علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) |
|||
| (۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =تکهدوزی.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =نمونهای از تکهدوزی | |||
| image_alt =نمونهای از تکهدوزی | |||
| فایل پادکست = | |||
| حجم فایلپادکست = | |||
| تاریخ پادکست = | |||
| زیرنویس عنوان = دوختن تکهپارچههای رنگی در شکلها و اندازههای مختلف برای ایجاد طرحهای تزئینی یا کاربردی | |||
تکهدوزی یکی از شاخههای هنر گلدوزی است که پیشینهای | | عنوان اصلی = تکهدوزی | ||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = هنرهای دستی / هنرهای سنتی / طراحی و دوخت | |||
| نوع مفهوم = هنر و فن دوخت | |||
| معنای اصطلاحی = هنر دوختن تکههای پارچه با رنگها و طرحهای مختلف به یکدیگر برای ایجاد طرحهای تزئینی یا تقویت و ترمیم پارچه و لباس | |||
| حوزه کاربرد = هنرهای دستی، مد و لباس، صنایع دستی، تزئینات خانگی | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = حدود ۹۸۰ سال پیش از میلاد | |||
| ریشه واژه = ترکیب «تکه» و «دوزی» به معنای دوختن قطعات پارچه به یکدیگر | |||
| مرتبط با = [[گلدوزی]]، [[سوزندوزی]]، [[چهلتکهدوزی]] | |||
| اهمیت = ایجاد جلوههای زیباشناختی، افزایش دوام پوشاک، استفاده از پارچههای باقیمانده و کاهش ضایعات نساجی | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''تکهدوزی؛''' دوختن تکهپارچههای رنگی به یکدیگر در شکلها و اندازههای مختلف. | |||
تکهدوزی یکی از شاخههای هنر [[گلدوزی]] است که پیشینهای کهن دارد. برخی نمونههای باستانی کشفشده از تکهدوزی چرمی و نمدی، ۹۸۰ سال قدمت دارند. این هنر افزون بر جلوههای زیباییشناختی، برای استحکامبخشی و ترمیم بخشهای فرسودهٔ لباس و افزایش دوام آن نیز کاربرد داشته است. در [[ایران]]، از تکهدوزی برای آراستن وسایلی همچون روتختی، کیف، پرده، دیوارکوب و پادری استفاده میشود، در حالیکه در دیگر کشورها بیشتر برای تزئین لباسهای مردانه و روپوشهای زنانه رایج است. در [[آسیای مرکزی]] این هنر جایگاهی مقدس دارد و باور بر آن است که تکهدوزی میتواند نگهدار و حافظ انسان در برابر بیماریها و نیروهای شیطانی باشد. | |||
== تعریف == | == تعریف == | ||
تکهدوزی یکی از انواع هنرهای سوزندوزی و گلدوزی است که در آن تکهپارچههای رنگی را در اشکال و طرحهای مختلف به یکدیگر میدوزند.<ref>[https://viragostarmoin.com/applique «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.]</ref> هنر تکهدوزی در ایران به نامهای مختلفی چون | تکهدوزی یکی از انواع هنرهای [[سوزندوزی]] و [[گلدوزی]] است که در آن تکهپارچههای رنگی را در اشکال و طرحهای مختلف به یکدیگر میدوزند.<ref>[https://viragostarmoin.com/applique «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.]</ref> هنر تکهدوزی در ایران به نامهای مختلفی چون '''خالقیدوزی'''، '''لندرهدوزی''' و '''چهلتکهدوزی''' شناخته میشود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856817/ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص4.]</ref> | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
نمونهای از تکهدوزی چرمی توسط باستانشناسان در مصر کشف شده که قدمت آن به ۹۸۰ سال قبل از میلاد برمیگردد. همچنین در سیبری و مغولستان نیز | نمونهای از تکهدوزی چرمی توسط باستانشناسان در [[مصر]] کشف شده که قدمت آن به ۹۸۰ سال قبل از میلاد برمیگردد. همچنین در [[سیبری]] و [[مغولستان]] نیز نمونههایی از تکهدوزی چرمی و نمدی مربوط به قرن چهارم قبل از میلاد کشف شده که بهعنوان روفرشی، دیوارپوش و پوشش زین بهکار میرفته است.<ref>[https://viragostarmoin.com/applique «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.]</ref> | ||
