(۱۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
'''{{درشت|رئیسعلی دلواری،}}''' رهبر مبارزان جنوب در تنگستان و بوشهر علیه نیروهای انگلیس در زمان جنگ جهانی اول.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر =رئیسعلی دلواری.png
| زیرنویس تصویر =تصویر منسوب به رئیسعلی دلواری
| image_alt =تصویر منسوب به رئیسعلی دلواری
| فایل پادکست =رئیسعلی دلواری.ogg
| حجم فایلپادکست =۱۰/۰۵
| تاریخ پادکست =۱۶-۱-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان =
| عنوان اصلی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
| نخستین کاربرد =
| ریشه واژه =
| مرتبط با =
| اهمیت =
| مبدع =
| مروج =
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
'''{{درشت|رئیسعلی دلواری،}}''' رهبر ایرانیان مبارز در تنگستان و بوشهر علیه نیروهای انگلیس در زمان جنگ جهانی اول.
رئیسعلی دلواری، بهمدت هفت سال در زمان جنگ جهانی اول، رهبری مقابله با استعمار انگلیس را در جنوب ایران بر عهده داشت. وی به تبعیت از علمای زمان خود با رشادت مقابل نیروهای بیگانه ایستاد و در راه حفظ وطن، جان خود را قربانی کرد.
رئیسعلی دلواری، مشروطهخواه و رهبر مقاومت مسلحانهٔ جنوب ایران در برابر اشغالگری انگلیس طی [[جنگ جهانی اول]] بود. وی که زادهٔ روستای دلوار بوشهر بود، با تکیه بر فتوای مراجع تقلید شیعه، نیروهای محلی تنگستان را سازماندهی کرد و با جنگهای چریکی مانع از تسلط آسان انگلیسیها بر منطقه شد. دلواری سرانجام در ۳۴ سالگی، با توطئهٔ مستقیم انگلیس و توسط یک عامل نفوذی ترور شد و پیکرش در قبرستان [[وادیالسلام]] [[نجف]] به خاک سپرده شد. وی در تاریخ معاصر ایران نماد استعمارستیزی است و سالروز کشتهشدن او در [[تقویم رسمی ایران]] با عنوان [[روز ملی مبارزه با استعمار]] به ثبت رسیده است.
== زندگینامه ==
== زندگینامه ==
رئیسعلی دلواری در ۱۲۶۰ش در روستای دلوار از توابع استان بوشهر به دنیا آمد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref> خاندان رئیسعلی در اصل، از لرهای نورآباد ممسنی بودهاند.<ref>یاحسینی، رئیسعلی دلواری، تهران، ۱۳۷۶ش، ص52.</ref> پدر رئیسعلی، زایرمحمد، کدخدای روستای دلوار بود که بعدها به لقب «معینالاسلام» معروف شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> زایرمحمد علاوهبر زراعت و تجارت، [[حسینیه]] و منبر داشت. خضوع و مردمداری او در کنار اعتقادات دینی، وی را مورد احترام مردم منطقه ساخته بود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref> رئیسعلی در هفت سالگی به مکتب رفت و قرآن، گلستان [[سعدی شیرازی|سعدی]]، اشعار [[نظامی گنجوی|نظامی]] و [[شاهنامه]] فردوسی را آموخت.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13920611000523/%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%B4-%DA% «ناگفتههای رئیسعلی از زبان آخرین همسرش/ گلاندام آخرین بازمانده»، خبرگزاری فارس.]</ref> وی اگرچه تحصیلات مداوم نداشت اما از معلومات روز بهرهمند بود. او مانند همسالان خود در تنگستان، مهارتهای تیراندازی و سوارکاری و آیین پهلوانی را به رسم ساحلنشینان آموخت.<ref>حاجینژاد، تحلیلی بر زندگی و مبارزات رئیسعلی دلواری، بوشهر، ۱۳۷۱ش، ص24-30.</ref> پیش از عصر استبداد صغیر و هجوم انگلیسیها به بوشهر، در کنار پدر علاوهبر کدخداگری، به کار کشاورزی مشغول بود و به جزایر شیخنشین سفر کرده بود.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13920611000523/%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%B4-%DA% «ناگفتههای رئیسعلی از زبان آخرین همسرش/ گلاندام آخرین بازمانده»، خبرگزاری فارس.]</ref> رئیسعلی در آغاز مشروطیت، ۲۴ ساله و از پیشتازان مشروطهخواه در جنوب کشور بود و در گروههای انقلابی و مشروطهطلب بوشهر، تنگستان و دشتی فعالیت میکرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> دوران جوانی او با گسترش استعمار انگلیس در جنوب کشور همراه بود و عنصر اصلی در قیام مردم جنوب، مقابل نیروهای انگلیس بود.<ref>[https://dolat.ir/detail/420112 «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.]</ref>
=== تولد و خانواده ===
رئیسعلی دلواری در روستای دلوار از توابع [[استان بوشهر]] به دنیا آمد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref> پدر او زایر محمد و مادرش شهین نام داشتند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-تاریخ-اقتصاد-31/750120-روزی-که-رییسعلی-دلواری-کشته-شد «روزی که رییسعلی دلواری کشته شد»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref> تولد وی در منابع مختلف در سال ۱۲۶۰ش،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref> ۱۲۶۱ش<ref>[https://delvar.iau.ir/fa/page/69/زندگینامه-شهید-رئیسعلی-دلواری «زندگینامه شهید رئیسعلی دلواری»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد دلوار.]</ref> و ۱۲۶۳ش<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> نقل شده است. خاندان رئیسعلی در اصل، از لرهای نورآباد ممسنی بودهاند.<ref>یاحسینی، رئیسعلی دلواری، تهران، ۱۳۷۶ش، ص52.</ref>
== ویژگیهای شخصیتی و اخلاقی ==
=== سالهای آغازین زندگی و مهارتآموزی ===
رئیسعلی دلواری جوانمرد، مؤدب، شجاع و به اصول دین پایبند بود. تیر او خطا نمیرفت و به چابکی و صفآرایی در مقابل دشمن زبانزد بود. سجایای نیک اخلاقی او در کنار صداقت و یکرنگی و حسنخلق، موجب شده بود که در دل مردم جا بگیرد. رئیسعلی متواضع و با فقیر و غنی همنشین بود. او با دردها و رنجهای مردم همدلی میکرد، خود را جدا از مردم نمیدید و نمیخواست رئیس خطاب شود. زنان جنوب در لالایی بچهها از رئیسعلی میخواندند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
رئیسعلی در هفت سالگی به مکتب رفت و [[قرآن]]، [[گلستان]] [[سعدی شیرازی|سعدی]]، اشعار [[نظامی گنجوی|نظامی]] و [[شاهنامه]] [[ابوالقاسم فردوسی|فردوسی]] را آموخت.<ref>[https://www.shabestan.news/news/288492/ناگفته-های-رئیسعلی-دلواری-از-زبان-آخرین-همسرش «ناگفتههای رئیسعلی دلواری از زبان آخرین همسرش»، خبرگزاری شبستان.]</ref> وی اگرچه تحصیلات مداوم نداشت، اما از معلومات روز بهرهمند بود. او مانند همسالان خود در [[تنگستان]]، مهارتهای [[تیراندازی]] و [[سوارکاری]] و آیین [[پهلوانی]] را به رسم ساحلنشینان آموخت.<ref>حاجینژاد، تحلیلی بر زندگی و مبارزات رئیسعلی دلواری، بوشهر، ۱۳۷۱ش، ص24-30.</ref> وی در کنار پدر علاوهبر کدخداگری، به کار کشاورزی مشغول بود و به جزایر شیخنشین سفر کرده بود.<ref>[https://www.shabestan.news/news/288492/ناگفته-های-رئیسعلی-دلواری-از-زبان-آخرین-همسرش «ناگفتههای رئیسعلی دلواری از زبان آخرین همسرش»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
