صفحهای تازه حاوی «جایگزین=بانوی هرمزگانی با برقع|بندانگشتی|بانوی هرمزگانی با برقع {{درشت|'''برقع'''}}؛ نوعی پوشش برای چهره بانوان بُرقَع یا چهرهبند، یکی از عناصر پوشش بانوان در ایران، افغانستان، کشورهای عربی و آفریقایی بوده است. ==واژهشناسی ب...» ایجاد کرد |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
بُرقَع یا چهرهبند، یکی از عناصر پوشش بانوان در ایران، افغانستان، کشورهای عربی و آفریقایی بوده است. | بُرقَع یا چهرهبند، یکی از عناصر پوشش بانوان در ایران، افغانستان، کشورهای عربی و آفریقایی بوده است. | ||
==واژهشناسی برقع== | == واژهشناسی برقع == | ||
برقع، واژهای [[زبان عربی|عربی]] و بهمعنای نقاب و روبند است.<ref>ابنمنظور، لسان العرب، 1414ق؛{{سخ}} | برقع، واژهای [[زبان عربی|عربی]] و بهمعنای نقاب و روبند است.<ref>ابنمنظور، لسان العرب، 1414ق؛{{سخ}} | ||
صفیپوری، منتهی الارب، ۱۳۷۷ش؛{{سخ}} | صفیپوری، منتهی الارب، ۱۳۷۷ش؛{{سخ}} | ||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
حدود العالم، ۱۳۴۰ش، ص۱۶۱؛ ناصرخسرو، دیوان، ۱۳۶۷ش، ص۲۵۸.</ref> امروزه برقع، گونهای از پوشش است که زنان در برخی از نقاط دنیا، برای پوشاندن چهره از نامحرمان استفاده میکنند. در [[ایران]] رسم برقع زدثن بر چهره، رو به زوال است و در کشورهای عربی نیز به یک پوشش تزئینی تبدیل شده است. | حدود العالم، ۱۳۴۰ش، ص۱۶۱؛ ناصرخسرو، دیوان، ۱۳۶۷ش، ص۲۵۸.</ref> امروزه برقع، گونهای از پوشش است که زنان در برخی از نقاط دنیا، برای پوشاندن چهره از نامحرمان استفاده میکنند. در [[ایران]] رسم برقع زدثن بر چهره، رو به زوال است و در کشورهای عربی نیز به یک پوشش تزئینی تبدیل شده است. | ||
==پیشینه برقع== | == پیشینه برقع == | ||
[[پرونده:برقع۱.jpg|جایگزین=زنان در عصر قاجار با چادر و روبنده|بندانگشتی|زنان در عصر قاجار با چادر و روبنده]] | [[پرونده:برقع۱.jpg|جایگزین=زنان در عصر قاجار با چادر و روبنده|بندانگشتی|زنان در عصر قاجار با چادر و روبنده]] | ||
در منابع تاریخی پیش از [[اسلام]] به برقع، انواع و کارکردهای آن اشاره شده است. همچنین سنگنوشتهها و آثار برجایمانده از دوران باستان، پوشیده بودن برخی از زنان آسوری، در قرن ۱۳ قبل از میلاد را نشان میدهد.<ref>Keddie, Women in Middle Eastern History, 1991, P3.</ref> برخی از مورخان معتقدند که رسم پوشش چهره زنان از ایران و یونان به مصر راه یافته است.<ref>Chatty, "The Burqa Face Cover: An Aspect of Dress in Southeastern Arabia» , 1997, P128.</ref> مورخان، همچنین، از پوشش چهره (نقاب) ملکههای پارسی در دوره هخامنشیان سخن گفتهاند. در برخی از متون [[زرتشت|زردشتی]] نیز بر پوشش چهره زنان تأکید شده است. | در منابع تاریخی پیش از [[اسلام]] به برقع، انواع و کارکردهای آن اشاره شده است. همچنین سنگنوشتهها و آثار برجایمانده از دوران باستان، پوشیده بودن برخی از زنان آسوری، در قرن ۱۳ قبل از میلاد را نشان میدهد.<ref>Keddie, Women in Middle Eastern History, 1991, P3.</ref> برخی از مورخان معتقدند که رسم پوشش چهره زنان از ایران و یونان به مصر راه یافته است.<ref>Chatty, "The Burqa Face Cover: An Aspect of Dress in Southeastern Arabia» , 1997, P128.</ref> مورخان، همچنین، از پوشش چهره (نقاب) ملکههای پارسی در دوره هخامنشیان سخن گفتهاند. در برخی از متون [[زرتشت|زردشتی]] نیز بر پوشش چهره زنان تأکید شده است. | ||
| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
در اسناد، متون تاریخی و سفرنامههای برجایمانده از دوران پیش از حاکمیت [[صفویه|صفویان]] بر ایران نیز، به داشتن حجاب چهره توسط زنان در ایران، در میان برخی از طبقات اجتماعی، اشاره شده است.<ref>کلاویخو، سفرنامه، ۱۳۳۷ش، ص۱۶۱؛{{سخ}}{{سخ}} | در اسناد، متون تاریخی و سفرنامههای برجایمانده از دوران پیش از حاکمیت [[صفویه|صفویان]] بر ایران نیز، به داشتن حجاب چهره توسط زنان در ایران، در میان برخی از طبقات اجتماعی، اشاره شده است.<ref>کلاویخو، سفرنامه، ۱۳۳۷ش، ص۱۶۱؛{{سخ}}{{سخ}} | ||
ابنبطوطه، رحلة،]بیتا[، ص۲۰۳؛{{سخ}} | ابنبطوطه، رحلة،]بیتا[، ص۲۰۳؛{{سخ}} | ||
Mazaheri, La Vie quotidienne des Musulmans au moyen âge, 1951, P73-74;</ref> گزارشها نشان از آن دارند که زنان ایلی و عشایری و همچنین زنان روستایی، همچون زنان طبقات مرفه، حجاب و [[چادر]] نداشته و از برقع استفاده نمیکردند.<ref>Dozy, Dictionaire détaillé des noms des vêtements, 1845, P65.</ref> | Mazaheri, La Vie quotidienne des Musulmans au moyen âge, 1951, P73-74;</ref> گزارشها نشان از آن دارند که زنان ایلی و عشایری و همچنین زنان روستایی، همچون زنان طبقات مرفه، حجاب و [[چادر]] نداشته و از برقع استفاده نمیکردند.<ref>Dozy, Dictionaire détaillé des noms des vêtements, 1845, P65.</ref> | ||
پس از رسمی شدن مذهب [[شیعه]] در ایران، در دوران صفویان، در پوشش زنان نیز تحولات چشمگیری رخ داد. زنان، معمولاً در این دوران از حجابی کامل استفاده کرده و بر چهرههای خود نیز نقاب میزدند.<ref>Keddie, Women in Middle Eastern History, 1991, P12;{{سخ}} | پس از رسمی شدن مذهب [[شیعه]] در ایران، در دوران صفویان، در پوشش زنان نیز تحولات چشمگیری رخ داد. زنان، معمولاً در این دوران از حجابی کامل استفاده کرده و بر چهرههای خود نیز نقاب میزدند.<ref>Keddie, Women in Middle Eastern History, 1991, P12;{{سخ}} | ||
شاردن، سفرنامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص217-218.</ref> | شاردن، سفرنامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص217-218.</ref> | ||
استفاده از برقع، نقاب و روبند تا اواخر دوره قاجاریان، میان زنان ایرانی مرسوم بود. پس از آن، با ورود و گسترش فرهنگ غربیان، پوشش زنان در ایران متحجرانه خوانده شد و بهتدریج حجاب، کمرنگ شد. | استفاده از برقع، نقاب و روبند تا اواخر دوره قاجاریان، میان زنان ایرانی مرسوم بود. پس از آن، با ورود و گسترش فرهنگ غربیان، پوشش زنان در ایران متحجرانه خوانده شد و بهتدریج حجاب، کمرنگ شد. | ||
