صفحهای تازه حاوی «<big>'''تاسوعا'''</big>؛ روز گرامیداشت ابوالفضل العباس در سنت سوگواری شیعیان در نُهم ماه محرم<br> تاسوعا، عنوان نهمین روز از ماه محرم است که شیعیان و دوستداران امام حسین، با آیینها و آداب و رسوم ویژهای، آن را گرامی داشته و بهیاد مصائب امام حسی...» ایجاد کرد |
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''تاسوعا'''</big>؛ روز گرامیداشت ابوالفضل العباس در سنت سوگواری شیعیان در نُهم ماه محرم<br> | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر = | |||
| زیرنویس تصویر = | |||
| image_alt = | |||
| فایل پادکست =تاسوعا.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =۱۰/۴ | |||
| تاریخ پادکست =۹-۴-۱۴۰۵ | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
<big>'''تاسوعا'''</big>؛ روز گرامیداشت ابوالفضل العباس در سنت [[سوگواری]] [[شیعیان]] در نُهم [[ماه محرم]]<br> | |||
تاسوعا، عنوان نهمین روز از ماه محرم است که شیعیان و دوستداران [[امام حسین]]، با آیینها و آداب و رسوم ویژهای، آن را گرامی داشته و به یاد مصائب امام حسین و خاندان او در ماه محرم سال ۶۱ ق، سوگواری میکنند. در ایران، روز تاسوعا و شب قبل از آن را بهنام حضرت عباس نامگذاری کرده و به یاد او، عزاداری میکنند.<ref>ابراهیمی، «نگاهی به نذورات مردم در دورۀ قاجار»، ۱۳۸۳-۱۳۸۴ش، ص۱۹۳.</ref> | |||
==شرح وقایع روز تاسوعا== | ==شرح وقایع روز تاسوعا== | ||
در روزهای آغازین ماه محرم سال | در روزهای آغازین [[ماه محرم]] سال ۶۱ ق، [[امام حسین]]، [[خانواده]] و یاران اندک او، در سرزمین کربلا توسط نیروهای اعزامی از شهر کوفه به فرماندهی عمر بن سعد، محاصره شدند و حتی راه دسترسی آنها به آب رودخانه فرات نیز بسته شد تا امام حسین، حکمرانی یزید بن معاویه را بر جامعه مسلمان بپذیرد و با او بیعت کند.<ref>طبری، تاریخ طبری، ج5، 1408ق، ص347.</ref><br> | ||
در روز نُهم محرم، شمر با نامهای از طرف عبیدالله بن زیاد، به کربلا آمد که در آن، از عمر بن سعد خواسته بود یا در برخورد با امام حسین جدیت به خرج دهد یا فرماندهی لشکر را به شمر واگذارد. عمر سعد آماده جنگ شد، اما با هجوم لشکریان در عصر تاسوعا، امام حسین با فرستادن برادرش عباس بن علی، از لشکر کوفه مهلت طلبید تا شب را با نماز و تلاوت قرآن به صبح برسانند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A7 «روز تاسوعا» در ویکیشیعه.]</ref><br> | در روز نُهم محرم، شمر با نامهای از طرف عبیدالله بن زیاد، به کربلا آمد که در آن، از عمر بن سعد خواسته بود یا در برخورد با امام حسین جدیت به خرج دهد یا فرماندهی لشکر را به شمر واگذارد. عمر سعد آماده جنگ شد، اما با هجوم لشکریان در عصر تاسوعا، امام حسین با فرستادن برادرش عباس بن علی، از لشکر کوفه مهلت طلبید تا شب را با [[نماز]] و تلاوت قرآن به صبح برسانند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A7 «روز تاسوعا» در ویکیشیعه.]</ref><br> | ||
