صفحهای تازه حاوی «<big>'''تعزیهخوانی'''</big>؛ نوعی نمایش مذهبی از رویدادهای حماسی و حزنانگیز واقعه کربلا<br> تعزیهخوانی یا شبیهخوانی، نوعی نمایش است که معمولا رویدادهای تاریخی و حماسی غمناک زندگی امام حسین و دیگر اهلبیت را بازنمایی میکند. گاهی تعزیه، برخ...» ایجاد کرد |
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''تعزیهخوانی'''</big>؛ نوعی نمایش مذهبی از رویدادهای حماسی و حزنانگیز واقعه کربلا<br> | <big>'''تعزیهخوانی'''</big>؛ نوعی نمایش مذهبی از رویدادهای حماسی و حزنانگیز واقعه کربلا<br> | ||
تعزیهخوانی یا شبیهخوانی، نوعی نمایش است که معمولا رویدادهای تاریخی و حماسی غمناک زندگی امام حسین و دیگر اهلبیت را بازنمایی میکند. گاهی | تعزیهخوانی یا شبیهخوانی، نوعی نمایش است که معمولا رویدادهای تاریخی و حماسی غمناک زندگی [[امام حسین]] و دیگر [[اهلبیت]] را بازنمایی میکند. گاهی [[تعزیه]]، برخی موضوعات الحاقی انتقادی، هجوآمیز و شاد را نیز در برمیگیرد. | ||
==خاستگاه تعزیهخوانی== | ==خاستگاه تعزیهخوانی== | ||
تراژدی موجود در ادبیات مذهبی ایران، همواره متأثر از واقعه کربلا و شهادت امام حسین بوده و در همین راستا، بهصورت شبیهخوانی، متجلی شده است.<ref>بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص17.</ref> تعزیهخوانی و نحوهی بیان در آن، از عوامل فرهنگی متعددی اثر پذیرفته است. از نظر برخی پژوهشگران، ایرانیانِ در پدید آوردن تعزیه و شبیهخوانی، به سنت نمایشهای آیینی نیاکان خود مانند «مصائب میترا»، حماسه «یادگار زریران»، آیین «سیاوشان»<ref>رضوانی، «پیدایش نمایش و رقص در ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۱۶۷؛ <br> | تراژدی موجود در ادبیات مذهبی ایران، همواره متأثر از [[واقعه کربلا]] و [[شهادت]] [[امام حسین]] بوده و در همین راستا، بهصورت شبیهخوانی، متجلی شده است.<ref>بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص17.</ref> تعزیهخوانی و نحوهی بیان در آن، از عوامل فرهنگی متعددی اثر پذیرفته است. از نظر برخی پژوهشگران، ایرانیانِ در پدید آوردن تعزیه و شبیهخوانی، به سنت نمایشهای آیینی نیاکان خود مانند «مصائب میترا»، حماسه «یادگار زریران»، آیین «سیاوشان»<ref>رضوانی، «پیدایش نمایش و رقص در ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۱۶۷؛ <br> | ||
بلوکباشی، «فراز و فرود نمایش قدسیانۀ تعزیه»، ۱۳۸۱ش، ص۵؛ <br> | بلوکباشی، «فراز و فرود نمایش قدسیانۀ تعزیه»، ۱۳۸۱ش، ص۵؛ <br> | ||
بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص42.</ref> و سوگواری در سالگرد کشته شدن مغان (اسمردیس)<ref>Benjamin, Persia and the Persians, 1887, P376.</ref> پایبند بوده و از برخی عناصر اسطورهای و حماسی آنها، بهره گرفتهاند.<ref>بلوکباشی، «فراز و فرود نمایش قدسیانۀ تعزیه»، ۱۳۸۱ش، ص۵؛ <br> | بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص42.</ref> و سوگواری در سالگرد کشته شدن مغان (اسمردیس)<ref>Benjamin, Persia and the Persians, 1887, P376.</ref> پایبند بوده و از برخی عناصر اسطورهای و حماسی آنها، بهره گرفتهاند.<ref>بلوکباشی، «فراز و فرود نمایش قدسیانۀ تعزیه»، ۱۳۸۱ش، ص۵؛ <br> | ||
بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص47-48.</ref> گروهی از محققان، تعزیهخوانی را ادامهی راه شاهنامهخوانی میدانند.<ref>شیروانی، «تئاتر ایرانی»، ۱۳۳۷ش، ص۶۳.</ref> | بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص47-48.</ref> گروهی از محققان، تعزیهخوانی را ادامهی راه شاهنامهخوانی میدانند.<ref>شیروانی، «تئاتر ایرانی»، ۱۳۳۷ش، ص۶۳.</ref> | ||
==پیشینه تعزیهخوانی== | ==پیشینه تعزیهخوانی== | ||