== زمینههای شکلگیری قیام رئیسعلی دلواری ==
=== دوران زندگی و پیشینه خانوادگی ===
=== الف- ناتوانی حکومت مرکزی ===
بر اساس گزارش منابع، در دورهٔ زندگی دلواری، بهدلیل ناتوانی حکومت مرکزی [[قاجار]] و نفوذ قدرتهای خارجی ازجمله انگلیس، مناطق جنوبی ایران ازجمله تنگستان، دشتستان و دشتی با محرومیتهای گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی روبهرو بودند. اداره این مناطق عمدتاً مبتنی بر نظام ملوکالطوایفی و بر عهده خانها و کدخداهای محلی بود. پدر دلواری، زائر محمد، کدخدای دلوار (در ۳۶ کیلومتری بوشهر) و روستای همجوار آن، محمدعامری (مدومری) بود. زائر محمد علاوه بر اداره امور محلی، به کشاورزی و تجارت نیز اشتغال داشت. وی فردی مذهبی، صاحب [[حسینیه]] و دارای پایگاه اجتماعی و نفوذ مردمی در منطقه بود. خضوع و مردمداری او در کنار اعتقادات دینی، وی را مورد احترام مردم منطقه ساخته بود. رئیسعلی در چنین خانوادهای و تحت تأثیر باورهای مذهبی و موقعیت اجتماعی والدین خود پرورش یافت.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref> پدر رئیسعلی، بعدها به لقب معینالاسلام معروف شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
کشور ایران در روزگار رئیسعلی در دست حاکمانی اسیر بود که با جنگهای داخلی یا کمکگرفتن از دولتهای خارجی میخواستند زمامداری خود را تداوم بخشند و به اوضاع مردم و بهویژه مناطق محروم و دورافتاده، بیتوجه بودند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
=== ب- اوضاع اجتماعی جنوب ===
=== همسر و فرزندان ===
منطقهٔ جنوب کشور از جمله تنگستان و دشتستان بهدست خوانینی اداره میشد که به کمک تفنگچیها، خراج حکومتی را تأمین و بیشترین فشار را بر مردم محروم وارد میکردند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
بر اساس منابع، رئیسعلی دلواری در طول حیات خود چهار بار ازدواج کرد. یکی از همسران او بانو خیری، اهل روستای انبارک بود که تا زمان کشتهشدن رئیسعلی با وی زندگی میکرد و پس از آن به زادگاه خود بازگشت. از رئیسعلی دلواری تنها یک پسر به نام عبدالحسین، معروف به بهادر شهیدی به یادگار ماند. فرزندان عبدالحسین و نوههای رئیسعلی نیز سه نفر به نامهای غلامحسین، فرنگیس و گلاندام بودند. گلاندام شهیدی، آخرین نوهٔ وی، در خرداد ۱۳۹۴ش درگذشت.<ref>[https://setare.com/fa/news/732447/زندگینامه-رئیس-علی-دلواری/ «رئیس علی دلواری که بود و چگونه کشته شد؟+ تعداد همسر، فرزندان و نوه دلواری»، وبسایت ستاره.]</ref><ref>[https://mafakheriran.blogfa.com/post/32 معصومی، «رهبر قیام جنوب در تنگستان و بوشهر،فرزند معینالاسلام؛ رئیسعلی دلواری»، وبسایت مفاخر ایران.]</ref><ref>[https://www.shabestan.news/news/288492/ناگفته-های-رئیسعلی-دلواری-از-زبان-آخرین-همسرش «ناگفتههای رئیسعلی دلواری از زبان آخرین همسرش»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
== فعالیتها ==
== فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی ==
=== الف- مشارکت در انقلاب مشروطه ===
=== آغاز مبارزات سیاسی ===
انقلاب مشروطه در ۱۲۸۷ش اتفاق افتاد. اهالی بوشهر نیز مانند اغلب مناطق کشور ایران، به این نهضت ملحق شدند و عالمان دین قافلهسالار این حرکت بودند. رئیسعلی از اولین کسانی بود که در این مسیر همراه شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
رئیسعلی در آغاز [[مشروطیت]]، ۲۵ ساله و از پیشتازان مشروطهخواه در جنوب کشور بود و در گروههای انقلابی و مشروطهطلب بوشهر، تنگستان و دشتی فعالیت میکرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> دوران جوانی او با گسترش [[استعمار انگلیس]] در منطقه [[خلیج فارس]] همراه بود. رئیسعلی یکی از عناصر اصلی در قیام مردم جنوب، مقابل نیروهای انگلیس بود.<ref>[https://dolat.ir/detail/420112 «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.]</ref><ref>[https://delvar.iau.ir/fa/page/69/زندگینامه-شهید-رئیسعلی-دلواری «زندگینامه شهید رئیسعلی دلواری»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد دلوار.]</ref>
=== ب- مبارزه با انگلیس ===
=== مشارکت در نهضت مشروطه ===
مبازرات رئیسعلی دلواری با انگلیسیها حدود هفتسال ادامه داشت. بعد از اشغال بوشهر در رمضان ۱۳۳۳ق، هدف انگلیسیها دلوار شد. رئیسعلی با گروه خود، مقابل اشغالگران ایستاد و آنها را که نزدیک به پنجهزار نفر بودند، عقب راند. اهداف اصلی دلیران تنگستان عبارت بود از:
در دوران مخالفت [[محمدعلیشاه]] قاجار با مشروطیت، معروف به دوران [[استبداد صغیر]]، رئیسعلی به همراه دیگر مشروطهخواهان جنوب ایران، علیه حکومت مرکزی وارد عمل شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref> در سال ۱۲۸۷ش، وی با درخواست و حمایت روحانیون و چهرههای مخالف استبداد، ازجمله ملاعلی تنگستانی و سید مرتضی مجتهد اهرمی، شهر بوشهر را از کنترل نیروهای وفادار به محمدعلیشاه خارج کرد و حدود ۹ ماه در تسلط آنها بود.<ref>[https://delvar.iau.ir/fa/page/69/زندگینامه-شهید-رئیسعلی-دلواری «زندگینامه شهید رئیسعلی دلواری»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد دلوار.]</ref> در جریان این رویدادها، نیروهای مشروطهخواه گمرک بوشهر را که در تصرف نیروهای انگلیسی بود، به تصرف خود درآوردند. این اقدام منجر به مداخله نظامی نیروهای انگلیسی در منطقه شد و به آغاز درگیری میان نیروهای محلی و نیروهای انگلیسی انجامید که تا سالهای [[جنگ جهانی اول]] استمرار یافت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-تاریخ-اقتصاد-31/750120-روزی-که-رییسعلی-دلواری-کشته-شد «روزی که رییسعلی دلواری کشته شد»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>
۱- حفاظت از مناطق بوشهر، دشتستان و تنگستان که منطقهٔ سکونت آنها بود.