==برقع در ادبیات فارسی== | == برقع در ادبیات فارسی == | ||
در برخی از آثار ادبی (مانند مضامین داستانی و افسانهای) ایرانیان به نقاب و پوشش چهره زنان، اشاره شده است. برای مثال، در داستان ویس و رامین، ویس در پشت یک پرده، در حالیکه نقابی نیز بر چهره دارد، با رامین به گفتوگو نشسته است.<ref>فخرالدین اسعد گرگانی، ویس و رامین، ۱۳۴۹ش، ص۹۵.</ref> در منظومه خسرو و شیرین نیز، نظامی از نقاب بر چهره داشتن شیرین، بارها سخن گفته است.<ref>نظامی گنجوی، خسرو و شیرین، ۱۳۷۸ش، ص۴۲۳.</ref> در اشعار پارسیزبانان نیز به واژه برقع، در معانی و جایگاههای متفاوتی اشاره شده است. برای مثال، [[سعدی]] در بیتی میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghasides/sh46/ سعدی، مواعظ، قصاید، قصیده شماره 46، مطلع دوم، بیت 1، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}} | در برخی از آثار ادبی (مانند مضامین داستانی و افسانهای) ایرانیان به نقاب و پوشش چهره زنان، اشاره شده است. برای مثال، در داستان ویس و رامین، ویس در پشت یک پرده، در حالیکه نقابی نیز بر چهره دارد، با رامین به گفتوگو نشسته است.<ref>فخرالدین اسعد گرگانی، ویس و رامین، ۱۳۴۹ش، ص۹۵.</ref> در منظومه خسرو و شیرین نیز، نظامی از نقاب بر چهره داشتن شیرین، بارها سخن گفته است.<ref>نظامی گنجوی، خسرو و شیرین، ۱۳۷۸ش، ص۴۲۳.</ref> در اشعار پارسیزبانان نیز به واژه برقع، در معانی و جایگاههای متفاوتی اشاره شده است. برای مثال، [[سعدی]] در بیتی میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghasides/sh46/ سعدی، مواعظ، قصاید، قصیده شماره 46، مطلع دوم، بیت 1، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}} | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
| خط ۴۰: | خط ۴۰: | ||
{{پایان نستعلیق}} | {{پایان نستعلیق}} | ||
==انواع برقع و پراکندگی آن در ایران و کشورهای اسلامی== | == انواع برقع و پراکندگی آن در ایران و کشورهای اسلامی == | ||
[[پرونده:برقع۲.jpg|جایگزین=بانوی بوشهری با برقع|بندانگشتی|بانوی بوشهری با برقع]] | [[پرونده:برقع۲.jpg|جایگزین=بانوی بوشهری با برقع|بندانگشتی|بانوی بوشهری با برقع]] | ||
استفاده از برقع، بیشتر در میان زنان بلوچ، عرب و زنان منطقه [[خلیج فارس]] ([[قشم]]، میناب، بندرعباس و بندر لنگه) و نیز مناطقی از خراسان مرسوم بود. در نواحی ساحلی خلیج فارس، برقع را بهصورت «بُرکه» تلفظ میکنند. در برخی نقاط دیگر، مانند هرمزگان، بوشهر، لارستان و [[کنگان]] نیز آن را «بتوله» مینامند.<ref>انجمروز، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، ۱۳۷۱ش، ص۳۳–۳۴.</ref> | استفاده از برقع، بیشتر در میان زنان بلوچ، عرب و زنان منطقه [[خلیج فارس]] ([[قشم]]، میناب، بندرعباس و بندر لنگه) و نیز مناطقی از خراسان مرسوم بود. در نواحی ساحلی خلیج فارس، برقع را بهصورت «بُرکه» تلفظ میکنند. در برخی نقاط دیگر، مانند هرمزگان، بوشهر، لارستان و [[کنگان]] نیز آن را «بتوله» مینامند.<ref>انجمروز، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، ۱۳۷۱ش، ص۳۳–۳۴.</ref> | ||
