نخل‌گردانی: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:مراسم نخل برداری.jpg|جایگزین=مراسم نخل برداری|بندانگشتی|مراسم نخل‌برداری ظهر روز عاشورا در حسینه شاه‌ولی تفت]]

{{درشت|'''آیین نخل گردانی؛'''}} مراسم آیینی ویژهٔ روز عاشورا در برخی مناطق ایران.

آیین نخل‌گردانی، مراسم آیینی ویژه روز [[عاشورا]] در برخی مناطق [[ایران]]، نمادی از سوگواری بر [[شهادت]] [[امام حسین]] است. در این مراسم، نخل‌های چوبی سیاه‌پوش و آذین‌بسته با مشارکت جوانان و همراه با سینه‌زنی، زنجیرزنی، نوحه‌سرایی و [[قربانی کردن|قربانی]]، در محله‌ها و اماکن مذهبی به گردش درمی‌آیند. قدمت این آیین به پیش از [[صفویه]] بازمی‌گردد و علاوه بر جنبه مذهبی، نقش اجتماعی و فرهنگی برجسته‌ای دارد؛ از جمله ترویج [[مسئولیت‌پذیری]]، همبستگی اجتماعی و نگهداری سنت‌های محلی. آیین نخل‌گردانی در شهرهایی مانند [[شهر یزد|یزد]]، [[خراسان]]، سمنان و [[کاشان]] برگزار می‌شود و برخی باورهای عامیانه دربارهٔ شفا و برآورده شدن حاجات نیز با آن همراه است.

== تاریخچه آیین نخل‌گردانی ==

مراسم نخل‌گردانی از آیین‌های کهن ایرانی است که با ورود [[اسلام]] به [[ایران]]، محتوایی مذهبی به خود گرفت.<ref>[https://www.sid.ir/paper/225157/fa . محتشم و سامانیان، «کارکردشناسی نخل در آیین نخل‌گردانی از منظر حفاظت از گنجینه‌های فرهنگی ایران»، 1396ش، ص1.]</ref> کارشناسان، قدمت رویکرد دینی در آیین نخل‌گردانی را به دوره‌های پیش از [[صفویه]] بازمی‌گردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، خبرگزاری همشهری آنلاین.]</ref> برخی معتقدند رسم نخل‌بندی و نخل‌گردانی از بدعت‌های صفویان در [[ایران]] است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> امروزه این مراسم، نمادی از سوگواری در روز [[عاشورا]] است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

== نام‌گذاری نخل‌گردانی ==

درخت [[خرما]] را نخل می‌گویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته می‌شود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، خبرگزاری همشهری آنلاین.]</ref> نخل در گویش یزدی؛ به‌معنای «نقل» است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> مراسم نخل‌گردانی با سازه‌ای از چوب و برگ درخت خرما صورت می‌گیرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> برخی علت نام‌گذاری این آیین را تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایرانیان دانسته‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> برخی دیگر، آیین نخل‌گردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی می‌دانند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa . زارع‌زاده و رهبرنیا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref>

نخل، سازه‌ای چوبی به شکل مکعب‌مستطیل است. بر روی این ساختار مکعبی، بامی چوبی به شکل شیروانی قرار می‌گیرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> چارچوب اصلی نخل از نوعی چوب‌بست با یک کف‌بند شامل هشت تا بیست تیرچه چوبی و چهار تا دوازده ستون چوبی بلند تشکیل شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> همچنین تنهٔ اصلی نخل از تعدادی تَرکه، تیرک و دَستَک که به هم متصل شده‌اند، ساخته شده است. جبهٔ جلو و عقب این نخل‌های چوبی را سازه‌های مشبکی از جنس چوب تشکیل داده‌اند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>

همچنین ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> همچنین فاصلهٔ میان پایه‌های نخل و دستگیره‌هایی که در دو طرف نخل تعبیه شده به گونه‌ای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکت‌دادن نخل، آسان باشد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>

== اجرای مراسم نخل‌گردانی ==

مراسم نخل‌گردانی به‌عنوان نمادی از تشییع پیکر [[امام حسین]] در روز [[عاشورا]]، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آداب برگزاری این آیین عبارت است از:

# آزین‌بندی: نخل یا سازهٔ چوبی توسط فردی به نام «بابای نخل» تزئین می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> در آزین‌بندی، انواع پارچه‌های سیاه و شال‌های رنگی به نخل بسته می‌شوند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

# بستن نخل: پس از آراستن [[نخل]] با پارچه‌های مشکی و رنگی، نخل تا روز [[عاشورا]] بر در [[مسجد]]،<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> [[حسینیه]] و [[تکیه]]‌های عزاداری بسته می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>

# نخل‌گردانی: در روز [[عاشورا]] نخل در میان مناطق خاصی که محل تجمع اهالی شهر یا روستا است به گردش در می‌آید. جوانان تنومند این سازهٔ چوبی را با آداب خاصی حمل می‌کنند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آنها نخل را همراه دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی در گذرگاه‌ها و محله‌ها عبور می‌دهند. همچنین در برخی موارد این نخل‌ها را به مکان‌های خاصی مانند زیارتگاه، [[امام‌زاده]]، مجلس [[عزاداری]] و [[روضه‌خوانی]] یا در خانه روحانی محل حمل می‌کنند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>

# بازگردانی نخل: در غروب [[عاشورا]] و بعد از برگزاری مراسم [[شام غریبان]]، نخل را به محل قبلی خود برمی‌گردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref>

# مراسم نخل‌گردانی همراه با [[قربانی کردن|قربانی]]، دودکردن اسفند، سینه‌زنی و نوحه‌سرایی است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

== شهرهای میزبان نخل‌گردانی ==

آیین نخل‌گردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری [[ایران]]، رواج دارد.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref> این مراسم در شهرهای جنوب [[خراسان]]، سمنان، دامغان، خمین، قم، [[کاشان]]، ابیانه، خور و بیابانک، زواره، [[اردستان]] و نائین برگزار می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> معروف‌ترین و باشکوه‌ترین مراسم نخل‌گردانی در [[شهر یزد|یزد]] برگزار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از مردم، عزاداری [[ماه محرم|محرم]] در یزد را با آیین نخل‌گردانی آن می‌شناسند. آیین نخل‌گردانی ایرانیان، شهرت جهانی دارد.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ . «نخل‌گردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

نخل‌گردانی در میان مردم با باورها و سنت‌هایی پایه دینی ندارد، آمیخته شده است. برخی معتقدند شرکت در مراسم نخل‌گردانی و عبور زن نازا از زیر نخل و [[کودک]] بیمار از روی نخل، سبب شفایافتن آنها می‌شود. برخی دیگر معتقدند برخورد نخل با دیوار یک [[خانه]]، سبب بروز حوادث ناگوار و مصیبت در آن خانه می‌شود که صاحب‌خانه برای جلوگیری از این امر لازم است قربانی بدهد. برخی از زنان برای برآورده‌شدن حاجات خود، شب [[تاسوعا]] و [[عاشورا]] تا صبح در کنار نخل، چراغ نفتی یا شمع روشن می‌کنند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/نخل‌گردانی_(آیین) . «نخل‌گردانی»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>

بازنمایی تشییع پیکر [[امام حسین]] در قالب مراسم نمادین نخل‌گردانی، سبب زنده‌ماندن رویکردهای مذهبی در جامعه شده و بستر مناسبی را برای اجتماع مردم در مراسم مذهبی فراهم می‌کند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa . زارع‌زاده و رهبرنیا، «نخل‌گردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> همچنین آیین نخل‌آرایی و نگهداری از اشیای تزیینی نخل، مسئولیت ویژه‌ای است که به یک [[خانواده]] مشخص، محول می‌شود. مراسم نخل‌گردانی، نوعی تقسیم کار، ترویج [[مسئولیت‌پذیری]] و احترام به حقوق اجتماعی نیز دانسته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا . «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref>

* «آشنایی با تاریخچه آئین نخل‌گردانی در عاشورا»، خبرگزاری همشهری آنلاین، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.