=== نبرد دلوار و بوشهر ===
[[پرونده:رئیسعلی دلواری1.png|جایگزین=تصویر منسوب به رئیسعلی دلواری و همرزمانش|بندانگشتی|تصویر منسوب به رئیسعلی دلواری و همرزمانش]]
در آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴م، با وجود اعلام بیطرفی دولت ایران، نیروهای امپراتوری روسیه از شمال و انگلیس از جنوب وارد قلمرو ایران شدند. در ۱۷ مرداد ۱۲۹۴ش، نیروی دریایی انگلیس عملیات اشغال بوشهر و نواحی ساحلی آن را آغاز کرد. در پی اعتراض گروهی از ساکنان محلی، ۱۴ نفر از معترضان دستگیر و به هندوستان تبعید شدند. در پی این رویدادها، رئیسعلی با دریافت فتوای جهاد از مراجع نجف ازجمله [[میرزا محمدتقی شیرازی]] که توسط شیخ [[محمد حسین برازجانی]] تأیید و ابلاغ شده بود، برای مقاومت مسلحانه اقدام کرد. وی به همراه حسین دشتی در اوایل ماه [[رمضان]] ۱۳۳۳ق، طی نشستی در عمارت سید محمدرضا کازرونی، آمادگی خود را برای دفاع از [[بوشهر]] اعلام کرد.<ref>[https://delvar.iau.ir/fa/page/69/زندگینامه-شهید-رئیسعلی-دلواری «زندگینامه شهید رئیسعلی دلواری»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد دلوار.]</ref>
۲-پیشگیری از نفوذ بیگانگان به داخل کشور ایران و دفاع از [[وطن]].<ref>[https://farhangi.sums.ac.ir/page-CultureMain/fa/538/dorsaetoolsenews/65967-G0/tool_dorsaetoolsenews_sample_culturemain_block58174/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%84%D9%88%D8%A7%D «زندگینامۀ رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار بریتانیا»، مدیریت امور فرهنگی دانشگاه علوم پزشکی شیراز.]</ref>
همزمانی مقاومت جنوب با جنگ جهانی اول و حضور مأموران آلمانی در بوشهر برای تقابل با انگلیس، این ادعا را مطرح کرده بود که این مبارزات با تحریک آلمانها شکل گرفته است. با این حال، اسناد تاریخی نشان میدهد که درگیری مستقل رئیسعلی دلواری و نیروهای محلی با ناوها و نظامیان انگلیس در خلیج فارس، پیش از ورود مأموران آلمانی به منطقه آغاز شده بود.<ref>[https://psri.ir/print.php?id=ilxz7snatr «رئیسعلی دلواری سرداری که هنوز انگلیسیها از نامش میترسند»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref>
=== ج- دفاع از وطن ===
همزمان با حضور نیروهای انگلیس در بوشهر، عملیات برای تسلط بر منطقه دلوار نیز آغاز شد. در واکنش به این اقدام، ائتلافی از نیروهای محلی به رهبری رئیسعلی، شیخ حسینخان چاهکوتاهی و زائر خضرخان اهرمی برای مقابله با آنها که تعداد آنها حدود ۵۰۰۰ نفر تخمین زده شده است، شکل گرفت. نیروهای محلی تنگستان با استفاده از تاکتیکهای چریکی تا تابستان ۱۹۱۵م عملیاتی را علیه قوای انگلیس پیش بردند. این مقاومت موجب شد تا انگلیس نیروهای کمکی از عراق و هند به بوشهر اعزام کرده و دلوار را هدف بمباران قرار دهد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/269809/یادی-از-رییسعلی-دلواری «یادی از رییسعلی دلواری»، وبسایت تاباک.]</ref>
دولت مرکزی ایران در جنگ جهانی اول بسیار ضعیف بود و قادر به دفاع از بیطرفی خود نبود. از سوی دیگر، فرمانداران شهرهای جنوبی کشور بهخصوص بوشهر هم قدرت حفظ منافع ایران در مقابل انگلیس را نداشتند. در این بحبوحه، ایستادگی و رشادت رئیسعلی جوان علیه استعمار انگلیس و شکستدادن کشتیهای جنگی آنها در جنگ دلوار، موجب امیدواری ایرانیان بود. وی با اخذ حکم جهاد از علما، حملات استعمارگران را پاسخ میداد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
=== د- ساماندهی قیام مردمی ===
پیش از پیشروی قوای انگلیس به سوی [[شیراز]]، مقامات انگلیسی تلاش کردند با ارسال نمایندگانی رئیسعلی را متقاعد به توقف درگیری کنند. به وی پیشنهاد شد که در ازای پایان دادن به مقاومت و اجازه پیاده شدن قوای انگلیس در خلیج فارس، مبلغ ۴۰ هزار پوند دریافت کند. رئیسعلی این پیشنهاد را با استناد به لزوم حفظ استقلال ایران رد کرد. پس از این رویداد، نامهای تهدیدآمیز از سوی مقامات انگلیس مبنی بر تخریب خانهها و قطع نخلستانها در صورت ادامه نبرد ارسال شد. رئیسعلی در پاسخ، با اشاره به موقعیت جغرافیایی منطقه که از تیررس تخریب کامل خارج است، بر ادامه مقاومت تا آخرین حد امکان تأکید کرد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-تاریخ-اقتصاد-31/750120-روزی-که-رییسعلی-دلواری-کشته-شد «روزی که رییسعلی دلواری کشته شد»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>
در قیام تاریخی رئیسعلی دلواری، جوانان و زنان دلواری و مناطق همجوار، حضوری فعال داشتند؛ حتی برخی زنان با افسران و سربازان دشمن درگیر میشدند و آنها را از دلوار بیرون میکردند. تاجران و صنوف مختلف بوشهر نیز در حمایت از قیام رئیسعلی دلواری از هیچ کمکی دریغ نمیکردند.<ref>[https://irannewspaper.ir/sp-279/3/67085 رخفرد، «نقش علما و اعتقاد دینی در قیام رئیسعلی دلواری»، روزنامۀ ایران.]</ref>
== عوامل موفقیت و محبوبیت ==