بتوله همچون برقع، واژهای عربی است که از مصدر «بَتَل» و بهمعنی زن زاهد و پارسا گرفته شده است.<ref>بستانی، محیط المحیط، ۱۹۹۴م، ص۲۷.</ref> بتوله، خود انواع مختلفی دارد، مانند بتوله «مقای» و بتوله «قَطری». این ابزار پوشش چهره، گاه همچون نقاب، تنها بخش اندکی از چهره، مانند ابروان و تیغه بینی، را میپوشاند.<ref>انجمروز، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، ۱۳۷۱ش، ص۳۳.</ref> | بتوله همچون برقع، واژهای عربی است که از مصدر «بَتَل» و بهمعنی زن زاهد و پارسا گرفته شده است.<ref>بستانی، محیط المحیط، ۱۹۹۴م، ص۲۷.</ref> بتوله، خود انواع مختلفی دارد، مانند بتوله «مقای» و بتوله «قَطری». این ابزار پوشش چهره، گاه همچون نقاب، تنها بخش اندکی از چهره، مانند ابروان و تیغه بینی، را میپوشاند.<ref>انجمروز، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، ۱۳۷۱ش، ص۳۳.</ref> | ||
نوع دیگر آن نیز تمام پیشانی، بینی، لبها و چانه را پوشش داده و تنها در بخش دو چشم، سوراخهایی را ایجاد میکنند. امروزه، برقعهای کوچکتری در منطقه [[خلیج فارس]]، توسط زنان، استفاده میشود که بازمانده و تغییرشکل یافتهٔ همان برقعها (بتولهها) ی قدیم است. زنان در این مناطق، از برقعهایی با رنگهای سیاه، قرمز، نارنجی و طلایی استفاده میکنند. در میان زنان بلوچی نیز، استفاده از برقعهای مستطیلشکل، قرمزرنگ و [[سوزندوزی]] شده رایج است. | نوع دیگر آن نیز تمام پیشانی، بینی، لبها و چانه را پوشش داده و تنها در بخش دو چشم، سوراخهایی را ایجاد میکنند. امروزه، برقعهای کوچکتری در منطقه [[خلیج فارس]]، توسط زنان، استفاده میشود که بازمانده و تغییرشکل یافتهٔ همان برقعها (بتولهها) ی قدیم است. زنان در این مناطق، از برقعهایی با رنگهای سیاه، قرمز، نارنجی و طلایی استفاده میکنند. در میان زنان بلوچی نیز، استفاده از برقعهای مستطیلشکل، قرمزرنگ و [[سوزندوزی]] شده رایج است. | ||
| خط ۵۰: | خط ۵۰: | ||
در افغانستان و برخی نواحی ماوراءالنهر، زنان پوششی کامل (از سر تا پا) دارند که به «بُرقُع» یا «بُقرا» معروف است.<ref>Dozy, Dictionaire détaillé des noms des vêtements, 1845, P68.</ref> این پوشش، همچون [[چادر]] ایرانی، حجابی کامل است که صورت را نیز پوشانده و تنها در جلو چشمان فرد، شکافی مشبک وجود دارد. در میان زنان پشتو زبان در افغانستان نیز، این حجاب به «چادری» معروف است. این نوع از برقع، هنوز در میان بسیاری از خانوادههای افغانستانی مرسوم است. | در افغانستان و برخی نواحی ماوراءالنهر، زنان پوششی کامل (از سر تا پا) دارند که به «بُرقُع» یا «بُقرا» معروف است.<ref>Dozy, Dictionaire détaillé des noms des vêtements, 1845, P68.</ref> این پوشش، همچون [[چادر]] ایرانی، حجابی کامل است که صورت را نیز پوشانده و تنها در جلو چشمان فرد، شکافی مشبک وجود دارد. در میان زنان پشتو زبان در افغانستان نیز، این حجاب به «چادری» معروف است. این نوع از برقع، هنوز در میان بسیاری از خانوادههای افغانستانی مرسوم است. | ||