همچنین در روز نهم محرم، عمر بن سعد پیش از آغاز نبرد با امام حسین، اماننامهای برای عباس بن علی و دیگر فرزندان امالبنین فرستاد تا آنان را از اردوگاه امام حسین جدا کند. این اماننامه، از سوی حضرت عباس و برادران او رد شد و آنها بر وفاداری خود به امام حسین و همراهی با او، تأکید کردند. به همین دلیل شیعیان در مجالس سوگواری محرم، روز تاسوعا را به گرامیداشت وفاداری و شجاعت عباس اختصاص دادهاند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A7 «روز تاسوعا» در ویکیشیعه.]</ref> | همچنین در روز نهم محرم، عمر بن سعد پیش از آغاز نبرد با امام حسین، اماننامهای برای عباس بن علی و دیگر فرزندان امالبنین فرستاد تا آنان را از اردوگاه امام حسین جدا کند. این اماننامه، از سوی حضرت عباس و برادران او رد شد و آنها بر وفاداری خود به امام حسین و همراهی با او، تأکید کردند. به همین دلیل شیعیان در مجالس [[سوگواری]] محرم، روز تاسوعا را به گرامیداشت وفاداری و شجاعت عباس اختصاص دادهاند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A7 «روز تاسوعا» در ویکیشیعه.]</ref> | ||
==مراسم تاسوعا== | ==مراسم تاسوعا== | ||
روز تاسوعا در ایران، همچون روز عاشورا تعطیل رسمی است و مراسم سوگواری با راهاندازی هیأتها و دستههای عزاداری برگزار میشود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A7 «روز تاسوعا» در ویکیشیعه.]</ref> در این روز علاوه بر مراسم ويژه و اختصاصی سوگواری در حسینیهها،<ref>شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۸۷ش، ص۷۲-۷۳.</ref> در محلهها و کوچهها نیز مراسم | روز تاسوعا در ایران، همچون روز عاشورا تعطیل رسمی است و مراسم [[سوگواری]] با راهاندازی هیأتها و دستههای عزاداری برگزار میشود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A7 «روز تاسوعا» در ویکیشیعه.]</ref> در این روز علاوه بر مراسم ويژه و اختصاصی سوگواری در حسینیهها،<ref>شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۸۷ش، ص۷۲-۷۳.</ref> در محلهها و کوچهها نیز مراسم [[روضهخوانی]]، [[سینهزنی]]، [[زنجیرزنی]]، [[تعزیه]] و [[نوحهخوانی]] برگزار میشود. دستههای عزاداری، معمولا در اماکنی مشخص گرد آمده و تا برگزاری نماز ظهر، به [[سوگواری]] میپردازند.<ref>فربد، کتاب ایران (سوگواریهای مذهبی در ایران)، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۶-۱۳۷؛ <br> | ||
کریمی، آداب و رسوم و فرهنگ عامۀ احمدآباد جرقویه، ۱۳۸۸ش، ص۶۵؛ <br> | کریمی، آداب و رسوم و فرهنگ عامۀ احمدآباد جرقویه، ۱۳۸۸ش، ص۶۵؛ <br> | ||
برزویی، آیینها و باورهای مذهبی مردم لرستان، ۱۳۸۴ش، ص۵۵-۵۶؛ <br> | برزویی، آیینها و باورهای مذهبی مردم لرستان، ۱۳۸۴ش، ص۵۵-۵۶؛ <br> | ||
قاسمی، نگین آذربایجان، ج1، ۱۳۷۷ش، ص124؛ ساعدی، خیاو یا مشکینشهر، ۱۳۵۴ش، ص۱۴۸.</ref> | قاسمی، نگین آذربایجان، ج1، ۱۳۷۷ش، ص124؛ ساعدی، خیاو یا مشکینشهر، ۱۳۵۴ش، ص۱۴۸.</ref> | ||
از جملهی نوحهها و اذکار ويژه تاسوعا میتوان به «به دوش عباس علم نصر من الله گرفت *** اجازه از عزیز زهرا گرفت»<ref>کرزبر یاراحمدی، فرهنگ مردم بروجرد، ۱۳۸۸ش، ص۲۷۶ و ۲۷۸.</ref> و «شب تاسوعاست امشب *** کربلا غوغاست امشب»<ref>حاتمی، محرم در کازرون، ۱۳۷۸ش، ص۴۴؛ <br> | از جملهی نوحهها و اذکار ويژه تاسوعا میتوان به «به دوش عباس علم نصر من الله گرفت *** اجازه از عزیز زهرا گرفت»<ref>کرزبر یاراحمدی، فرهنگ مردم بروجرد، ۱۳۸۸ش، ص۲۷۶ و ۲۷۸.</ref> و «شب تاسوعاست امشب *** کربلا غوغاست امشب»<ref>حاتمی، محرم در کازرون، ۱۳۷۸ش، ص۴۴؛ <br> | ||
آسایش، «محرم در کوچ نهارجان بیرجند»، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۹.</ref> اشاره کرد. | آسایش، «محرم در کوچ نهارجان بیرجند»، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۹.</ref> اشاره کرد. | ||
==تاسوعا در نقاط مختلف ایران== | ==تاسوعا در نقاط مختلف ایران== | ||