رئیسعلی دلواری پیش از حمله انگلیس، دلوار را تخلیه و با عقبنشینی تاکتیکی، در یک شبیخون با ۴۰۰ تفنگچی، حدود ۶۰ نظامی انگلیسی را کشت و آنها را وادار به عقبنشینی کرد. پس از آن، حملات چریکی به پایگاههای انگلیس در بوشهر تا [[شهریور]] ۱۲۹۴ش ادامه یافت؛ عملیاتهایی که طبق خاطرات افسران خارجی حاضر در منطقه، حتی در وضعیت روزهداری انجام میشد. این مقاومت که با فتوای علما و در اوج ضعف دولت مرکزی ایران طی جنگ جهانی اول شکل گرفت، یکی از پیروزیهای نظامی نیروهای ایرانی در برابر قوای بیگانه پس از جنگهای ایران و روسیه محسوب میشود.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
=== ۱. روحیهٔ عاشورایی ===
رئیسعلی با تأسی به [[امام حسین]]، به مقابله با ظلم برخاست و این ویژگی به او انگیزه و شجاعت میداد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
=== ۲. پیروی از علمای دینی ===
پس از کشتهشدن رئیسعلی، مقاومت جنوب متوقف نشد و توسط چهرههایی چون زائر خضرخان اهرمی و شیخحسین چاهکوتاهی تداوم یافت. نیروهای محلی با اقداماتی نظیر مسدود کردن مسیر بوشهر به شیراز (جاده شاهی) و بازداشت یکی از مقامات انگلیسی، فشارها را بر انگلیس حفظ کرده و آنها را به پذیرش خواستههای خود وادار کردند.<ref>[https://psri.ir/print.php?id=ilxz7snatr «رئیسعلی دلواری سرداری که هنوز انگلیسیها از نامش میترسند»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref>
رئیسعلی با تأسی به خوانش [[شیعه|شیعی]] از اصل تولی و تبری، در برابر علمای دین خاضع بود و استوار برابر انگلیس میایستاد. وی در همین چارچوب از علمایی که در مقابل انگلیس سکوت میکردند برائت میجست.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
=== ۳. بسیج نیروهای مردمی ===
== دیدگاهها دربارهٔ رئیسعلی دلواری ==
تکیه بر نیروی مردمی، موجب نفوذ و محبوبیت رئیسعلی شد تا آنجا که در گرمای مرداد ۱۲۹۴ش، مقابل چهار ناو جنگی انگلیس و پنجهزار نیروی پیاده، با تعدادی تفنگچی بزرگترین شکست را بر نیروهای انگلیس در جنگ جهانی اول وارد کرد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
رئیسعلی دلواری در منابع به عنوان فردی شجاع، پایبند به باورهای مذهبی و دارای مهارتهای بالای نظامی از جمله تیراندازی دقیق و چابکی در برابر دشمن توصیف شده است. گزارشها حاکی از آن است که وی به دلیل صداقت، تواضع، حسنخلق و ارتباط نزدیک و همدلانه با طبقات مختلف مردم، از جایگاه اجتماعی و محبوبیت بالایی در منطقه برخوردار بود. این نفوذ اجتماعی و محبوبیت تا جایی گسترش یافت که نام او به فرهنگ عامه و لالاییهای زنان جنوب ایران نیز راه پیدا کرد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
=== ۴. مقاومت در برابر تطمیع انگلیسیها ===
[[سید علی خامنهای]]، [[رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران]]، در جریان دیدار با اهالی دلوار، از رئیسعلی دلواری به عنوان نماد مبارزه با استعمار انگلیس یاد کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> بر اساس دیدگاه وی، تبیین ویژگیهای شخصیتی و تاریخی رئیسعلی میتواند بهعنوان عاملی برای بازدارندگی اجتماعی در برابر تهدیدات سیاسی و فرهنگی عمل کند. رهبر جمهوری اسلامی معتقد است که مبارزات دلواری در ناکام گذاشتن برنامههای بیگانگان برای تسلط بر ایران مؤثر بوده و موجب تقویت [[عزت نفس ملی]] و میهنپرستی در چارچوب پیروی از عالمان دینی شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5876653/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2% «سردار شهید رئیسعلی دلواری الگویی برای بازدارندگی است»، خبرگزاری مهر.]</ref>
استعمار انگلیس میخواست با پرداخت مبلغی هنگفت مانع قیام رئیسعلی دلواری شود. انگلیسیها به رئیسعلی پیشنهاد کردند که اگر از مبارزه صرفنظر کند، ۴۰ هزار پوند به او خواهند داد، اما برای رئیسعلی استقلال ایران، قابل معامله نبود.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
== دیدگاهها دربارهٔ رئیسعلی دلواری ==
=== عوامل موفقیت و محبوبیت دلواری ===
آیتالله خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، در دیدار با اهالی دلوار، رئیسعلی را قهرمان مبارزه با استعمار انگلیس توصیف کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> به نظر رهبر انقلاب، شهید رئیسعلی دلواری و تمام صفتهای عالی او باید به مردم معرفی شود تا بازدارندگی اجتماعی در برابر تمام جریانهای مخالف سخت و نرم، ایجاد کند. آیتالله خامنهای، مبارزات دلواری را در ناکامماندن نقشهٔ بیگانان برای استیلا بر کشور مؤثر میداند و معتقد است که دلواری [[عزت نفس]] ملی و میهنپرستی در سایهٔ ولایت و تبعیت از علما را در میان ملت ایران تقویت کرد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5876653/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2% «سردار شهید رئیسعلی دلواری الگویی برای بازدارندگی است»، خبرگزاری مهر.]</ref>
برخی از عوامل موفقیت و محبوبیت دلواری عبارتند از:
* '''الگوپذیری از واقعه عاشورا:''' بر پایه منابع موجود، باورهای شیعی و الگوپذیری از واقعه عاشورا، نقش محوری در شکلگیری انگیزه و اراده مبارزاتی رئیسعلی دلواری در تقابل با نیروهای بیگانه داشته است.
* '''پیروی از علمای دینی:''' وی مبارزات خود را با هماهنگی و تأیید علمای دینی پیش میبرد. او با اتکا به مفاهیم فقهی و شیعی نظیر اصل [[تولی و تبری]]، از روحانیون حامی مقاومت پیروی میکرد و همزمان منتقد چهرههای مذهبی بود که در برابر حضور نظامی انگلیس در جنوب ایران سکوت اختیار کرده بودند.
