آرش کمان‌گیر: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            =آرش کمانگیر.jpg

| زیرنویس تصویر    =تندیس آرش کمانگیر در کاخ‌موزه سعدآباد تهران

| image_alt        =تندیس آرش کمانگیر در کاخ‌موزه سعدآباد تهران

| فایل پادکست      =آرش کمان‌گیر.ogg 

{{درشت|'''آرش کمان‌گیر'''}}؛ پهلوان تیرانداز ایرانی.

آرش کمان‌گیر، پهلوان اسطوره‌ای ایران، در جنگ منوچهر و افراسیاب جان خود را فدای تعیین مرز ایران و توران کرد. او تیری از کوه رویان در [[طبرستان]]، به سوی [[جیحون]] پرتاب کرد و بدنش از فشار کمان از هم پاشید. این [[افسانه]] در [[اوستا]]، [[شاهنامه]] و [[ادبیات معاصر ایران]] بازتاب گسترده‌ای دارد.

== معرفی آرش کمان‌گیر ==

آرش کمان‌گیر، آرش کمان‌کش، آرش تیرانداز یا آرش شیواتیر، نام پهلوان اسطوره‌ای ایران است که جانش را در راه میهن خود فدا کرد. در کتاب اوستا، به بهترین تیرانداز با نام «اِرِخِ ش» به‌معنای تیزتیرترینِ ایرانیان اشاره شده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کمانگیر دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه آرش.]</ref> این نام در [[زبان پهلوی]] به‌صورت «ارَش شیپاک‌تیر» و با صفت تیزتیر آمده است.<ref>Pahlavi Texts, 1897, p104.</ref> روایت آرش از متون اوستایی و پهلوی به [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان عربی|عربی]] راه یافته است. [[ابوعلی محمد بلعمی|بلعمی]] در [[تاریخ بلعمی|تاریخ]] خود، اسطورهٔ مرزنمایی [[آرش کمانگیر|آرش کمان‌گیر]] را به نقل از [[محمد بن جریر طبری|طبری]] بازگو می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2060903/%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B1 قاری، «معمای آرش کمانگیر»، 1399ش، ص66.]</ref>

شخصیت آرش کمان‌گیر را شخصیتی نیمه‌اسطوره‌ای_نیمه‌تاریخی می‌دانند. نیمه‌اسطوره‌ای، ازآن‌جهت که این اتفاق مربوط به [[پیشدادیان|دوران پیشدادی]] است و از زمان و مکان آن اطلاعات دقیقی در دسترس نیست؛ و نیمه‌تاریخی، ازآن‌جهت که در بسیاری از کتب ادبی و تاریخی [[تاریخ ایران باستان|ایران باستان]] و پس از آن، به‌خصوص پس از [[ورود اسلام به ایران]]، از این اتفاق بسیار یاد شده است.<ref>[https://www.academia.edu/43149856/از_آرش_اساطیری_تاریخی_تا_آرش_برخوانی_بیضایی_یک_بررسی_تطبیقی_صدرالدین_طاهری_From_mythohistorical_Arash_to_Arash_in_Beyzais_recitation_a_comparative_study_Sadreddin_Taheri_ طاهری، «از آرش اساطیری/ تاریخی تا آرش برخوانی بیضایی»، ص80.]</ref>

