حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
جز ویکی سازی و تمیزکاری |
||
| (۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
| تصویر = | | تصویر = | ||
| زیرنویس تصویر = | | زیرنویس تصویر = | ||
|image_alt= | | image_alt = | ||
| فایل پادکست =گنبد.ogg | | فایل پادکست =گنبد.ogg | ||
| حجم فایلپادکست = | | حجم فایلپادکست =۳/۴۴ | ||
| تاریخ پادکست = | | تاریخ پادکست =۱۵-۱-۱۴۰۵ | ||
| زیرنویس عنوان = | | زیرنویس عنوان = سازهای هنری بهشکل نیمکره یا کمانواره با نمادهای غنی فرهنگی، تاریخی و معنوی | ||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان اصلی = گنبد | |||
| عنوان انگلیسی = | | عنوان انگلیسی = | ||
| عنوان عربی = | | عنوان عربی = | ||
| عنوان علمی = | | عنوان علمی = | ||
| شاخه علمی = | | شاخه علمی = [[معماری]]، [[مهندسی سازه]] | ||
| نوع مفهوم = | | نوع مفهوم = سازه و عنصر معماری | ||
| معنای اصطلاحی = | | معنای اصطلاحی = سازهای که معمولاً به شکل نیمکره یا فرمهای کروی و چرخشی طراحی میشود و برای پوشش فضاهای وسیع بدون نیاز به ستونهای میانی به کار میرود | ||
| حوزه کاربرد = | | حوزه کاربرد = معماری بناهای مذهبی، تاریخی و عمومی | ||
| گستره جغرافیایی = | | گستره جغرافیایی = | ||
| منشأ تاریخی = | | منشأ تاریخی = | ||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | | نخستین کاربرد = دوره اشکانیان | ||
| مرتبط با = | | ریشه واژه = برگرفته از واژه پهلوی «گومبَت» | ||
| اهمیت = | | مرتبط با = [[معماری اسلامی]]، [[مسجد|مساجد]]، [[آرامگاه|آرامگاهها]]، [[کاشیکاری]] و [[مقرنس]] | ||
| اهمیت = ایجاد پوشش برای فضاهای وسیع، توزیع یکنواخت نیروها در سازه و برخورداری از نمادهای فرهنگی و معنوی مانند آسمان، وحدت و کمال | |||
| مبدع = | | مبدع = | ||
| مروج = | | مروج = | ||
| مقدس برای = | | مقدس برای = | ||
| مورد احترام = | | مورد احترام = | ||
| آثار مرتبط = | | آثار مرتبط = [[گنبد قابوس]]، [[گنبد سلطانیه]]، گنبد [[مسجد امام اصفهان]]، گنبد [[مسجد شیخ لطفالله]] | ||
}} | }} | ||
'''{{درشت|گنبد}}'''؛ سازهای هنری بهشکل نیمکره یا کمانواره با نمادهای غنی فرهنگی، تاریخی و معنوی. | '''{{درشت|گنبد}}'''؛ سازهای هنری بهشکل نیمکره یا کمانواره با نمادهای غنی فرهنگی، تاریخی و معنوی. | ||
| خط ۵۰: | خط ۵۲: | ||
* '''تبره''': ضخامت یا فاصله بین پوسته داخلی و بیرونی در گنبدهای دوپوسته. | * '''تبره''': ضخامت یا فاصله بین پوسته داخلی و بیرونی در گنبدهای دوپوسته. | ||
* '''دهانه''': فاصله بین دوپایه یا دیوار که گنبد روی آن استقرار مییابد. | * '''دهانه''': فاصله بین دوپایه یا دیوار که گنبد روی آن استقرار مییابد. | ||
* '''توق''': توق در گنبد به قطعهای از جنس آهن گفته میشود که در بلندترین قسمت گنبد نصب میشود. نقش اصلی توق جلوگیری از ورود آب باران به داخل | * '''توق''': توق در گنبد به قطعهای از جنس آهن گفته میشود که در بلندترین قسمت گنبد نصب میشود. نقش اصلی توق جلوگیری از ورود آب باران به داخل گنبد است تا سازه از نفوذ رطوبت محافظت شود. علاوه بر این، به توق طنابی وصل میکنند که برای پاکسازی، بازدید و انجام مرمتهای لازم روی گنبد، از آن استفاده میشود.<ref>[https://fargah.ir/گنبد-در-معماری/ «گنبد در معماری»، وبسایت فرگاه.]</ref> | ||