== تکنیکهای تکهدوزی در مد و لباس == | == تکنیکهای تکهدوزی در مد و لباس == | ||
در تکهدوزی پارچههایی با نقوش مختلف کنار یکدیگر دوخته میشوند که این تکنیک نمادی از بازنگری فرایند تولید لباس و کاهش ضایعات در صنعت نساجی است. برندهای مطرح دنیا از جمله دولچه و گابانا نیز برای ارائهٔ کالکشن لباس زنانهٔ خود در بهار و تابستان ۲۰۲۱م از مدل لباسهای تکهدوزی شده بهمنظور بهرهگیری از تکهپارچههای دورریز که با هدف رساندن مفهوم اتحاد و همدلی همراه بود، استفاده کردند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856817/ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص8-5.]</ref> | در تکهدوزی پارچههایی با نقوش مختلف کنار یکدیگر دوخته میشوند که این تکنیک نمادی از بازنگری فرایند تولید لباس و کاهش ضایعات در صنعت نساجی است. برندهای مطرح دنیا از جمله دولچه و گابانا نیز برای ارائهٔ کالکشن لباس زنانهٔ خود در [[بهار]] و [[تابستان]] ۲۰۲۱م از مدل لباسهای تکهدوزی شده بهمنظور بهرهگیری از تکهپارچههای دورریز که با هدف رساندن مفهوم اتحاد و همدلی همراه بود، استفاده کردند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856817/ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص8-5.]</ref> | ||
در گذشته از تکهدوزی علاوهبر تزیین لباس، برای تقویت قسمتهای فرسودهٔ پوشاک، پنهان کردن سوراخ و همچنین برای بالا بردن عمر لباس از این تکنیک بهره میبردند.<ref>[https://viragostarmoin.com/applique «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.]</ref> | در گذشته از تکهدوزی علاوهبر تزیین لباس، برای تقویت قسمتهای فرسودهٔ پوشاک، پنهان کردن سوراخ و همچنین برای بالا بردن عمر لباس از این تکنیک بهره میبردند.<ref>[https://viragostarmoin.com/applique «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.]</ref> | ||
== ابزارهای لازم برای تکهدوزی == | == ابزارهای لازم برای تکهدوزی == | ||
برای انجام تکهدوزی ابتدا الگوی اولیه ساخته میشود. در گذشته این الگوها معمولاً از چوب، حلب، | برای انجام تکهدوزی ابتدا الگوی اولیه ساخته میشود. در گذشته این الگوها معمولاً از چوب، حلب، [[نقره]]، [[برنز]] و [[مس]] ساخته میشده؛ اما امروزه اکثر قالبها بهصورت آماده و از جنس [[پلاستیک]] در بازار موجود هستند. پارچهٔ مناسب برای تکهدوزی پارچهای است که بهراحتی تاه شده و خاصیت کشسانی نداشته باشد. معمولاً برای تکهدوزی از پارچههای کتان، الیاف مصنوعی، ابریشمی و پنبهای در انواع طرحهای گلدار، چهارخانه، ساده، محرماتی و خالدار استفاده میشود. برای دوخت اکثر پارچهها از نخهای پنبهای یا پلیاستر و برای دوخت پارچههای ابریشمی از نخهای [[ابریشم]] استفاده میشود.<ref>[https://honariran.org/تكه-دوزى-و-چهل-تكه-دوزى/ «تکهدوزی و چهلتکهدوزی»، وبسایت نمایشگاه هنر ایران.]</ref> | ||
== سبکهای دوخت تکهدوزی == | == سبکهای دوخت تکهدوزی == | ||
تکهدوزی به سبکهای مختلفی انجام میشود: | تکهدوزی به سبکهای مختلفی انجام میشود: | ||
* '''طراحی روی کاغذ:''' در روش نخست ابتدا طرح مورد نظر روی کاغذ شطرنجی طراحی و سپس روی پارچه برش داده میشود. قسمتهای اضافی کار به طرف داخل تاه شده و روی پارچهٔ زمینه متصل و با بخیهٔ ریز دوخته میشود. | * '''طراحی روی کاغذ:''' در روش نخست ابتدا طرح مورد نظر روی کاغذ شطرنجی طراحی و سپس روی پارچه برش داده میشود. قسمتهای اضافی کار به طرف داخل تاه شده و روی پارچهٔ زمینه متصل و با بخیهٔ ریز دوخته میشود. | ||