[[پرونده:برقع۴.jpg|جایگزین=زن عربستانی با برقع |بندانگشتی|زن عربستانی با برقع]] | [[پرونده:برقع۴.jpg|جایگزین=زن عربستانی با برقع |بندانگشتی|زن عربستانی با برقع]] | ||
زنان، در کشورهای عربی مانند امارات، بحرین، عربستان، عمان، قطر، کویت و [[فلسطین]]، و نیز برخی از کشورهای آفریقایی همچون سودان، الجزایر و مغرب، هنوز از برقع برای پوشش صورت استفاده میکنند.<ref>انجمروز، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، ۱۳۷۱ش، ص77 و 101.</ref> برقع در این مناطق، نوع و جنس متفاوتی دارد. برای مثال، در امارات، زنان از برقعهایی لطیف، کوچک و نواردوزی شده استفاده میکنند. برقعهایی تزئینشده با سنگهای قیمتی و سکههای [[طلا]] نیز در این مناطق مرسوم است. در کشورهای عربی، تغییر کاربری برقع از ابزاری نمادین برای پوشش به ابزاری برای خودنمایی و مُد تبدیل شده است.<ref>انجمروز، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، ۱۳۷۱ش، ص78.</ref> | زنان، در کشورهای عربی مانند امارات، بحرین، عربستان، عمان، قطر، کویت و [[فلسطین]]، و نیز برخی از کشورهای آفریقایی همچون سودان، الجزایر و مغرب، هنوز از برقع برای پوشش صورت استفاده میکنند.<ref>انجمروز، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، ۱۳۷۱ش، ص77 و 101.</ref> برقع در این مناطق، نوع و جنس متفاوتی دارد. برای مثال، در امارات، زنان از برقعهایی لطیف، کوچک و نواردوزی شده استفاده میکنند. برقعهایی تزئینشده با سنگهای قیمتی و سکههای [[طلا]] نیز در این مناطق مرسوم است. در کشورهای عربی، تغییر کاربری برقع از ابزاری نمادین برای پوشش به ابزاری برای خودنمایی و مُد تبدیل شده است.<ref>انجمروز، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، ۱۳۷۱ش، ص78.</ref> | ||
در عربستان نیز، زنان از برقعهایی مزین به سکههای طلا و نقره، مرواریدهای سفید، تکمه و گلدوزی و سایر انواع تزئینات استفاده میکنند. در جنوب فلسطین، به برقع «عِصابه» یا «عَصبه» میگویند که به سربند زنان متصل میشود.<ref>شهشهانی، «برقع»، ج۳، ۱۳۷۶ش، ص۱۴7.</ref> | در عربستان نیز، زنان از برقعهایی مزین به سکههای طلا و نقره، مرواریدهای سفید، تکمه و گلدوزی و سایر انواع تزئینات استفاده میکنند. در جنوب فلسطین، به برقع «عِصابه» یا «عَصبه» میگویند که به سربند زنان متصل میشود.<ref>شهشهانی، «برقع»، ج۳، ۱۳۷۶ش، ص۱۴7.</ref> | ||
==نحوه ساخت و کاربرد برقع== | == نحوه ساخت و کاربرد برقع == | ||
[[پرونده:برقع۵.jpg|جایگزین=بانوان بندری در حال سوزندوزی برقع|بندانگشتی|بانوان بندری در حال سوزندوزی برقع]] | [[پرونده:برقع۵.jpg|جایگزین=بانوان بندری در حال سوزندوزی برقع|بندانگشتی|بانوان بندری در حال سوزندوزی برقع]] | ||