=== ویژگیهای هندسی و ساختاری گنبد === | === ویژگیهای هندسی و ساختاری گنبد === | ||
| خط ۱۸۹: | خط ۱۹۱: | ||
[[گنبد سلطانیه]] که از شاهکارهای [[معماری ایرانی|معماری ایران]] و جهان بهشمار میرود در شهر سلطانیه در نزدیکی زنجان واقع شده و به دستور [[سلطان محمد خدابنده]]، معروف به اولجایتو، هشتمین پادشاه ایلخانی طی سالهای ۷۰۳ تا ۷۱۳ق ساخته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/625561/گنبد-سلطانیه-دانشنامه-ای-از-معماری-اسلامی «گنبد سلطانیه؛ دانشنامهای از معماری اسلامی»، همشهری آنلاین.]</ref> نظارت بر ساخت این بنا بر عهدهٔ خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی بود و معماری آن توسط سید علیشاه انجام شد. در ابتدا قرار بود این گنبد بهعنوان آرامگاه [[امام علی]] ساخته شود و حتی محمد خدابنده تصمیم داشت پیکر امام علی را از نجف به سلطانیه منتقل کند تا این مکان به یک مرکز مذهبی مهم تبدیل شود؛ اما این طرح با مخالفت علمای شیعه روبرو شد و رئیس فقهای شیعی، علامه حلّی، مخالفت خود را اعلام کرد. در نتیجه، ساخت گنبد طبق تصمیم اولجایتو بهعنوان آرامگاه خودش پیش رفت و او نیز چند سال پس از پایان ساخت در این بنا دفن شد.<ref>[https://darzanjankoja.ir/introducing-the-soltaniyeh-dome/ نجفی، «معرفی گنبد سلطانیه زنجان، شاهکار معماری ایلخانی در زنجان»، وبسایت در زنجان کجا.]</ref> | [[گنبد سلطانیه]] که از شاهکارهای [[معماری ایرانی|معماری ایران]] و جهان بهشمار میرود در شهر سلطانیه در نزدیکی زنجان واقع شده و به دستور [[سلطان محمد خدابنده]]، معروف به اولجایتو، هشتمین پادشاه ایلخانی طی سالهای ۷۰۳ تا ۷۱۳ق ساخته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/625561/گنبد-سلطانیه-دانشنامه-ای-از-معماری-اسلامی «گنبد سلطانیه؛ دانشنامهای از معماری اسلامی»، همشهری آنلاین.]</ref> نظارت بر ساخت این بنا بر عهدهٔ خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی بود و معماری آن توسط سید علیشاه انجام شد. در ابتدا قرار بود این گنبد بهعنوان آرامگاه [[امام علی]] ساخته شود و حتی محمد خدابنده تصمیم داشت پیکر امام علی را از نجف به سلطانیه منتقل کند تا این مکان به یک مرکز مذهبی مهم تبدیل شود؛ اما این طرح با مخالفت علمای شیعه روبرو شد و رئیس فقهای شیعی، علامه حلّی، مخالفت خود را اعلام کرد. در نتیجه، ساخت گنبد طبق تصمیم اولجایتو بهعنوان آرامگاه خودش پیش رفت و او نیز چند سال پس از پایان ساخت در این بنا دفن شد.<ref>[https://darzanjankoja.ir/introducing-the-soltaniyeh-dome/ نجفی، «معرفی گنبد سلطانیه زنجان، شاهکار معماری ایلخانی در زنجان»، وبسایت در زنجان کجا.]</ref> | ||
