شغل‌های زنانه در دوره قاجاریه

شغل‌های زنانه در دوره قاجاریه؛ پیشه‌ها و کسب‌وکار ویژۀ زنان در دوران قاجار.

فعالیت اقتصادی زنان در دورۀ قاجاریه، امری بهنجار و مورد پذیرش اجتماعی بود و در تأمین هزینه‌های خانواده، نقش داشت. کسب‌وکارهای زنان در این دوره، عموماً بر محور تولیدات خانگی و صنایع‌دستی استوار بود و اغلب زنان شهری، روستایی و عشایر به این شغل‌ها مشغول بودند.

فعالیت اقتصادی زنان در دوران قاجار

مشارکت اقتصادی زنان در دوران قاجار، خانواده‌محور بود و شغل‌های زنانه بیشتر به‌صورت خانگی، شکل می‌گرفت. در دوران قاجار، اقتصاد ایران بر پایۀ کشاورزی استوار بود و بسیاری از زنان، علاوه بر ایفای نقش همسری، مادری و خانه‌داری، نیروی کار اقتصادی خانواده نیز به‌شمار آمده و مردان را در کشاورزى و دامپرورى یاری می‌کردند و فراتر از آن، به تولید محصولات خانگی و صنایع‌دستى می‌پرداختند. در فرهنگ جامعۀ ایرانی در این دوره، کارآمدى و فعالیت اقتصادی زنان به‌صورت هم‌دوشى با مردان تعریف شده بود. زنان در تلاش برای تأمین مخارج خانواده، دوشادوش مردان کار می‌کردند و هدف و انگیزۀ اصلی آنها، رفاه جمعی اعضای خانواده بود. مشارکت زنان در فعالیت اقتصادی خانواده و پرداخت‌نکردن دستمزد به کارگر بیرون از خانواده، سبب ارتقاء اقتصاد خانواده می‌شد.

شغل‌های زنان درباری

بر اساس فرهنگ ایرانی در دوران قاجاریه، حتی زنان دربار که معمولاً از خانواده‌های اشراف بودند بی‌کار نمی‌نشستند و بر اساس مهارت‌ها و علایق خود، فعالیت اقتصادی می‌کردند. از جمله شغل‌های زنانۀ دربار، گلدوزى بود و آنها با فروختن آثار هنری خود به کشورهای خارجی به کسب درآمد می‌پرداختند. در دوران ناصر‌الدین‌شاه میزان واگذاری زمین و مِلک به زنان بیشتر شد به‌طوری که بسیاری از زنان درباری صاحب دکان و کاروانسرا بودند و به خرید‌و‌فروش مِلک می‌پرداختند. برخی دیگر از زنان درباری نیز به تحصیل علم و فراگیری زبان‌های خارجی پرداختند و آموزگار شدند. تعدادی از اشراف‌زادگان ساز می‌نواختند یا نقاشی می‌کشیدند.

شغل‌های زنان شهری

در چارچوب فرهنگ ایرانی، زنان شهری در فعالیت‌های اقتصادی خانواده و کشور در دوران قاجار، نقش‌آفرین بودند. در گزارش‌های تاریخی از شغل‌های بانوان شهری به موارد زیر اشاره شده است:

1. طبابت: برخی زنان با استفاده از گیاهان دارویى به درمان بیماران می‌پرداختند و گاهی به جراحى‌هاى کوچک نیز اقدام می‌کردند.
2. خرید‌و‌فروش ملک: برخی زنان ثروتمند، در معاملات خرید‌و‌فروش ملک مشارکت می‌کردند.
3. خدمتکاری: گروهی از زنان با عناوینی مانند دده، گیس‌سفید و دایه، خدمت‌کار خانواده‌های متمول و سرشناس بودند. آنها از پوشاک و خوراک ماهانه یا سالانه بهره‌مند می‌شدند و حق‌الزحمۀ اندکی دریافت می‌کردند.
4. دست‌فروشی: برخی زنان، محصولات تولیدی خانگی و صنایع دستی خود را در بازار و به‌صورت محدود، عرضه می‌کردند. برخی زنان نیز به فروختن پارچه در منازل می‌پرداختند.

از دیگر شغل‌های زنانۀ رایج در میان زنان شهری در دوران قاجاریه معلمی، دلاکی، مرده‌شویی و دلالی بوده است. همچنین زنان ارمنی به تولید صنایع‌دستی مانند گلدوزی، ابریشم‌دوزی، جوراب‌بافی، قالی‌بافی و قلاب‌دوزی، اشتغال داشتند.

شغل زنان روستایی و عشایر

مهم‌ترین فعالیت اقتصادی زنان در دوران قاجاریه، تولید محصولات خانگی و صنایع‌دستی بود. آنها در امور زراعى، تولیدات خانگى، تهیه مواد لبنى، آوردن آب، پخت نان و فعالیت‌هاى ریز و درشت دیگر نیز مشارکت داشتند. قالى‌بافى و انواع کارهاى هنرى روى پارچه‌هاى گوناگون از جمله مشاغل زنان روستایی و عشایر در این عصر به‌شمار می‌رفت. در دوران قاجاریه سهم فعالیت اقتصادی و تولیدی زنان روستایی و عشایر بیش از مردان بود و آنها در چارچوب سبک زندگی سنتی، همکاری بیشتری با اعضای خانواده داشتند. آنها دوشادوش مردان در کشاورزی و دامداری فعالیت می‌کردند و علاوه بر آن به صنایع دستی مانند حصیر‌بافی، پشم‌ریسی و پارچه‌بافی، اشتغال داشتند. مهم‌ترین انگیزه آنها، عشق و علاقه به خانواده، همسر و فرزندان بود. همچنین بسیاری از زنان عشایر با تولید محصولات لبنی مانند ماست، کشک، پنیر، کره و روغن محلی، علاوه بر تأمین نیاز خانواده، بخشی از آن را می‌فروختند و درآمدزایی داشتند.

دگرگونی شغل‌های زنانه در دوران قاجار

در دوران قاجاریه، مشارکت اقتصادی زنان با اثرپذیری از فرهنگ ایرانی، در قالب مشاغل خانگی و با هدف کمک به اقتصاد خانواده، شکل گرفته بود. از منظر کارشناسان، تولید محصولات خانگی و صنایع‌دستی زنان ایرانی، نقش مهمی در اقتصاد ایران داشت؛ اما در اواخر دورۀ قاجاریه، اثرپذیری از الگوهای غربی، به‌ویژه پس از سفرهای شاهان قاجار به فرنگ، موجب شد که اشتغال زنان از اهداف سازگار با سنت و فرهنگ کهن ایرانی، فاصله بگیرد. با این دگرگونی، در گذر زمان بسیاری از زنان برای رسیدن به الگوی اشتغال غربی، از کارهای تولیدی و خانگی خود که برای خود و خانواده پر درآمد‌تر بود، صرف‌نظر کردند و این امر به تدریج، سبب تغییر در تعریف شغل شد.

منابع

• بنجامین، ساموئل گریم ویلر، ایران و ایرانیان«عصر ناصرالدین‌شاه»، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، جاویدان، 1363ش.
• دنیاری، سکینه و داودی، امین، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، شماره 2، 1400ش.
• «زنان معروف دوره قاجار را بشناسید»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 21 آبان 1397ش.
• سیف، احمد، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، تهران، چشمه،1373ش.
• «کسب‌وکار زنان در دوره قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 28 بهمن 1394ش.
• موسوی جهرمی، یگانه و همکاران، «بررسی تاریخی فعالیت اقتصادی زنانِ ایران در دورة قاجار»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، شماره 2، 1397ش.