در مناطق جنوبی [[ایران]]، برقع را از پارچه خشک و آهارداری بهنام «شیله»، که با موادی رنگی، رنگ شده است، درست میکنند. پارچههای کتان [[سوزندوزی]] شده و رنگارنگ نیز برای دوخت برقع استفاده میشوند. برای قسمت وسط برقع، روی بینی، از شاخههای درخت [[خرما]] استفاده میشده که این قسمت، در میان مردم هرمزگان به «مهر» معروف است. بند برقع نیز معمولاً از جنس خود پارچه، چرم، زنجیرهای طلا یا نقره است. | در مناطق جنوبی [[ایران]]، برقع را از پارچه خشک و آهارداری بهنام «شیله»، که با موادی رنگی، رنگ شده است، درست میکنند. پارچههای کتان [[سوزندوزی]] شده و رنگارنگ نیز برای دوخت برقع استفاده میشوند. برای قسمت وسط برقع، روی بینی، از شاخههای درخت [[خرما]] استفاده میشده که این قسمت، در میان مردم هرمزگان به «مهر» معروف است. بند برقع نیز معمولاً از جنس خود پارچه، چرم، زنجیرهای طلا یا نقره است. | ||
| خط ۶۰: | خط ۶۰: | ||
در کشور امارات، از کتان سیاه درخشانشده با نیل، برای درست کردن برقع استفاده میکنند. برقعهای زنان اماراتی، معمولاً با پارچههای کتان یا نخی رنگی نیز حاشیهدوزی میشوند. در قسمت بینی، از فلزی سبک یا چوب استفاده شده و در قسمت چشم، شکافهایی را برای دیدن تعبیه میکردند.<ref>شهشهانی، «برقع»، ج۳، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۶.</ref> در بسیاری از مناطق حاشیه [[خلیج فارس]]، استفاده از برقع، نهتنها بهمنظور [[حجاب]] چهره، بلکه برای محافظت پوست در برابر آفتاب استفاده میشود. | در کشور امارات، از کتان سیاه درخشانشده با نیل، برای درست کردن برقع استفاده میکنند. برقعهای زنان اماراتی، معمولاً با پارچههای کتان یا نخی رنگی نیز حاشیهدوزی میشوند. در قسمت بینی، از فلزی سبک یا چوب استفاده شده و در قسمت چشم، شکافهایی را برای دیدن تعبیه میکردند.<ref>شهشهانی، «برقع»، ج۳، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۶.</ref> در بسیاری از مناطق حاشیه [[خلیج فارس]]، استفاده از برقع، نهتنها بهمنظور [[حجاب]] چهره، بلکه برای محافظت پوست در برابر آفتاب استفاده میشود. | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
*ابنمنظور، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق. | * ابنمنظور، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق. | ||
*ابنبطوطه، رحلة، بیروت، دارصادر، ]بیتا[. | * ابنبطوطه، رحلة، بیروت، دارصادر، ]بیتا[. | ||
*انجمروز، عباس، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، تهران، ناشر مؤلف، ۱۳۷۱ش. | *انجمروز، عباس، سیر تاریخی برقع از باستان تا به امروز، تهران، ناشر مؤلف، ۱۳۷۱ش. | ||
*بستانی، بطرس، محیط المحیط، بیروت، مکتبه لبنان، ۱۹۹۴م. | *بستانی، بطرس، محیط المحیط، بیروت، مکتبه لبنان، ۱۹۹۴م. | ||
| خط ۸۵: | خط ۸۵: | ||
*Mazaheri, A., La Vie quotidienne des Musulmans au moyen âge, Florance, 1951. | *Mazaheri, A., La Vie quotidienne des Musulmans au moyen âge, Florance, 1951. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{پوشاک}} | |||