گنبد سلطانیه بزرگترین گنبد آجری جهان و سومین | گنبد سلطانیه بزرگترین گنبد آجری جهان و سومین گنبد بزرگ دنیا است که معماریاش نمایانگر اوج هنر و فناوری دورهٔ ایلخانیان است. این ساختمان هشتضلعی با هشت [[منار|مناره]] که عدد هشت در طراحی آن نمادی از هشت بهشت است، ترکیبی از هنر کاشیکاری، معماری دوپوسته و طراحی دقیق است. در طول تاریخ، گنبد سلطانیه بارها مورد آسیب قرار گرفت و بارها مرمت شد؛ اما تا امروز یکی از [[میراث جهانی یونسکو در ایران|میراثهای جهانی یونسکو]] و نماد هنر و [[معماری ایرانی]] باقی مانده است.<ref>[https://www.daneshchi.ir/تحقیق-در-مورد-گنبد-سلطانیه/ «آشنایی با گنبد سلطانیه، بزرگترین گنبد آجری جهان»، وبسایت دانشچی.]</ref> | ||
=== گنبد هارونیه === | === گنبد هارونیه === | ||
| خط ۱۹۷: | خط ۱۹۹: | ||
=== گنبد سرخ مراغه === | === گنبد سرخ مراغه === | ||
گنبد سرخ مراغه از بناهای تاریخی و مهم دورهٔ [[سلجوقیان]] است که در سال ۵۴۲ق ساخته شده است. این گنبد در جنوبغربی | گنبد سرخ در [[مراغه]] از بناهای تاریخی و مهم دورهٔ [[سلجوقیان]] است که در سال ۵۴۲ق ساخته شده است. این گنبد در جنوبغربی مراغه در استان آذربایجان شرقی قرار دارد و قدیمیترین مزار این شهر محسوب میشود. دستور ساخت گنبد به عبدالعزیز بن محمود بن سعد یدیم، رئیس آذربایجان در دورهٔ [[سلجوقیان]]، داده شده و ساخت آن توسط معمار بنیبکر محمد بن بندان بن محسن انجام شده است. گنبد سرخ مراغه نقطهٔ عطفی در معماری ایران بهشمار میرود، زیرا با شروع ساخت آن، دورهٔ سبک معماری رازی به پایان رسید و سبک معماری آذری در ایران آغاز شد. ویژگی بارز این بنا ترکیب آجرهای قرمز رنگ با کاشیهای فیروزهای است که در تزئین ورودی گنبد دیده میشود و به آن جلوهای خاص بخشیده است.<ref>[https://archilearn.net/blog/گنبد-سرخ-مراغه،-گنبد-7-متری-سلجوقی/ کریمیپناه، «گنبد سرخ مراغه، گنبد 7 متری سلجوقی»، وبسایت آرچی لرن.]</ref> | ||
ساختار این گنبد دوپوسته بوده و پوشش بیرونی هرممانند آن بهمرور زمان فرو ریخته است، اما گنبد داخلی هنوز پابرجا است. وجود کتیبههای کوفی بر سردر و بدنهٔ آن نام بانی و معمار و تاریخ ساخت آن را نشان میدهد. همچنین این گنبد در دورهٔ سلجوقیان نمادی از انتقال هنر و معماری به سبک آذری بوده و در منطقهٔ مراغه یکی از بناهای شاخص | ساختار این گنبد دوپوسته بوده و پوشش بیرونی هرممانند آن بهمرور زمان فرو ریخته است، اما گنبد داخلی هنوز پابرجا است. وجود کتیبههای کوفی بر سردر و بدنهٔ آن نام بانی و معمار و تاریخ ساخت آن را نشان میدهد. همچنین این گنبد در دورهٔ سلجوقیان نمادی از انتقال هنر و معماری به سبک آذری بوده و در منطقهٔ مراغه یکی از بناهای شاخص [[گردشگری]] فرهنگی است. گنبد سرخ مراغه بهعنوان یکی از اولین بناهای اسلامی در منطقهٔ آذربایجان، در تاریخ معماری ایران اهمیت زیادی دارد و یکی از گنبدهای ارزشمند دورهٔ سلجوقی محسوب میشود که نمادی از شکوه و پیشرفت معماری آن دوران است.<ref>[https://archilearn.net/blog/گنبد-سرخ-مراغه،-گنبد-7-متری-سلجوقی/ کریمیپناه، «گنبد سرخ مراغه، گنبد 7 متری سلجوقی»، وبسایت آرچی لرن.]</ref> | ||
=== گنبد مسجد امام اصفهان === | === گنبد مسجد امام اصفهان === | ||
| خط ۲۱۲: | خط ۲۱۴: | ||
=== گنبد باز === | === گنبد باز === | ||