* '''معرق:''' هنرمند قسمتهای معینی از زمینهٔ پارچه را جدا میکند و فضای خالی آن را با پارچهٔ دیگری پر میکند، سپس اطراف برشها را با قیطان به پارچهٔ اصلی بست میزند. | * '''معرق:''' هنرمند قسمتهای معینی از زمینهٔ پارچه را جدا میکند و فضای خالی آن را با پارچهٔ دیگری پر میکند، سپس اطراف برشها را با [[قیطان]] به پارچهٔ اصلی بست میزند. | ||
* '''ضخیمدوزی و برشی:''' از پنج تا شش لایه پارچه با رنگها و طرحهای مختلف استفاده میشود. در این روش، هنرمند الگوی طرح را روی پارچه کشیده و فقط لایهٔ رویی پارچه را برش میزند تا رنگ پارچهٔ زیرین نمایان شود. | * '''ضخیمدوزی و برشی:''' از پنج تا شش لایه پارچه با رنگها و طرحهای مختلف استفاده میشود. در این روش، هنرمند الگوی طرح را روی پارچه کشیده و فقط لایهٔ رویی پارچه را برش میزند تا رنگ پارچهٔ زیرین نمایان شود. | ||
* '''تکهدوزی با [[نمد]]:''' بسیار ساده است و نیازی به برگرداندن قسمتهای کناری آن نیست چون ساییده و ریشریش نمیشوند و فقط قطعات را به پارچهٔ زمینه ثابت میکنند و بخیه میزنند. | * '''تکهدوزی با [[نمد]]:''' بسیار ساده است و نیازی به برگرداندن قسمتهای کناری آن نیست چون ساییده و ریشریش نمیشوند و فقط قطعات را به پارچهٔ زمینه ثابت میکنند و بخیه میزنند. | ||
* '''تکهدوزی مرصعی:''' هنرمند هنر خود را با | * '''تکهدوزی مرصعی:''' هنرمند هنر خود را با [[سنگدوزی]]، [[مرواریددوزی]] و [[منجوقدوزی]] همراه میکند.<ref>[https://pahneparvaz.ir/تاریخچه-هنر-چهل-تکه-دوزی/ «تاریخچۀ هنر چهلتکهدوزی»، پایگاه خبری پهنۀ پرواز.]</ref> | ||
== روشهای تکهدوزی == | == روشهای تکهدوزی == | ||
تکهدوزی بهروش دستی و ماشینی انجام میشود. در روش دستی که با دست یا چرخ خیاطی انجام میشود، بسیار زمانبر و گاهی خستهکننده است؛ اما امکان کنترل تکهها روی پارچه و ایجاد طرحهای پیچیده و دقیق را فراهم میکند. در تکهدوزی ماشینی یا کارخانهای امکان دریافت سفارشات زیاد در مدت زمان کم و راحتی انجام کار وجود دارد. | تکهدوزی بهروش دستی و ماشینی انجام میشود. در روش دستی که با دست یا [[چرخ خیاطی]] انجام میشود، بسیار زمانبر و گاهی خستهکننده است؛ اما امکان کنترل تکهها روی پارچه و ایجاد طرحهای پیچیده و دقیق را فراهم میکند. در تکهدوزی ماشینی یا کارخانهای امکان دریافت سفارشات زیاد در مدت زمان کم و راحتی انجام کار وجود دارد. این روش، کنترل کمتر بر نحوهٔ قراردادن و دوخت تکهها دارد و نیازمند تجهیزات تخصصی و گرانقیمت است.<ref>[https://viragostarmoin.com/applique «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.]</ref> | ||
== کاربرد تکهدوزی == | == کاربرد تکهدوزی == | ||
[[پرونده:تکهدوزی۱.png|جایگزین=کت زنانه تکهدوزی شده|بندانگشتی|کت زنانه تکهدوزی شده]] | |||
تکهدوزی در شهرهای مختلف [[ایران]] بسیار رایج است. در شهرهای [[شوشتر]] و [[دزفول]] دوخت انواع تکهدوزی از مرکز کار شروع میشود و تکهپارچههای لوزی و مثلثیشکل بهصورت دایرههای متحدالمرکز یا بهشکل حلزونی و به رنگهای قرمز تا زرد دوخته میشود.<ref>برزافکن، آشنایی با هنر چهلتکه، 1391ش، ص62 و 63.</ref> در [[سمیرم]] و مناطق مختلف [[چهارمحال و بختیاری]]، تکهدوزی با پارچههای چهارگوش یا مثلثی بلند برای رویهٔ [[لحاف]]، روتختی، بالشت، کیف، سیسمونی بچه، سفرهٔ قند، [[سجاده]]، پرده و دیوارکوب استفاده میشود. در چالشتر چهارمحال و بختیاری از تکهدوزی بهعنوان زیرانداز یا پادری نیز استفاده میشود.<ref>استادآقا، چهلتکهدوزی در فرهنگ مردم ایران، 1386ش، ص83 و 94.</ref> | |||