* [[پرونده:رئیسعلی دلواری2.jpg|جایگزین=آرامگاه رئیسعلی دلواری در وادیالسلام|بندانگشتی|آرامگاه رئیسعلی دلواری در قبرستان وادیالسلام نجف]]'''سازماندهی نیروهای محلی:''' استفاده از ظرفیت نیروهای داوطلب مردمی از عوامل اصلی موفقیتهای نظامی وی بهشمار میرود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5576811/راز-ماندگاری-نام-شهید-رئیس-علی-دلواری-سردا «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.]</ref> مقاومت محلی تحت رهبری رئیسعلی دلواری با مشارکت اقشار مختلف جمعیتی از جمله جوانان و زنان دلوار و نواحی پیرامون آن همراه بود؛ به گونهای که در جریان نبردها، مواردی از درگیری مستقیم زنان با نظامیان بریتانیایی نیز گزارش شده است. افزون بر این، اصناف و بازرگانان بوشهر نقش مهمی در پشتیبانی مالی و تدارکاتی از نیروهای مقاومت ایفا میکردند.<ref>[https://irannewspaper.ir/sp-279/3/67085 رخفرد، «نقش علما و اعتقاد دینی در قیام رئیسعلی دلواری»، روزنامۀ ایران.]</ref>
== شهادت ==
== شهادت ==
رئیسعلی دلواری در ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ش در منطقهٔ «تنگک صفر» زمانی که قصد شبیخون به نیروهای انگلیسی داشت بهدست یک نفوذی به اسم غلامحسین تنگکی، از پشت مورد هدف گلوله قرار گرفت و در ۳۴ سالگی شهید شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> پس از شهادت رئیسعلی، جسد او را به گورکسادات و سپس به دهکدهٔ ملگپ در دلوار بردند. روز بعد، او را در صحن [[امامزاده]] کلبند دفن کردند؛ اما ششماه بعد، پیکر او را طبق وصیتی که کرده بود به نجف اشرف، قبرستان وادیالسلام انتقال دادند. خبر شهادت او نه تنها در سراسر بوشهر و تنگستان، بلکه در کل کشور بازتاب داشت و مردم به سوگواری پرداختند.<ref>یاحسینی، رئیسعلی دلواری، ۱۳۷۶ش، ص174-175.</ref>
رئیسعلی دلواری در [[۱۲ شهریور]] ۱۲۹۴ش در منطقهٔ تنگک صفر، زمانی که قصد شبیخون به نیروهای انگلیسی را داشت بهدست فردی به اسم غلامحسین تنگکی که با نیروهای انگلیس همراه بوده، از پشت مورد هدف گلوله قرار گرفت و در ۳۴ سالگی شهید شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84023936/درباره-رییسعلی-دلواری «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> بر پایه گزارش منابع تاریخ، تا دههها تصور میشد قتل رئیسعلی دلواری صرفاً ناشی از یک خصومت محلی بوده است؛ اما اسناد تاریخی نشان داد که این ترور با توطئه و هدایت مستقیم انگلیس انجام شده است. ابعاد پنهان این ماجرا در سال ۱۳۹۳ش با انتشار ترجمهٔ یادداشتهای مستر چیچک، نایبکنسول بریتانیا در بوشهر، آشکار شد. چیچک در خاطرات خود صراحتاً به سازماندهی عملیات ترور رئیسعلی اعتراف کرده است.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3434827-رئیسعلی-چگونه-جان-باخت «رئیسعلی چگونه جان باخت»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>
پس از شهادت رئیسعلی، جسد او را به گورکسادات و سپس به دهکدهٔ ملگپ در دلوار بردند. روز بعد، او را در صحن [[امامزاده کلبند]] دفن کردند؛ اما ششماه بعد، پیکر او را طبق وصیتی که کرده بود به [[نجف]]، قبرستان [[وادیالسلام]] انتقال دادند. پس از نشر خبر شهادت او نه تنها مردم بوشهر و تنگستان، بلکه مردم در کل ایران به سوگواری پرداختند.<ref>یاحسینی، رئیسعلی دلواری، ۱۳۷۶ش، ص174-175.</ref>
== یادبود و تصویرپردازی ==
== یادبود و تصویرپردازی ==
تندیسهای مختلف برای رئیسعلی دلواری ساخته شده است. چندین خیابان، میدان و نیز [[مدرسه]] به نام او نامگذاری و کتابها و مقالات زیادی هم دربارهٔ وی نگارش شده است. برخی از یادمانهای دلواری عبارتاند از:
۲. پارکی به مساحت یک هکتار بهعنوان موزهٔ رئیسعلی دلواری افتتاح شده است.<ref>[https://dolat.ir/detail/420112 «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.]</ref>
|-
| rowspan="2" |'''اماکن و موزهها'''
۳. قیام رئیسعلی و همرزمان او در ادبیات و [[شعر فارسی|شعر]] منطقه جایگاه ویژه دارد، و آثاری در اینباره پدید آمده است ازجمله منوچهر آتشی، محمدجواد حامدی و رحمان تنگستانی اشعاری در مدح و رشادتهای او سرودهاند.<ref>زنگویی، «رئیسعلی دلواری و نهضت تنگستانیان در شعر شاعران»، ۱۳۷۳ش، ص47-48.</ref>
|خانه موزهٔ رئیسعلی دلواری
|تبدیل خانهٔ وی در دلوار با قدمت بیش از ۱۵۰ سال، به موزهٔ مبارزه با استعمار؛ محل نمایش ادوات جنگی، اسناد انگلیسیها و تصاویر دلیران تنگستان.<ref>[https://www.chtn.ir/photo/1403061100689/موزه-رییس-علی-دلواری «موزه رئیس علی دلواری»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref>
۴. در سال ۱۳۸۹ش فیلم مستندی به نام «خیری» با استناد به مصاحبه و خاطرات مرحومه خیری، آخرین همسر رئیسعلی دلواری در سال ۱۳۵۲ش، تولید شد. مستندات واقعی و ناگفتههای مبارزات رئیسعلی دلواری برای اولینبار در این مستند عرضه شد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13920611000523/%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%B4-%DA% «ناگفتههای رئیسعلی از زبان آخرین همسرش/ گلاندام آخرین بازمانده»، خبرگزاری فارس.]</ref>
|-
|پارک موزه
۵. سریال «دلیران تنگستان» در ۱۴ قسمت و طی دو سال از ۱۳۵۲–۱۳۵۰ش به کارگردانی همایون شهنواز و تهیهکنندگی ملکساسان ویسی تولید شد و اولینبار، در اسفندماه ۱۳۵۳ش از تلویزیون ملی ایران به نمایش درآمد.<ref>[https://www.iranketab.ir/book/72317-daliran-e-tangestan «سریال دلیران تنگستان»، وبسایت ایرانکتاب.]</ref>