برخی از پژوهشگران با استناد به نسخههای تعزیهخوانی برجای مانده از دوره دیلمیان،<ref>باستان، «شبیهخوانی و تعزیهخوانی»، ۱۳۴۶ش، ص13-14.</ref> قدمت تعزیهخوانی را به دوران دیلمیان نسبت دادهاند و معتقدند که پس از حکومت دیلمیان، تعزیهخوانی هم از رونق افتاد و دوباره در دوره صفویان پررنگ شد.<br> | برخی از پژوهشگران با استناد به نسخههای تعزیهخوانی برجای مانده از دوره دیلمیان،<ref>باستان، «شبیهخوانی و تعزیهخوانی»، ۱۳۴۶ش، ص13-14.</ref> قدمت تعزیهخوانی را به دوران دیلمیان نسبت دادهاند و معتقدند که پس از حکومت دیلمیان، تعزیهخوانی هم از رونق افتاد و دوباره در دوره صفویان پررنگ شد.<br> | ||
پیش از آنکه تعزیهخوانی، صورت نمایشی مستقلی به خود بگیرد، نشان دادن وقایع | پیش از آنکه تعزیهخوانی، صورت نمایشی مستقلی به خود بگیرد، نشان دادن [[وقایع کربلا]]، بهویژه [[شهادت]] [[امام حسین]]، تنها بهصورت شبیهگردانی در میان دستههای عزاداری رایج بوده است. در این سنت آیینی، افرادی را شبیه به امامان و شهیدان، سوار بر اسب، در گذرها و محلههای مختلف شهری میگرداندند. گاهی زبان حال شهیدان و صحنههایی از وقایع کربلا نیز با حرکات نمادین اجرا میشد.<ref>بلوکباشی، نخلگردانی، ۱۳۸۰ش، ص103.</ref> در دوران [[صفویان]]، این شبیهسازی، در [[میدان نقش جهان]] در [[اصفهان]]، اجرا میشد و از تابوتهایی که هر کدام به یاد و نام یکی از شهدای کربلا بود، استفاده میکردند.<ref>تاورنیه، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص412-414.</ref> پس از آن، نمایش واقعه کربلا بر روی ارابههایی اجرا میشد که بهشکل صحنه تئاتر تزئین گردیده و روی هر کدام، به قسمتی از واقعهی کربلا اشاره میشد.<ref>ممنون، «نخستین تعزیهها در ایران»، ۱۳۵۱ش، ص23؛ <br> | ||
ممنون، «پیدایش و تکامل تعزیه»، ۱۳۸۰ش، ص11.</ref> کمکم شبیهسازیها و شبیهگردانیها، بهصورت شبیهخوانیهای امروزی درآمد و اجرای این گونه از نمایشها در مکانهایی ثابت مانند حسینیهها، مساجد، امامزادهها و تکیههای شهری و روستایی صورت میگرفت.<ref>بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص44.</ref><br> | ممنون، «پیدایش و تکامل تعزیه»، ۱۳۸۰ش، ص11.</ref> کمکم شبیهسازیها و شبیهگردانیها، بهصورت شبیهخوانیهای امروزی درآمد و اجرای این گونه از نمایشها در مکانهایی ثابت مانند حسینیهها، مساجد، امامزادهها و تکیههای شهری و روستایی صورت میگرفت.<ref>بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص44.</ref><br> | ||
تعزیهخوانی در دوره قاجار به اوج و شکوه خود رسید، اما در دوره رضاخان، ممنوعیتهای متعددی بر سر راه این نمایش آیینی بهوجود آمد.<ref>غفاری، «دربارۀ تشبیه مالیات گرفتن معینالبکا»، ۱۳۵۷ش، ص181.</ref> در سالهای اخیر، تعزیهخوانی، دوباره به یکی از نمایشهای مورد علاقه مردم تبدیل شده است. نمایش تعزیه، در | تعزیهخوانی در دوره قاجار به اوج و شکوه خود رسید، اما در دوره رضاخان، ممنوعیتهای متعددی بر سر راه این نمایش آیینی بهوجود آمد.<ref>غفاری، «دربارۀ تشبیه مالیات گرفتن معینالبکا»، ۱۳۵۷ش، ص181.</ref> در سالهای اخیر، تعزیهخوانی، دوباره به یکی از نمایشهای مورد علاقه مردم تبدیل شده است. نمایش تعزیه، در ۱۳۸۹ش، در فهرست آثار معنوی ایران در [[یونسکو]]، به ثبت رسید.<ref>[https://fa.irunesco.org/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D8%B9%D8%B2%DB%8C%D9%87-1389/ «هنر نمایشی آیین تعزیه (1389)»، کمیسیون ملی یونسکو_ایران.]</ref> | ||
==تعزیهگردان== | ==تعزیهگردان== | ||
