صفحهای تازه حاوی «<big>'''خاورمیانه'''</big>؛ منطقهای مهم از نظر اقتصادی و سیاسی، در غرب آسیا و شمال آفریقا.<br> خاورمیانه، اصطلاحی سیاسی و جغرافیایی است که برای تعیین کشورهای واقع در جنوب غرب آسیا و نیز شمال شرقی آفریقا بهکار میرود.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240816/%D8%AE%D...» ایجاد کرد |
جز ویکی سازی |
||
| (۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''خاورمیانه'''</big>؛ منطقهای مهم از نظر اقتصادی و سیاسی، در غرب آسیا و شمال آفریقا.<br> | <big>'''خاورمیانه'''</big>؛ منطقهای مهم از نظر اقتصادی و سیاسی، در غرب آسیا و شمال آفریقا.<br> | ||
خاورمیانه، اصطلاحی سیاسی و جغرافیایی است که برای تعیین کشورهای واقع در جنوب غرب آسیا و نیز شمال شرقی آفریقا بهکار میرود.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240816/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87 امین، «خاورمیانه»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> از جمله کشورهای عضو خاورمیانه میتوان به ایران، عربستان، افغانستان، پاکستان، امارات متحده | خاورمیانه، اصطلاحی سیاسی و جغرافیایی است که برای تعیین کشورهای واقع در جنوب غرب آسیا و نیز شمال شرقی آفریقا بهکار میرود.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240816/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87 امین، «خاورمیانه»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> از جمله کشورهای عضو خاورمیانه میتوان به ایران، عربستان، افغانستان، پاکستان، [[امارات متحده عربی]]، بحرین، سوریه، اردن و [[لبنان]] اشاره کرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1+%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87 واژهنامه آزاد، «خاورمیانه»، سایت واژهیاب.]</ref> | ||
==واژهشناسی== | ==واژهشناسی== | ||
خاورمیانه، سرزمینی با ویژگیهای گوناگون است که توسط اروپاییان نامگذاری و برای نخستینبار توسط آمریکاییها استفاده شد. منظور از خاورمیانه، منطقهای در اطراف خلیج فارس است که اگر از اروپا به آن نگاه کنیم نه نزدیک است (خاور نزدیک شامل مناطق بین دریای مدیترانه و خلیج فارس) و نه دور (خاور دور شامل مناطق ساحلی اقیانوس آرام)، بلکه میانه (خاور میانه) است. این واژه در زبان انگلیسی بهصورت «Middle East» خوانده شده و در زبان عربی نیز به «الشرقالاوسط» معروف است.<ref> [https://www.hedayatmizan.ir/site/content/20547 «خاورمیانه کجاست؟»، سایت مؤسسه فرهنگی و آموزشی هدایت میزان.]</ref> | خاورمیانه، سرزمینی با ویژگیهای گوناگون است که توسط اروپاییان نامگذاری و برای نخستینبار توسط آمریکاییها استفاده شد. منظور از خاورمیانه، منطقهای در اطراف [[خلیج فارس]] است که اگر از اروپا به آن نگاه کنیم نه نزدیک است (خاور نزدیک شامل مناطق بین دریای مدیترانه و خلیج فارس) و نه دور (خاور دور شامل مناطق ساحلی اقیانوس آرام)، بلکه میانه (خاور میانه) است. این واژه در زبان انگلیسی بهصورت «Middle East» خوانده شده و در زبان عربی نیز به «الشرقالاوسط» معروف است.<ref> [https://www.hedayatmizan.ir/site/content/20547 «خاورمیانه کجاست؟»، سایت مؤسسه فرهنگی و آموزشی هدایت میزان.]</ref> | ||
=== اصطلاح غرب آسیا === | |||