|احداث و افتتاح پارکی به مساحت یک هکتار بهعنوان موزهٔ رئیسعلی دلواری.<ref>[https://dolat.ir/detail/420112 «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.]</ref>
|-
۶. ۱۲شهریور، سالروز شهادت رئیسعلی دلواری به نام «روز ملی مبارزه با استعمار» در تقویم رسمی ایران نامگذاری شده است.<ref>[https://dolat.ir/detail/420112 «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.]</ref>
|جایگاه ویژهٔ قیام او در ادبیات بومی و سرایش اشعاری در مدح رشادتهای وی توسط شاعرانی نظیر منوچهر آتشی، محمدجواد حامدی و رحمان تنگستانی.<ref>زنگویی، «رئیسعلی دلواری و نهضت تنگستانیان در شعر شاعران»، ۱۳۷۳ش، ص47-48.</ref> همچنین سرودهٔ طاقت آوردی خلیج فارس من، اثر علیرضا قزوه که به این شهید مبارزه با استعمار و مدافعین خلیج فارس تقدیم شده است.<ref>[https://yaghoutnews.ir/81008/ «سیمای دلیر تنگستان در شعر شاعران»، وبسایت یاقوتنیوز.]</ref>
|-
۸. علیرضا قزوه شعر «طاقت آوردی [[خلیج فارس]] من» را در مدح رئیسعلی دلواری سروده و به این شهید مبارزه با استعمارگران و مدافعین خلیج فارس تقدیم کرده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13910606000187/%D8%B4%D8%B9%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%82%D8%B2%D9%88%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB% «شعری از علیرضا قزوه برای رئیسعلی دلواری آزادیخواه دلیر تنگستان»، خبرگزاری فارس.]</ref>
|استعاره و تشبیه
|پس از رخداد [[جنگ رمضان]]، نام رئیسعلی دلواری در دفاع از وطن یادآوری شد و افرادی چون [[علیرضا تنگسیری]] به شخصیت او تشبیه شدند.<ref>[https://farsnews.ir/tahrirgaran/1775412889351830267/اسطوره-های-تنگستان قاسمیان، «اسطورههای تنگستان»، وبسایت خبرگزاری فارس.]</ref>
|-
| rowspan="2" |'''سینما و تلویزیون'''
|مستند خیری (۱۳۸۹ ش)
|در سال ۱۳۸۹ش مستندی به نام [[خیری (فیلم)|خیری]]، با استناد به مصاحبه و خاطرات خیری، آخرین همسر رئیسعلی دلواری در سال ۱۳۵۲ش، تولید شد.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/26867/ناگفته-هایی-از-زندگی-رئیسعلی-دلواری-از-زبان-همسرش «ناگفتههای رئیسعلی از زبان آخرین همسرش»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref>
|-
|سریال «دلیران تنگستان»
|سریال [[دلیران تنگستان (مجموعه تلویزیونی)|دلیران تنگستان]] در ۱۴ قسمت و طی دو سال از ۱۳۵۲–۱۳۵۰ش به کارگردانی همایون شهنواز و تهیهکنندگی ملکساسان ویسی تولید شد و اولینبار، در [[اسفند|اسفندماه]] ۱۳۵۳ش از تلویزیون ملی ایران به نمایش درآمد.<ref>[https://www.iranketab.ir/book/72317-daliran-e-tangestan «سریال دلیران تنگستان»، وبسایت ایرانکتاب.]</ref>
|-
| rowspan="2" |'''تقویم و رویدادها'''
|روز ملی مبارزه با استعمار
|[[۱۲ شهریور]]، سالروز شهادت رئیسعلی دلواری به نام «[[روز ملی مبارزه با استعمار]]» در [[تقویم رسمی ایران]] نامگذاری شده است.<ref>[https://dolat.ir/detail/420112 «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.]</ref>
|-
|کنگرهٔ بزرگداشت
|کنگرهٔ بزرگداشت رئیسعلی دلواری در بوشهر و به مناسبت سالروز شهادت او برگزار میشود.<ref>[https://www.hawzahnews.com/tag/کنگره+رئیسعلی+دلواری «کنگره رئیسعلی دلواری (3)»، خبرگزاری حوزه.]</ref>
|}
== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۷۶:
خط ۱۲۱:
== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* آلداود، علی، «رئیسعلی دلواری»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
رئیسعلی دلواری، رهبر ایرانیان مبارز در تنگستان و بوشهر علیه نیروهای انگلیس در زمان جنگ جهانی اول.
رئیسعلی دلواری، مشروطهخواه و رهبر مقاومت مسلحانهٔ جنوب ایران در برابر اشغالگری انگلیس طی جنگ جهانی اول بود. وی که زادهٔ روستای دلوار بوشهر بود، با تکیه بر فتوای مراجع تقلید شیعه، نیروهای محلی تنگستان را سازماندهی کرد و با جنگهای چریکی مانع از تسلط آسان انگلیسیها بر منطقه شد. دلواری سرانجام در ۳۴ سالگی، با توطئهٔ مستقیم انگلیس و توسط یک عامل نفوذی ترور شد و پیکرش در قبرستان وادیالسلامنجف به خاک سپرده شد. وی در تاریخ معاصر ایران نماد استعمارستیزی است و سالروز کشتهشدن او در تقویم رسمی ایران با عنوان روز ملی مبارزه با استعمار به ثبت رسیده است.
زندگینامه
تولد و خانواده
رئیسعلی دلواری در روستای دلوار از توابع استان بوشهر به دنیا آمد.[۱] پدر او زایر محمد و مادرش شهین نام داشتند.[۲] تولد وی در منابع مختلف در سال ۱۲۶۰ش،[۳] ۱۲۶۱ش[۴] و ۱۲۶۳ش[۵] نقل شده است. خاندان رئیسعلی در اصل، از لرهای نورآباد ممسنی بودهاند.[۶]
سالهای آغازین زندگی و مهارتآموزی
رئیسعلی در هفت سالگی به مکتب رفت و قرآن، گلستانسعدی، اشعار نظامی و شاهنامهفردوسی را آموخت.[۷] وی اگرچه تحصیلات مداوم نداشت، اما از معلومات روز بهرهمند بود. او مانند همسالان خود در تنگستان، مهارتهای تیراندازی و سوارکاری و آیین پهلوانی را به رسم ساحلنشینان آموخت.[۸] وی در کنار پدر علاوهبر کدخداگری، به کار کشاورزی مشغول بود و به جزایر شیخنشین سفر کرده بود.[۹]
دوران زندگی و پیشینه خانوادگی