مراسم تاسوعا، در شهرها و روستاهای مختلف ایران، به صورتهای متفاوت اجرا میشود. در بیرجند، مردم در شب تاسوعا در مسجدی بهنام «مسجد تاسوعا» حاضر شده و نوحهسرایی میکنند، سپس، تا نیمهشب بهسمت حسینیههای دیگر میروند.<ref>بهنیا، بیرجند، نگین کویر، ۱۳۸۰ش، ص۲۷۲.</ref> پس از آن، در روز تاسوعا، هنگام غروب، بیشتر مردم در حسینیهای بهنام «ته ده» به اجرای مراسم «حَسَنیَه» میپردازند. در این مراسم، بزرگان شهر گرد هم جمعشده و زنجیروار، دست چپ خود را به کمر فردی که سمت چپ قرار دارد و دست راست خود را بر گردن نفر سمت راستی قرار میدهند و با ضربآهنگی هماهنگ، نام «حسن» و «حسین» را تکرار میکنند.<ref>بهنیا، بیرجند، نگین کویر، ۱۳۸۰ش، ص273.</ref><br> | مراسم تاسوعا، در شهرها و روستاهای مختلف ایران، به صورتهای متفاوت اجرا میشود. در بیرجند، مردم در شب تاسوعا در مسجدی بهنام «مسجد تاسوعا» حاضر شده و نوحهسرایی میکنند، سپس، تا نیمهشب بهسمت حسینیههای دیگر میروند.<ref>بهنیا، بیرجند، نگین کویر، ۱۳۸۰ش، ص۲۷۲.</ref> پس از آن، در روز تاسوعا، هنگام غروب، بیشتر مردم در حسینیهای بهنام «ته ده» به اجرای مراسم «حَسَنیَه» میپردازند. در این مراسم، بزرگان شهر گرد هم جمعشده و زنجیروار، دست چپ خود را به کمر فردی که سمت چپ قرار دارد و دست راست خود را بر گردن نفر سمت راستی قرار میدهند و با ضربآهنگی هماهنگ، نام «حسن» و «حسین» را تکرار میکنند.<ref>بهنیا، بیرجند، نگین کویر، ۱۳۸۰ش، ص273.</ref><br> | ||
در | در [[تهران]]، مردم در روز تاسوعا، به تکیهها میرفتند.<ref>نجمی، ایران قدیم و تهران قدیم، ۱۳۶۲ش، ص۳۰۷.</ref> مردم سنندج، در این روز، علمها و کتلها را بر دست گرفته و از خانههای بزرگان شهر به سمت خیابانهای اصلی حرکت میکردند. زنان سنندجی، فرزندانی را که نذر حضرت عباس کرده بودند، با بازوبندی سفید، نشان میکردند.<ref>ایازی، آیینۀ سنندج، ۱۳۷۱ش، ص۳۰۳-۳۰۶.</ref> در روستاهای بروجرد نیز، مردم سنت علمبندی خود را در این روز، اجرا میکردند. برای اجرای این سنت، چوبی به بلندی 3-4 متر را انتخاب کرده و آن را با پارچه سبزرنگی میپوشاندند. سپس، پنجهای فلزی که نماد دست بریدهی حضرت عباس است، در بالای علم قرار میدادند. این علمها، جلوی دستههای عزاداری حرکت داده میشد.<ref>کرزبر یاراحمدی، فرهنگ مردم بروجرد، ۱۳۸۸ش، ص۲۷۵-۲۷۶.</ref> شب تاسوعا در آران و بیدگل به «شب عباسعلی» معروف است. مردم در این شب، سنت سنجزنی و سنگزنی دارند که توسط مردان و در دو ردیف انجام میشود.<ref>شاطری، «محرم در کاشان»، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۲-۱۰۳.</ref> در منطقه اردهال کاشان، مردم در مساجد جمع شده و طوق و علم برداشته و از کوچههای شهر عبور میکنند. هر کسی که در این شب، نذری داشته باشد، بین دستههای عزاداری توزیع میکند.<ref> دوستی، «معرفی علایم، نشانهها و وسایل عزاداری محرم در فرهنگ عامه»، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۰.</ref><br> | ||
مردم خراسان، در عصر تاسوعا، عزاداری خود را با ترجیعبند معروف محتشم کاشانی یعنی «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» آغاز کرده و به سمت قبرستانهای شهر میروند. برخی از مردم، علمهایی را با پارچههای رنگین تزئین کرده و در برخی از نواحی، آویزهای فلزی، بر فراز علم، توسط یک نفر از سادات نصب میکردند.<ref>آذری، «محرم در روستای پیشبر قائنات خراسان جنوبی»، ۱۳۸۸ش، ص۹۲-۹۳.</ref> سیرجانیها نیز در امامزادهها و سقاخانهها به برگزاری مراسم روضهخوانی مشغول میشوند. آنها، همچنین، سینیهای بزرگی را از شمع روشن، پُر میکنند.