برخی کارشناسان بر این باورند که اصطلاح خاورمیانه، تنها برای اروپاییان حامل مفهوم بوده و آنها از زاویۀ غرب به این منطقه نگاه کرده و نام خاورمیانه را برگزیدهاند. این در حالی است که مرکز نداشتن کرۀ زمین، از نظر هندسی، از بدیهیات بوده و نمیتوان هیچ نقطهای را بهعنوان مرکز جهان متصور شد. بنابراین، اصطلاح خاورمیانه، تنها برای گروهی از مردم در یک نقطۀ جهان معنا داشته و اصطلاح بهتر برای این منطقه را، غرب آسیا معرفی کردهاند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/06/06/841921/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87 «چرا (غرب آسیا) بهجای (خاورمیانه)؟»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
==پیشینه== | ==پیشینه== | ||
این اصطلاح، برای نخستینبار، توسط یک مورخ آمریکایی در 1902م، به کار گرفته شد. او، برای تشریح منطقۀ خلیج | این اصطلاح، برای نخستینبار، توسط یک مورخ آمریکایی در 1902م، به کار گرفته شد. او، برای تشریح منطقۀ [[خلیج فارس]]، از واژه خاورمیانه استفاده کرد. شواهدی دیگر نیز به استفاده از این واژه، توسط وزارت خارجه بریتانیا، در اواسط دهۀ 19 میلادی وجود دارد. این مفهوم، در طول جنگ جهانی دوم و درست در زمانی که مقر نیروهای بریتانیا و متفقین در قاهره بود (معروف به مقر خاورمیانه)، برای جهانیان روشن شد.<ref>Beaumont, The Middle East: A Geographical Study, 1988, P1, 3; | ||
درایسدل، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال افریقا، ۱۳۷۴ش، ص20. | درایسدل، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال افریقا، ۱۳۷۴ش، ص20. | ||
</ref> | </ref> | ||
==جغرافیای خاورمیانه== | ==جغرافیای خاورمیانه== | ||
در تعریف این اصطلاح سیاسی، هیچ محدوده دقیقی برای خاورمیانه در نظر گرفته نشده و هیچ تعریف ثابتی برای آن وجود ندارد. کشورهای ترکیه، ایران، فلسطین، اردن، سوریه، لبنان، عراق، عربستان، یمن، عمان، امارات | در تعریف این اصطلاح سیاسی، هیچ محدوده دقیقی برای خاورمیانه در نظر گرفته نشده و هیچ تعریف ثابتی برای آن وجود ندارد. کشورهای ترکیه، ایران، فلسطین، اردن، سوریه، لبنان، عراق، عربستان، یمن، عمان، [[امارات متحده عربی]]، قطر، بحرین، مصر و لیبی، بهطور قطع، عضو خاورمیانه که بهعنوان پل ارتباطی بین سه قارۀ اروپا، آسیا و آفریقا است، محسوب میشوند. برخی از کشورهای دیگر مانند سودان، قبرس، الجزایر، تونس و مراکش نیز گاهی به این لیست اضافه میشوند.<ref>Berle, Tides of Crisis, 1968, P151; Beaumont, The Middle East: A Geographical Study, 1988, P186; Held, Middle East Patterns, 1994, P74; | ||
درایسدل، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال افریقا، ۱۳۷۴ش، ص20. | درایسدل، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال افریقا، ۱۳۷۴ش، ص20. | ||
</ref> | </ref> | ||
==دین در خاورمیانه== | ==دین در خاورمیانه== | ||
خاورمیانه، از نخستین خاستگاههای تمدن بشری در جهان محسوب میشود. این منطقه، مهد اصلی سه دین و آیین یکتاپرستی یعنی یهودیت، مسیحیت و اسلام است.<ref>Held, Middle East Patterns, 1994, P13-14; Berle, Tides of Crisis, 1968, P155, 161; <br> | خاورمیانه، از نخستین خاستگاههای تمدن بشری در جهان محسوب میشود. این منطقه، مهد اصلی سه دین و آیین یکتاپرستی یعنی یهودیت، مسیحیت و اسلام است.<ref>Held, Middle East Patterns, 1994, P13-14; Berle, Tides of Crisis, 1968, P155, 161; <br> | ||