آرش، پهلوان ایرانی، کمان‌دار لشکر منوچهر، شاه پیشدادی، بود. زمانی‌ که افراسیاب تورانی به ایرانشهر حمله کرد، میان [[منوچهر]] و [[افراسیاب]] بر سر قلمرو حکمرانی آن‌ها جنگی درگرفت.<ref>Bundahishn, 1908, 211. بلعمی، تاریخ، ج1، ۱۳۵۳ش، ص345 و 346؛ مقدسی، البدء و التاریخ، ج3، ۱۹۰۳م، ص146؛ ابوعلی مسکویه، تجارب الامم، ج1، ۱۳۶۶ش، ص12؛ ثعالبی مرغنی، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ۱۹۰۰م، ص107؛ گردیزی، زین‌الاخبار، ۱۳۴۷ش، ص7؛ ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۳۶۳ش، ص37.</ref> افراسیاب به تخریب [[چشمه]]‌ها، [[قنات]]‌ها و شهرها پرداخت و با انحراف مسیر [[رودخانه|رودخانه‌ها]]، [[آب]] را از ایران‌زمین دریغ کرد.<ref>مینوی خرد، ۱۳۶۴ش، ص۴۴؛ مجمل التواریخ و القصص، ۱۳۱۸ش، ص۴۳.</ref> زمانی‌که منوچهر مغلوب شد، به [[مازندران]] رفت. در آن‌جا برای ایجاد صلح بین هر دو فرمانده، چنین مقرر شد که کمان‌داری از [[ایران]]، تیری بیندازد و هر کجا که تیر بر زمین نشست، مرز ایران و توران باشد. منوچهر از آرش، پهلوان نامدار ایرانی خواست تا این تیر را بیفکند. هرچند بسیاری از افراد در لشکر ایران، بر آرش خُرده گرفتند که چنین کاری حماقت است و فقط در راستای کوچک‌انگاری ایرانیان طراحی شده، اما آرش این کار را پذیرفت. وی، برهنه شد و تن خود را پاکیزه ساخت و به مردم گفت که پس از تیراندازی نابود خواهد شد؛ زیرا تمام توانش را بر سر این کار فدا خواهد کرد. آرش بر فراز قله‌ای رفت و آن‌چنان [[کمان (جنگ‌افزار)|کمان]] را کشید که بدن وی، بی‌درنگ از آسیبِ آن چندپاره شد. تیر آرش، از بامداد تا نیمروز رفت و در کنار [[جیحون]] فرود آمد؛ بنابراین، جیحون به‌عنوان مرز ایران و توران شناخته شد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کمانگیر دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه آرش.]</ref>

مبدأ و مقصد تیرِ آرش در منابع مختلف، به صورت‌های متفاوتی ذکر شده است. بیشتر منابع، مبدأ را [[طبرستان]] گفته‌اند که سرزمینی بین [[دریای خزر]] و [[رشته‌کوه البرز]] است<ref>مقدسی، البدء و التاریخ، ج3، ۱۹۰۳م، ص146؛ گردیزی، زین‌الاخبار، ۱۳۴۷ش، ص۲۴۳. بیرونی، القانون المسعودی، ج1، ۱۳۷۳ق، ص262.</ref> و مقصد را [[بلخ]]<ref>ثعالبی مرغنی، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ۱۹۰۰م، ص107.</ref> دانسته‌اند. در [[اوستا]] بیان شده که آرش، تیری را از کوه «اِیْرخْشَئُوتَه» همان «کوه رویان» در طبرستان به کوه «خْوَنْوَنْت» روان کرده است.<ref>تفضّلی، «آرش»، 1356ش، ص77 و 78.</ref> مردم فارسی‌زبان سین‌کیانگ (تُرکستان) در غرب [[چین]] معتقدند که این تیر به درخت گردویی برخورد کرده و بنابراین، این مردم آن درخت را درخت آرش نامیده‌اند. به‌همین دلیل، کوه افراسیاب و درهٔ شینگان را در نزدیکی این درخت، مرز ایران و توران می‌دانند.<ref>بدیعی، «سین‌کیان و تاج‌گوران؛ مرز ایران و توران»، ۱۳۸۸ش.</ref> [[حمدالله مستوفی]]<ref>مستوفی، تاریخ گزیده، 1364ش، ص86 و 87.</ref> و [[فخرالدین اسعد گرگانی]] نیز محل پرتاب تیر را جایی در [[ساری]] عنوان کرده‌اند.<ref>[https://ganjoor.net/asad/veysoramin/sh65/ اسعد گرگانی، ویس و رامین، بیت39.]</ref>