هر دسته از تعزیهخوانها، زیر نظر یک تعزیهگردان که با نامهای «معین البکا» و «استاد» نیز شناخته میشوند، کار میکنند. تعیین نقش و وظایف تعزیهخوانها، شیوه چیدمان مجلس، یادآوری اشعار و بیان حالات، اصلاح حرکتها و گفتار هر کدام از تعزیهخوانها در زمان اجرای نقش، از جملهی وظایف یک تعزیهگردان است.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیهخوانی، ۱۳۸۰ش، ص۳۴۵-۳۴۶.</ref><br> | هر دسته از تعزیهخوانها، زیر نظر یک تعزیهگردان که با نامهای «معین البکا» و «استاد» نیز شناخته میشوند، کار میکنند. تعیین نقش و وظایف تعزیهخوانها، شیوه چیدمان مجلس، یادآوری اشعار و بیان حالات، اصلاح حرکتها و گفتار هر کدام از تعزیهخوانها در زمان اجرای نقش، از جملهی وظایف یک تعزیهگردان است.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیهخوانی، ۱۳۸۰ش، ص۳۴۵-۳۴۶.</ref><br> | ||
| خط ۳۱: | خط ۳۴: | ||
تعزیهخوانی، معمولا روی سکو یا صحن تکیهخانهها، روی بام مسطح آبانبار حسینیهها، روی تیر چوبی حوض سراها، کاروانسراها و خانهها، در صحن امامزادهها، در فضای قبرستان یا جلو خان قهوهخانهها اجرا میشد. ویژگی مشترک تمام این فضاها، باز بودن آنها بوده که در سرما و بارندگی و نیز در گرمای سوزان تابستان، چادرهایی را بر فراز این محوطه بر میافراشتند. گاهی این چادرها، از جنس پارچههای کشمیری و بسیار گرانبها بودند که نقوش زره، خنجر، سپر و انواع اسلحه روی آن دوخته میشد.<ref>فلاندن، سفرنامه، ۱۳۲۴ش، ص۱۰۱.</ref><br> | تعزیهخوانی، معمولا روی سکو یا صحن تکیهخانهها، روی بام مسطح آبانبار حسینیهها، روی تیر چوبی حوض سراها، کاروانسراها و خانهها، در صحن امامزادهها، در فضای قبرستان یا جلو خان قهوهخانهها اجرا میشد. ویژگی مشترک تمام این فضاها، باز بودن آنها بوده که در سرما و بارندگی و نیز در گرمای سوزان تابستان، چادرهایی را بر فراز این محوطه بر میافراشتند. گاهی این چادرها، از جنس پارچههای کشمیری و بسیار گرانبها بودند که نقوش زره، خنجر، سپر و انواع اسلحه روی آن دوخته میشد.<ref>فلاندن، سفرنامه، ۱۳۲۴ش، ص۱۰۱.</ref><br> | ||
برنامه تعزیهخوانیها، معمولا | برنامه تعزیهخوانیها، معمولا ۱۰ روزه بود که با روایت حرکت تاریخی [[امام حسین]] از [[مدینه]] شروع و تا [[شهادت]] او در روز [[عاشورا]] و اسیر شدن خاندان او ادامه مییافت. ترتیب موضوع هر مجلس [[تعزیه]]، در برخی از تکیهها نیز متفاوت بود. در تعزیهخوانیها، از ابزار و مجموعهای از نشانهها برای بیان مقصد، تجسم مکان یا نشان دادن رفتاری خاص استفاده میکردند. برای مثال، تشت آب و چند شاخه گیاه، نماد شط فرات؛<ref>بلوکباشی، تعزیهخوانی، حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی، ۱۳۸۳ش، ص64-65.</ref> لباس قرمز و خونآلود، معرف شمر و دشمنان امام؛ جامه بلند سبز معرف امام و پیراهن مشکی و پوشاندن صورت، معرف زنان تعزیه بود.<ref>جهانبگلو، «تئاترهای مذهبی اروپا در قرون وسطى و مقایسۀ آن با شبیهخوانی»، شماره 6، ۱۳۳۶ش، ص18.</ref> | ||
==اصطلاحات رایج در تعزیه== | ==اصطلاحات رایج در تعزیه== | ||
از جمله واژهها و اصطلاحات رایج در نمایش تعزیه میتوان به موارد زیر اشاره کرد: <br> | از جمله واژهها و اصطلاحات رایج در نمایش تعزیه میتوان به موارد زیر اشاره کرد: <br> | ||
| خط ۴۸: | خط ۵۲: | ||
# '''موافقخوان''': کسی که نقش اولیا را بازی میکند؛ | # '''موافقخوان''': کسی که نقش اولیا را بازی میکند؛ | ||
# '''مخالفخوان''': کسی که نقش دشمنان اولیا را بازی میکند؛ | # '''مخالفخوان''': کسی که نقش دشمنان اولیا را بازی میکند؛ | ||
# '''دستگاه''': هر تعزیه کامل که به «مجلس» نیز معروف است.<ref>مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، 1395ش، ص125.</ref><br> | # '''دستگاه''': هر [[تعزیه]] کامل که به «مجلس» نیز معروف است.<ref>مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، 1395ش، ص125.</ref><br> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