بر اساس گزارش منابع، در دورهٔ زندگی دلواری، بهدلیل ناتوانی حکومت مرکزی قاجار و نفوذ قدرتهای خارجی ازجمله انگلیس، مناطق جنوبی ایران ازجمله تنگستان، دشتستان و دشتی با محرومیتهای گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی روبهرو بودند. اداره این مناطق عمدتاً مبتنی بر نظام ملوکالطوایفی و بر عهده خانها و کدخداهای محلی بود. پدر دلواری، زائر محمد، کدخدای دلوار (در ۳۶ کیلومتری بوشهر) و روستای همجوار آن، محمدعامری (مدومری) بود. زائر محمد علاوه بر اداره امور محلی، به کشاورزی و تجارت نیز اشتغال داشت. وی فردی مذهبی، صاحب حسینیه و دارای پایگاه اجتماعی و نفوذ مردمی در منطقه بود. خضوع و مردمداری او در کنار اعتقادات دینی، وی را مورد احترام مردم منطقه ساخته بود. رئیسعلی در چنین خانوادهای و تحت تأثیر باورهای مذهبی و موقعیت اجتماعی والدین خود پرورش یافت.[۱۰] پدر رئیسعلی، بعدها به لقب معینالاسلام معروف شد.[۱۱]
همسر و فرزندان
بر اساس منابع، رئیسعلی دلواری در طول حیات خود چهار بار ازدواج کرد. یکی از همسران او بانو خیری، اهل روستای انبارک بود که تا زمان کشتهشدن رئیسعلی با وی زندگی میکرد و پس از آن به زادگاه خود بازگشت. از رئیسعلی دلواری تنها یک پسر به نام عبدالحسین، معروف به بهادر شهیدی به یادگار ماند. فرزندان عبدالحسین و نوههای رئیسعلی نیز سه نفر به نامهای غلامحسین، فرنگیس و گلاندام بودند. گلاندام شهیدی، آخرین نوهٔ وی، در خرداد ۱۳۹۴ش درگذشت.[۱۲][۱۳][۱۴]
فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی
آغاز مبارزات سیاسی
رئیسعلی در آغاز مشروطیت، ۲۵ ساله و از پیشتازان مشروطهخواه در جنوب کشور بود و در گروههای انقلابی و مشروطهطلب بوشهر، تنگستان و دشتی فعالیت میکرد.[۱۵] دوران جوانی او با گسترش استعمار انگلیس در منطقه خلیج فارس همراه بود. رئیسعلی یکی از عناصر اصلی در قیام مردم جنوب، مقابل نیروهای انگلیس بود.[۱۶][۱۷]
مشارکت در نهضت مشروطه
در دوران مخالفت محمدعلیشاه قاجار با مشروطیت، معروف به دوران استبداد صغیر، رئیسعلی به همراه دیگر مشروطهخواهان جنوب ایران، علیه حکومت مرکزی وارد عمل شد.[۱۸] در سال ۱۲۸۷ش، وی با درخواست و حمایت روحانیون و چهرههای مخالف استبداد، ازجمله ملاعلی تنگستانی و سید مرتضی مجتهد اهرمی، شهر بوشهر را از کنترل نیروهای وفادار به محمدعلیشاه خارج کرد و حدود ۹ ماه در تسلط آنها بود.[۱۹] در جریان این رویدادها، نیروهای مشروطهخواه گمرک بوشهر را که در تصرف نیروهای انگلیسی بود، به تصرف خود درآوردند. این اقدام منجر به مداخله نظامی نیروهای انگلیسی در منطقه شد و به آغاز درگیری میان نیروهای محلی و نیروهای انگلیسی انجامید که تا سالهای جنگ جهانی اول استمرار یافت.[۲۰]
نبرد دلوار و بوشهر
تصویر منسوب به رئیسعلی دلواری و همرزمانش
در آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴م، با وجود اعلام بیطرفی دولت ایران، نیروهای امپراتوری روسیه از شمال و انگلیس از جنوب وارد قلمرو ایران شدند. در ۱۷ مرداد ۱۲۹۴ش، نیروی دریایی انگلیس عملیات اشغال بوشهر و نواحی ساحلی آن را آغاز کرد. در پی اعتراض گروهی از ساکنان محلی، ۱۴ نفر از معترضان دستگیر و به هندوستان تبعید شدند. در پی این رویدادها، رئیسعلی با دریافت فتوای جهاد از مراجع نجف ازجمله میرزا محمدتقی شیرازی که توسط شیخ محمد حسین برازجانی تأیید و ابلاغ شده بود، برای مقاومت مسلحانه اقدام کرد. وی به همراه حسین دشتی در اوایل ماه رمضان ۱۳۳۳ق، طی نشستی در عمارت سید محمدرضا کازرونی، آمادگی خود را برای دفاع از بوشهر اعلام کرد.[۲۱]
همزمانی مقاومت جنوب با جنگ جهانی اول و حضور مأموران آلمانی در بوشهر برای تقابل با انگلیس، این ادعا را مطرح کرده بود که این مبارزات با تحریک آلمانها شکل گرفته است. با این حال، اسناد تاریخی نشان میدهد که درگیری مستقل رئیسعلی دلواری و نیروهای محلی با ناوها و نظامیان انگلیس در خلیج فارس، پیش از ورود مأموران آلمانی به منطقه آغاز شده بود.[۲۲]
همزمان با حضور نیروهای انگلیس در بوشهر، عملیات برای تسلط بر منطقه دلوار نیز آغاز شد. در واکنش به این اقدام، ائتلافی از نیروهای محلی به رهبری رئیسعلی، شیخ حسینخان چاهکوتاهی و زائر خضرخان اهرمی برای مقابله با آنها که تعداد آنها حدود ۵۰۰۰ نفر تخمین زده شده است، شکل گرفت. نیروهای محلی تنگستان با استفاده از تاکتیکهای چریکی تا تابستان ۱۹۱۵م عملیاتی را علیه قوای انگلیس پیش بردند. این مقاومت موجب شد تا انگلیس نیروهای کمکی از عراق و هند به بوشهر اعزام کرده و دلوار را هدف بمباران قرار دهد.[۲۳]
پیش از پیشروی قوای انگلیس به سوی شیراز، مقامات انگلیسی تلاش کردند با ارسال نمایندگانی رئیسعلی را متقاعد به توقف درگیری کنند. به وی پیشنهاد شد که در ازای پایان دادن به مقاومت و اجازه پیاده شدن قوای انگلیس در خلیج فارس، مبلغ ۴۰ هزار پوند دریافت کند. رئیسعلی این پیشنهاد را با استناد به لزوم حفظ استقلال ایران رد کرد. پس از این رویداد، نامهای تهدیدآمیز از سوی مقامات انگلیس مبنی بر تخریب خانهها و قطع نخلستانها در صورت ادامه نبرد ارسال شد. رئیسعلی در پاسخ، با اشاره به موقعیت جغرافیایی منطقه که از تیررس تخریب کامل خارج است، بر ادامه مقاومت تا آخرین حد امکان تأکید کرد.[۲۴]
رئیسعلی دلواری پیش از حمله انگلیس، دلوار را تخلیه و با عقبنشینی تاکتیکی، در یک شبیخون با ۴۰۰ تفنگچی، حدود ۶۰ نظامی انگلیسی را کشت و آنها را وادار به عقبنشینی کرد. پس از آن، حملات چریکی به پایگاههای انگلیس در بوشهر تا شهریور ۱۲۹۴ش ادامه یافت؛ عملیاتهایی که طبق خاطرات افسران خارجی حاضر در منطقه، حتی در وضعیت روزهداری انجام میشد. این مقاومت که با فتوای علما و در اوج ضعف دولت مرکزی ایران طی جنگ جهانی اول شکل گرفت، یکی از پیروزیهای نظامی نیروهای ایرانی در برابر قوای بیگانه پس از جنگهای ایران و روسیه محسوب میشود.[۲۵]