گنبد باز در نطنز بنایی تاریخی مربوط به دورهٔ | گنبد باز در [[نطنز]] بنایی تاریخی مربوط به دورهٔ [[صفویه]] است که در بالای یکی از کوههای مجاور نطنز در استان [[اصفهان]] واقع شده است. این گنبد در تاریخ ۲۲ فروردین ۱۳۴۶ش بهعنوان یکی از [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است. داستان ساخت گنبد باز به دوران شاه عباس صفوی برمیگردد. گفته میشود شاه عباس، که علاقهٔ ویژهای به شکار داشت و از بازهای شکاری که سفیران کشورهای مختلف آن را به شاه [[هدیه]] میکردند، برای شکار استفاده میکرد. در یکی از شکارها شاه عباس، یکی از بازهای محبوب خود به نام «لَوَند» را در نزدیکی نطنز از دست داد و به علت علاقهٔ زیاد شاه عباس به این باز شکاری، دستور داد تا بر فراز کوهی بلند، گنبدی ساخته شود تا یادبود این پرنده باشد و حتی جسد باز در آنجا دفن شد.<ref>[https://www.destinationiran.com/fa/گنبد-باز-نطنز.htm «تاریخچه گنبد باز و افسانهای در رابطه با علت نامگذاری آن»، وبسایت دستی بر ایران.]</ref> | ||
گنبد باز بر بالای رشته کوه کرکس واقع شده است و ساخت آن بهدلیل موقعیت دشوار و استفاده از مصالح در ارتفاعات بسیار خاص است. این بنا از آجر و ملات ساخته شده و دارای هشت ضلع با ارتفاعی متفاوت است. درگاه ورودی به گنبد از طریق پلههای مارپیچ به بالای آن منتهی میشود و سقف داخلی نیز دارای دریچهای مدور است که نمای داخلی و بیرونی بنا را قابل مشاهده میکند. گنبد باز نمادی از علاقهٔ شاه عباس صفوی به شکار است و در عین حال بخشی ارزشمند از میراث معماری ایران بهشمار میرود که شاهکار معماری دستساز ایرانی در ساخت بناهای کوهستانی محسوب میشود.<ref>[http://www.natanzcth.ir/content_view.aspx?id=10279&c=1 «گنبد باز»، وبسایت اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز.]</ref> | گنبد باز بر بالای رشته کوه کرکس واقع شده است و ساخت آن بهدلیل موقعیت دشوار و استفاده از مصالح در ارتفاعات بسیار خاص است. این بنا از آجر و ملات ساخته شده و دارای هشت ضلع با ارتفاعی متفاوت است. درگاه ورودی به گنبد از طریق پلههای مارپیچ به بالای آن منتهی میشود و سقف داخلی نیز دارای دریچهای مدور است که نمای داخلی و بیرونی بنا را قابل مشاهده میکند. گنبد باز نمادی از علاقهٔ شاه عباس صفوی به شکار است و در عین حال بخشی ارزشمند از میراث معماری ایران بهشمار میرود که شاهکار معماری دستساز ایرانی در ساخت بناهای کوهستانی محسوب میشود.<ref>[http://www.natanzcth.ir/content_view.aspx?id=10279&c=1 «گنبد باز»، وبسایت اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز.]</ref> | ||
| خط ۲۲۸: | خط ۲۳۰: | ||
== گنبد و گلدسته == | == گنبد و گلدسته == | ||
ارتباط میان [[گلدسته]] و گنبد در معماری | ارتباط میان [[گلدسته]] و گنبد در [[معماری ایرانی]] اسلامی بسیار عمیق و نمادین است؛ گنبد بهعنوان نماد آسمان، کمال و سر انسان در بنا شناخته میشود، در حالیکه گلدستهها نمایندهٔ دستهایی هستند که بهسوی آسمان بلند شدهاند و حالت [[نیایش]]، التماس و درگاه الهی را تداعی میکنند. این دو عنصر معماری، در کنار هم، تعادل بصری و معنوی بنا را برقرار میکنند و نقش مهمی در تعیین جهت قبله و توجه معنوی زائران دارند. علاوه بر این، هماهنگی موزون در اندازه، شکل و نسبت بین گنبد و گلدستهها نمایانگر وحدت و زیبایی در معماری اسلامی است که به بیان مفاهیم الهی و دعوت به [[عبادت]] کمک میکند.<ref>[https://virgool.io/@sanati/فلسفه-ساخت-گنبد-و-مناره-چیست-q06lbzd441zi «فلسفه ساخت گنبد و مناره چیست؟»، وبسایت ویرگول.]</ref> | ||