در شمال ایران در منطقهٔ دیلم، از تکهدوزی برای دوخت [[شلوار]] استفاده میشود. در [[کرمان]] به تکهدوزی، '''چِلبَخشو''' میگویند و از آن برای تهیهٔ لباس بچه استفاده میکنند. در [[ارسنجان]] [[استان فارس]]، چهلتکه نوعی شلوار است که از دوختن پارچههای مربعشکل به یکدیگر تهیه میشود و بیشتر مردان آن را میپوشند. در ابیانه، زنان برای نوزادان خود از پارچهٔ چهلتکه، کتی به نام یل میدوزند. همچنین اگر نوزادی بمیرد، اهالی روستا برای سالم ماندن نوزاد بعدی، کت چهل تکهای را میدوزند که هر یک از تکههای آن توسط یک [[زن]] دوخته شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/12294/2/430 محمدتبار، «چهلتکه»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی (مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی).]</ref> در [[برزک|بَرزُک]] [[کاشان]] نیز برای این منظور هفت رنگ پارچه را به هم میدوزند.<ref>جهانی برزکی، برزک؛ نگین کوهستان، 1385ش، ص60.</ref> | |||
در شمال ایران در منطقهٔ دیلم، از تکهدوزی برای دوخت شلوار استفاده میشود. در کرمان به تکهدوزی، | |||
=== در سایر کشورها === | === در سایر کشورها === | ||
هنر تکهدوزی در آفریقای غربی بهویژه در منطقهٔ آبومی، از قرن ۱۸ میلادی به یک سنت تبدیل شده است. در میان مردم مناطق | هنر تکهدوزی در آفریقای غربی بهویژه در منطقهٔ آبومی، از قرن ۱۸ میلادی به یک سنت تبدیل شده است. در میان مردم مناطق [[اسکاندیناوی]]، [[روسیه]] و [[اروپای شرقی]]، تکهدوزی چرمی بسیار رایج است. بهعلاوه در گجرات هند و [[پاکستان]] و [[مراکش]] نیز از تکهدوزی چرمی برای تزیین لباسهای مردانه و دمپاییهای چرمی استفاده میشود. در اروپای شرقی از تکهدوزی برای تزیین روپوشهای زنانه کاربرد دارد.<ref>[https://viragostarmoin.com/applique «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.]</ref> در حوزهٔ [[آسیای مرکزی]] هنر تکهدوزی بهشکل مقدس انجام میشود. مردم این منطقه برای محافظت در برابر بیماریها و رفع روحیهٔ بدخلقی از هنر تکهدوزی بهعنوان محافظت از خود در برابر نیروهای شیطانی، همیشه همراه خود دارند.<ref>[https://civilica.com/doc/1856817/ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص4.]</ref> قبایل کوچنشین آسیای مرکزی هم برای تزیین کیف و کفش از تکهدوزی نمدی استفاده میکنند.<ref>[https://viragostarmoin.com/applique «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.]</ref> | ||
از قرن ۱۹ میلادی، مردم کشورهای اروپای غربی و آمریکای شمالی آثار تکهدوزی خود را بهطور عمومی در نمایشگاههای هنری به نمایش میگذارند. این هنر علاوهبر جنبهٔ کاربردی، بعد زیباشناختی آن نیز مورد توجه همگان قرار گرفته است.<ref>[https://civilica.com/doc/1856817/ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص5.]</ref> | از قرن ۱۹ میلادی، مردم کشورهای [[اروپای غربی]] و [[آمریکای شمالی]] آثار تکهدوزی خود را بهطور عمومی در نمایشگاههای هنری به نمایش میگذارند. این هنر علاوهبر جنبهٔ کاربردی، بعد زیباشناختی آن نیز مورد توجه همگان قرار گرفته است.<ref>[https://civilica.com/doc/1856817/ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص5.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۵۴: | خط ۸۲: | ||
* محمدتبار، مریم، «چهلتکه»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی (مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی)، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۸ش. | * محمدتبار، مریم، «چهلتکه»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی (مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی)، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۸ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{نساجی}} | |||
[[رده:صنایع دستی]] | |||
[[رده:هنرهای تزئینی]] | |||