پس از کشتهشدن رئیسعلی، مقاومت جنوب متوقف نشد و توسط چهرههایی چون زائر خضرخان اهرمی و شیخحسین چاهکوتاهی تداوم یافت. نیروهای محلی با اقداماتی نظیر مسدود کردن مسیر بوشهر به شیراز (جاده شاهی) و بازداشت یکی از مقامات انگلیسی، فشارها را بر انگلیس حفظ کرده و آنها را به پذیرش خواستههای خود وادار کردند.[۲۶]
دیدگاهها دربارهٔ رئیسعلی دلواری
رئیسعلی دلواری در منابع به عنوان فردی شجاع، پایبند به باورهای مذهبی و دارای مهارتهای بالای نظامی از جمله تیراندازی دقیق و چابکی در برابر دشمن توصیف شده است. گزارشها حاکی از آن است که وی به دلیل صداقت، تواضع، حسنخلق و ارتباط نزدیک و همدلانه با طبقات مختلف مردم، از جایگاه اجتماعی و محبوبیت بالایی در منطقه برخوردار بود. این نفوذ اجتماعی و محبوبیت تا جایی گسترش یافت که نام او به فرهنگ عامه و لالاییهای زنان جنوب ایران نیز راه پیدا کرد.[۲۷]
سید علی خامنهای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، در جریان دیدار با اهالی دلوار، از رئیسعلی دلواری به عنوان نماد مبارزه با استعمار انگلیس یاد کرده است.[۲۸] بر اساس دیدگاه وی، تبیین ویژگیهای شخصیتی و تاریخی رئیسعلی میتواند بهعنوان عاملی برای بازدارندگی اجتماعی در برابر تهدیدات سیاسی و فرهنگی عمل کند. رهبر جمهوری اسلامی معتقد است که مبارزات دلواری در ناکام گذاشتن برنامههای بیگانگان برای تسلط بر ایران مؤثر بوده و موجب تقویت عزت نفس ملی و میهنپرستی در چارچوب پیروی از عالمان دینی شده است.[۲۹]
عوامل موفقیت و محبوبیت دلواری
برخی از عوامل موفقیت و محبوبیت دلواری عبارتند از:
الگوپذیری از واقعه عاشورا: بر پایه منابع موجود، باورهای شیعی و الگوپذیری از واقعه عاشورا، نقش محوری در شکلگیری انگیزه و اراده مبارزاتی رئیسعلی دلواری در تقابل با نیروهای بیگانه داشته است.
پیروی از علمای دینی: وی مبارزات خود را با هماهنگی و تأیید علمای دینی پیش میبرد. او با اتکا به مفاهیم فقهی و شیعی نظیر اصل تولی و تبری، از روحانیون حامی مقاومت پیروی میکرد و همزمان منتقد چهرههای مذهبی بود که در برابر حضور نظامی انگلیس در جنوب ایران سکوت اختیار کرده بودند.
آرامگاه رئیسعلی دلواری در قبرستان وادیالسلام نجفسازماندهی نیروهای محلی: استفاده از ظرفیت نیروهای داوطلب مردمی از عوامل اصلی موفقیتهای نظامی وی بهشمار میرود.[۳۰] مقاومت محلی تحت رهبری رئیسعلی دلواری با مشارکت اقشار مختلف جمعیتی از جمله جوانان و زنان دلوار و نواحی پیرامون آن همراه بود؛ به گونهای که در جریان نبردها، مواردی از درگیری مستقیم زنان با نظامیان بریتانیایی نیز گزارش شده است. افزون بر این، اصناف و بازرگانان بوشهر نقش مهمی در پشتیبانی مالی و تدارکاتی از نیروهای مقاومت ایفا میکردند.[۳۱]
شهادت
رئیسعلی دلواری در ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ش در منطقهٔ تنگک صفر، زمانی که قصد شبیخون به نیروهای انگلیسی را داشت بهدست فردی به اسم غلامحسین تنگکی که با نیروهای انگلیس همراه بوده، از پشت مورد هدف گلوله قرار گرفت و در ۳۴ سالگی شهید شد.[۳۲] بر پایه گزارش منابع تاریخ، تا دههها تصور میشد قتل رئیسعلی دلواری صرفاً ناشی از یک خصومت محلی بوده است؛ اما اسناد تاریخی نشان داد که این ترور با توطئه و هدایت مستقیم انگلیس انجام شده است. ابعاد پنهان این ماجرا در سال ۱۳۹۳ش با انتشار ترجمهٔ یادداشتهای مستر چیچک، نایبکنسول بریتانیا در بوشهر، آشکار شد. چیچک در خاطرات خود صراحتاً به سازماندهی عملیات ترور رئیسعلی اعتراف کرده است.[۳۳]
پس از شهادت رئیسعلی، جسد او را به گورکسادات و سپس به دهکدهٔ ملگپ در دلوار بردند. روز بعد، او را در صحن امامزاده کلبند دفن کردند؛ اما ششماه بعد، پیکر او را طبق وصیتی که کرده بود به نجف، قبرستان وادیالسلام انتقال دادند. پس از نشر خبر شهادت او نه تنها مردم بوشهر و تنگستان، بلکه مردم در کل ایران به سوگواری پرداختند.[۳۴]
یادبود و تصویرپردازی
حوزه / دستهبندی
عنوان یادبود یا اثر
توضیحات و جزئیات
اماکن و موزهها
خانه موزهٔ رئیسعلی دلواری
تبدیل خانهٔ وی در دلوار با قدمت بیش از ۱۵۰ سال، به موزهٔ مبارزه با استعمار؛ محل نمایش ادوات جنگی، اسناد انگلیسیها و تصاویر دلیران تنگستان.[۳۵]
پارک موزه
احداث و افتتاح پارکی به مساحت یک هکتار بهعنوان موزهٔ رئیسعلی دلواری.[۳۶]
ادبیات و شعر
اشعار محلی و سرودهها
جایگاه ویژهٔ قیام او در ادبیات بومی و سرایش اشعاری در مدح رشادتهای وی توسط شاعرانی نظیر منوچهر آتشی، محمدجواد حامدی و رحمان تنگستانی.[۳۷] همچنین سرودهٔ طاقت آوردی خلیج فارس من، اثر علیرضا قزوه که به این شهید مبارزه با استعمار و مدافعین خلیج فارس تقدیم شده است.[۳۸]
استعاره و تشبیه
پس از رخداد جنگ رمضان، نام رئیسعلی دلواری در دفاع از وطن یادآوری شد و افرادی چون علیرضا تنگسیری به شخصیت او تشبیه شدند.[۳۹]
سینما و تلویزیون
مستند خیری (۱۳۸۹ ش)
در سال ۱۳۸۹ش مستندی به نام خیری، با استناد به مصاحبه و خاطرات خیری، آخرین همسر رئیسعلی دلواری در سال ۱۳۵۲ش، تولید شد.[۴۰]
سریال «دلیران تنگستان»
سریال دلیران تنگستان در ۱۴ قسمت و طی دو سال از ۱۳۵۲–۱۳۵۰ش به کارگردانی همایون شهنواز و تهیهکنندگی ملکساسان ویسی تولید شد و اولینبار، در اسفندماه ۱۳۵۳ش از تلویزیون ملی ایران به نمایش درآمد.[۴۱]