تفاوت عمدهای که دربارهٔ گلدستهها در میان اهل تشیع و تسنن بیان میشود، بیشتر ریشه در سلیقههای معماری و نمادگرایی فرهنگی دارد تا الزامات دینی؛ به عبارت دیگر، وجود یک یا دو گلدسته در مساجد ارتباط مستقیمی با مذهب شیعه یا سنی ندارد. در مساجد اهل تسنن معمولاً یک گلدسته دیده میشود، اما این قاعده کلی نیست و مساجد بسیاری با دو یا چند گلدسته نیز وجود دارند. در مساجد [[شیعه|شیعیان]] گاهی دو گلدسته ساخته میشود که برخی آن را نمادی از حضور حضرت علی و [[حضرت محمد | تفاوت عمدهای که دربارهٔ گلدستهها در میان اهل تشیع و تسنن بیان میشود، بیشتر ریشه در سلیقههای معماری و نمادگرایی فرهنگی دارد تا الزامات دینی؛ به عبارت دیگر، وجود یک یا دو گلدسته در مساجد ارتباط مستقیمی با مذهب شیعه یا سنی ندارد. در مساجد اهل تسنن معمولاً یک گلدسته دیده میشود، اما این قاعده کلی نیست و مساجد بسیاری با دو یا چند گلدسته نیز وجود دارند. در مساجد [[شیعه|شیعیان]] گاهی دو گلدسته ساخته میشود که برخی آن را نمادی از حضور [[امام علی|حضرت علی]] و [[حضرت محمد]] در کنار خدا میدانند، به این معنا که گنبد نماد خدا بوده و گلدستهها نماد محمد و علی هستند. این مفهوم بیشتر به رویکردهای فرهنگی و محلی نسبت داده میشود.<ref>[https://virgool.io/@sanati/فلسفه-ساخت-گنبد-و-مناره-چیست-q06lbzd441zi «فلسفه ساخت گنبد و مناره چیست؟»، وبسایت ویرگول.]</ref> | ||
بههمین منوال معماری ایرانی که بیشتر تحت تأثیر تفکر شیعی است، معمولاً در طراحی مساجد، سمت زیبایی و تقارن را رعایت میکند، از این رو دو گلدسته را ترجیح میدهد چرا که تعادل بصری ایجاد میکند. وجود یا عدم وجود مناره نیز به ساختار تاریخی، منطقهای و نیازهای عملکردی مساجد بستگی دارد؛ برای مثال برخی مساجد قدیمی اصلاً مناره یا گلدسته ندارند و برخی از بزرگترین مساجد جهان مانند [[مسجدالحرام]] و [[مسجد النبی | بههمین منوال معماری ایرانی که بیشتر تحت تأثیر تفکر شیعی است، معمولاً در طراحی مساجد، سمت زیبایی و تقارن را رعایت میکند، از این رو دو گلدسته را ترجیح میدهد چرا که تعادل بصری ایجاد میکند. وجود یا عدم وجود مناره نیز به ساختار تاریخی، منطقهای و نیازهای عملکردی مساجد بستگی دارد؛ برای مثال برخی مساجد قدیمی اصلاً مناره یا گلدسته ندارند و برخی از بزرگترین مساجد جهان مانند [[مسجدالحرام]] و [[مسجد النبی]] دارای چندین مناره هستند.<ref>[https://afsaran.ir/fa/20292/فلسفه-دو-مناره-بودن-مساجد-شیعه/ «فلسفه دو مناره بودن مساجد شیعه»، وبسایت افسران جوان جنگ نرم.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۲۸۴: | خط ۲۸۶: | ||
{{پایان چپچین}} | {{پایان چپچین}} | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{معماری ایرانی}} | |||
[[رده:عناصر معماری اسلامی]] | |||
[[رده:عناصر معماری ایرانی]] | |||
[[رده:نمادهای فرهنگی]] | |||