بسیاری از منابع قدیمی‌تر، مانند متون پهلوی، تاریخ تیراندازی را روز [[۶ فروردین|ششم فروردین]] عنوان کرده‌اند. اما منابعی دیگر، این تاریخ را در [[تیرگان]] دانسته‌اند که [[۱۳ تیر]] است.<ref>Pahlavi Texts, 1897, p104.</ref>

== آرش کمان‌گیر در شاهنامه ==

[[فردوسی]]، در چند بیت از نام آرش و کمان‌داری او یاد کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/shirooye/sh2 فردوسی، شاهنامه، بیت206.]</ref>

{{شعر جدید|متن=چو آرش که بردی به فرسنگ تیر \\چو پیروزگر قارن شیرگیر…}}

[[بهرام چوبین]] نیز در [[جنگ]] با [[خسرو پرویز]]، خود را با افتخار از نژادِ آرش معرفی می‌کند:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/parviz/sh5 فردوسی، شاهنامه، بیت220.]</ref>

{{شعر جدید|متن=من از تخمهٔ نامور آرشم \\چو جنگ آورم آتش سرکشم}}

 

== پانویس ==

== منابع ==

* ابن‌بلخی، فارس‌نامه، به‌تحقیق لسترنج و نیکلسن، تهران، اساطیر، ۱۳۶۳ش.

* ابوعلی مسکویه، احمد، تجارب الامم، به‌تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، ۱۳۶۶ش.

* اسعد گرگانی، فخرالدین، ویس و رامین، نامهٔ پنجم اندر جفا بردن از دوست، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۰ش.

* بلعمی، محمد، تاریخ، به‌تحقیق محمدتقی بهار و محمد پروین گنابادی، تهران، زوار، ۱۳۵۳ش.

* بدیعی، نادره، «سین‌کیان و تاج‌گوران؛ مرز ایران و توران»، فصل‌نامه فروزش، شماره سوم، زمستان ۱۳۸۸ش.

* بیرونی، ابوریحان، القانون المسعودی، حیدرآباد دکن، مطبعة دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۷۳ق.

* تفضّلی، احمد، «آرش»، دانشنامة ایران و اسلام، تهران، کتاب، ۲۵۳۶ (۱۳۵۶ش).

* ثعالبی مرغنی، حسین، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، به‌تحقیق زُتنبرگ، پاریس، بی‌جا، ۱۹۰۰م.

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۰ش.

* شهمردان بن ابی‌الخیر، روضة المنجمین، چاپ تصویری، به‌تحقیق جلیل اخوان زنجانی، تهران، مرکز انتشار نسخ خطی، ۱۳۶۸ش.

* طاهری، صدرالدین و نوبخت، تکتم، «از آرش اساطیری/ تاریخی تا آرش برخوانی بیضایی»، تهران، نشریه ادبیات تطبیقی، شماره۱۶.

* گردیزی، عبدالحی، زین‌الاخبار، به‌تحقیق عبدالحی حبیبی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.

* فردوسی، شاهنامه، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۰ش.

* قاری، غلامعلی، «معمای آرش کمانگیر»، مجله استارباد، شماره ۱۹، پاییز ۱۳۹۹ش.

* مجمل التواریخ و القصص، به‌تحقیق محمدتقی بهار، تهران، کلاله خاور، ۱۳۱۸ش.

* مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.

* مقدسی، مطهر، البدء و التاریخ، به‌تحقیق کلمان هوار، پاریس، چاپ کلمان هوار، ۱۹۰۳م.

* مینوی خرد، به‌تحقیق احمد تفضلی، تهران، توس، ۱۳۶۴ش.

* Pahlavi Texts, ed. J. D. M. Jamasp-Asana, Bombay, 1897.

* Bundahishn, TD2, Bombay, 1908.

{{پایان چپ‌چین}}{{پایان منابع}}