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص274.</ref> در ابیانه، روز تاسوعا را به برگزاری مراسمهایی بهنام «جاق جاقازنی» و «شاداگردانی»، رسم «پارسا» (مختص عروسی قاسم) و نیز نخلگردانی و دستهگردانی میگذرانند.<ref>نظری داشلیبرون، مردمشناسی روستای ابیانه، ۱۳۸۴ش، ص۵۷۷-۵۷۸.</ref> مردم، در توفارقان تبریز، مراسم «شمع قویماق» (شمع گذاشتن)» دارند و شمع روشن میکنند.<ref>وکیلیان، «نذر و نیاز در عاشورای حسینی»، 1383ش، ص۱۰۴.</ref><br> | مردم خراسان، در عصر تاسوعا، عزاداری خود را با ترجیعبند معروف محتشم کاشانی یعنی «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» آغاز کرده و به سمت قبرستانهای شهر میروند. برخی از مردم، علمهایی را با پارچههای رنگین تزئین کرده و در برخی از نواحی، آویزهای فلزی، بر فراز علم، توسط یک نفر از سادات نصب میکردند.<ref>آذری، «محرم در روستای پیشبر قائنات خراسان جنوبی»، ۱۳۸۸ش، ص۹۲-۹۳.</ref> سیرجانیها نیز در امامزادهها و سقاخانهها به برگزاری مراسم روضهخوانی مشغول میشوند. آنها، همچنین، سینیهای بزرگی را از شمع روشن، پُر میکنند.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص274.</ref> در ابیانه، روز تاسوعا را به برگزاری مراسمهایی بهنام «جاق جاقازنی» و «شاداگردانی»، رسم «پارسا» (مختص عروسی قاسم) و نیز نخلگردانی و دستهگردانی میگذرانند.<ref>نظری داشلیبرون، مردمشناسی روستای ابیانه، ۱۳۸۴ش، ص۵۷۷-۵۷۸.</ref> مردم، در توفارقان تبریز، مراسم «شمع قویماق» (شمع گذاشتن)» دارند و شمع روشن میکنند.<ref>وکیلیان، «نذر و نیاز در عاشورای حسینی»، 1383ش، ص۱۰۴.</ref><br> | ||
| خط ۲۹: | خط ۶۲: | ||
نجمی، طهران عهد ناصری، ۱۳۶۴ش، ص۱۲۳.</ref> آبگوشت،<ref>محتاط، سیمای اراک، ج2، ]بیتا[، ص309.</ref> حلیمگندم و پلو<ref>نظری داشلیبرون، مردمشناسی روستای ابیانه، ۱۳۸۴ش، ص398.</ref> اشاره کرد. | نجمی، طهران عهد ناصری، ۱۳۶۴ش، ص۱۲۳.</ref> آبگوشت،<ref>محتاط، سیمای اراک، ج2، ]بیتا[، ص309.</ref> حلیمگندم و پلو<ref>نظری داشلیبرون، مردمشناسی روستای ابیانه، ۱۳۸۴ش، ص398.</ref> اشاره کرد. | ||
==تاسوعا در باور ایرانیان== | ==تاسوعا در باور ایرانیان== | ||
در بیشتر نقاط ایران، نوزاد متولد شده در این روز را عباس یا کلثوم مینامیدند.<ref>ایروانی، «آیینهای عزاداری محرم در محمدآباد جرقویۀ اصفهان»، ۱۳۸۸ش، ص۹۰.</ref> همچنین، کار کردن در روز تاسوعا، توسط بسیاری از مردم مکروه دانسته میشد.<ref>رنجبر، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، ۱۳۷۳ش، ص۴۹۴.</ref> | در بیشتر نقاط ایران، نوزاد متولد شده در این روز را عباس یا کلثوم مینامیدند.<ref>ایروانی، «آیینهای عزاداری محرم در محمدآباد جرقویۀ اصفهان»، ۱۳۸۸ش، ص۹۰.</ref> همچنین، کار کردن در روز تاسوعا، توسط بسیاری از مردم مکروه دانسته میشد.<ref>رنجبر، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، ۱۳۷۳ش، ص۴۹۴.</ref> مردم، در نقاط مختلفی از ایران، بر این باورند که فرشتگان الهی در روز تاسوعا به جمعآوری اشک عزادارن پرداخته و آنها را برای رستاخیز نگه میدارند تا گواه گرامی داشتن [[امام حسین]] و یاران او باشد.<ref>Massé, Croyances et coutumes persanes, 1938, V.I, P126. <br> | ||
شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۸۷ش، ص73.</ref><br> | شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۸۷ش، ص73.</ref><br> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
