید، [[هدیه|هدیه‌دادن]]، رنگ سرخ)
|-
|'''[[پاکستان]]'''
|پیوند [[معنویت]] و دورهمی خانوادگی
|گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراک‌های نمادین (میوه، لوبیا و نان برنجی)، [[دعا]]، حمام زمستانی
|-
|'''[[چین]]'''
|اهمیت خانواده و گردهمایی
|دورهمی خانوادگی، نوشیدن چای مخصوص همراه با نان برنجی، افسانهٔ شکارچی و روح او که برای زمستان غذا پیدا می‌کند.
|-
|'''[[کره جنوبی]]'''
|اهمیت خانواده، آیین‌های محافظتی
|خوردن نان برنجی (با لوبیا قرمز)، ریختن [[آب]] در اطراف خانه برای دفع نیروهای شیطانی.
|-
|'''[[ژاپن]]'''
|توئوجی، نماد پاکسازی و سلامتی
|حمام کردن (حمام زمستانی)، استفاده از نارنج برای بوی خوش و دفع انرژی‌های منفی، خوردن میوه و سبزی برای پیشگیری از سرماخوردگی
|-
|'''[[روسیه]]'''
|نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور
|روشن کردن معابر، دعا خواندن و خوردن [[نان]]، [[پنیر]] و عسل.
|-
|'''[[اسکاتلند]]'''
|شباهت به آیین ایرانی [[چهارشنبه‌سوری]]
|فردی با موهای مشکی و بلند به در خانه [[همسایه]] می‌رود تا غذای خوشمزه دریافت کند، روشن کردن آتش، جشن‌های آتش.
|-
|'''آمریکای جنوبی و غرب آفریقا'''
|برگزاری در ارتفاعات و مناطق مختلف
|پوشش‌های نمادین، آیین نمادین در ماچو پیچو (پرو) برای طولانی‌تر شدن روزها
|-
|'''[[اقلیم کردستان عراق]]'''
|شه‌وی یلدا یا شه‌وی چله، بخش جدایی‌ناپذیر هویت جمعی
|بیدار ماندن تا سپیده‌دم، آیین‌های مرتبط با نور
|}
 
== جستارهای وابسته ==
 
* [[چله]]
* [[شب یلدا]]
* [[خوانچه شب یلدا|خنچه شب یلدا]]
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
 
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.
== منابع ==
* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: 1 دی 1404ش.
{{آغاز منابع}}
* «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، وب‌سایت تالاب، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱.
* «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1404ش.
* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
* «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 25 اذر 1399ش.
* اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش.
* افشین‌نسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* انوری، مجتبی، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، گزارش، شماره ۲۰۴، دی ۱۳۸۷ش.
* پارسی، تورج و سپنتا، شاهین، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، حافظ، شماره ۵۷، ۱۳۸۷ش.
* پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
* «تاریخچهٔ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
* تلیانی، بیژن، «پیش‌درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، رودکی، شماره ۸، دی۱۳۸۵ش.
* دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* «رسوم شب یلدا در افغانستان»، وب‌سایت آیدات، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱ش.
* شایسته‌رخ، الهه، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، فرهنگ مردم، شماره ۳۹، ۱۳۹۰ش.
* شایسته‌رخ، الهه، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۲۷، ۱۳۹۰ش.
* «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
* عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، ماهنامه چیستا، شماره ۱۴، آذر ۱۳۶۱ش.
* فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
* «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش.
* مجیدی خامنه، فریده، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ‌نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، نامه انسان‌شناسی، دوره ۱۹، شماره ۳۴، ۱۴۰۱ش.
* یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶.
{{آغاز چپ‌چین}}
* "Yalda night in Afghanistan”, bitlanders, upload date: 26 December 2012.
* "Yaldā/Chella", UNESCO, last visited: 5 December 2022.
* Qarizada, Masouda, “Shab-e-Yalda in Afghanista”, upload date: 21 December 2019
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان منابع}}
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/جشن_شب_یلدا»