| خط ۲۲: | خط ۲۸: | ||
حکومت عثمانی در مقابل متفقین قرار گرفت. بههمین دلیل، دولت انگلیس، از شورش اعراب علیه دولت عثمانی حمایت و قدرت عثمانی را تضعیف کرد.<ref>ژان پیر درینیک، خاورمیانه در قرن بیستم، ۱۳۶۸ش، ص68.</ref> با پایان یافتن جنگ جهانی اول، دولتهای عربی در حکومت عثمانی که تجربههایی در زمینههای آموزش کشورداری، دانش حکومت، ارتباط با دیوانسالاری حکومتی، تبعیت از اصول و قوانین جدید از طریق سرشماری، ثبت اراضی، اداره امور مالیاتی و نیز خدمت سربازی کسب کرده بودند، اجازه یافتند که ضمن پذیرش قیمومت دولتهای بزرگ (انگلستان و فرانسه)، بهصورت کشورهای مستقل درآیند. بهدلیل نارضایتی ملتها، از مستعمره شدن کشورهای خود، هدف جدید دولتهای عرب، کسب استقلال از حکومتهای استعماری شد. به این ترتیب، پس از جنگ جهانی اول، دولتهای جدید روی کار آمدند و تلاش کرند تا بهتدریج خود را در جامعه بینالملل تثبیت کنند. هرچند، این تحولات منطقهای، مشکلات بزرگی را در ادامه به همراه داشت، مانند اشغال فلسطین توسط صهیونیستها، منازعه اعراب و اسرائیل و درنهایت بیثباتی سیاسی کشورهای خاورمیانه.<ref>فیلیپ خوری حتی، شرق نزدیک در تاریخ: یک سرگذشت پنج هزار ساله، ۱۳۸۲ش، ص531.</ref> | حکومت عثمانی در مقابل متفقین قرار گرفت. بههمین دلیل، دولت انگلیس، از شورش اعراب علیه دولت عثمانی حمایت و قدرت عثمانی را تضعیف کرد.<ref>ژان پیر درینیک، خاورمیانه در قرن بیستم، ۱۳۶۸ش، ص68.</ref> با پایان یافتن جنگ جهانی اول، دولتهای عربی در حکومت عثمانی که تجربههایی در زمینههای آموزش کشورداری، دانش حکومت، ارتباط با دیوانسالاری حکومتی، تبعیت از اصول و قوانین جدید از طریق سرشماری، ثبت اراضی، اداره امور مالیاتی و نیز خدمت سربازی کسب کرده بودند، اجازه یافتند که ضمن پذیرش قیمومت دولتهای بزرگ (انگلستان و فرانسه)، بهصورت کشورهای مستقل درآیند. بهدلیل نارضایتی ملتها، از مستعمره شدن کشورهای خود، هدف جدید دولتهای عرب، کسب استقلال از حکومتهای استعماری شد. به این ترتیب، پس از جنگ جهانی اول، دولتهای جدید روی کار آمدند و تلاش کرند تا بهتدریج خود را در جامعه بینالملل تثبیت کنند. هرچند، این تحولات منطقهای، مشکلات بزرگی را در ادامه به همراه داشت، مانند اشغال فلسطین توسط صهیونیستها، منازعه اعراب و اسرائیل و درنهایت بیثباتی سیاسی کشورهای خاورمیانه.<ref>فیلیپ خوری حتی، شرق نزدیک در تاریخ: یک سرگذشت پنج هزار ساله، ۱۳۸۲ش، ص531.</ref> | ||
==جنگ جهانی دوم و پیامدهای آن== | ==جنگ جهانی دوم و پیامدهای آن== | ||
در طول جنگ جهانی دوم، کشورهای عضو خاورمیانه، بهصورت مستقیم در جنگ شرکت نکردند. اما، بهدلیل مستعمره بودن بسیاری از دولتهای عربی، آنها با وعدۀ استقلال، به حمایت از کشورهای انگلیس و فرانسه پرداختند. با پایان یافتن جنگ، دولتهای استعمارگر، به وعدههای خود عمل نکردند. درنتیجه، کشورهای عربی برای دستیابی به استقلال خود دست به تلاشهایی بیوقفه زدند. عربستان سعودی، یمن، عراق و مصر به استقلال رسیدند. پس از آن، در 1322ش، با خروج اجباری نیروهای فرانسه، کشورهای سوریه و لبنان نیز مستقل شدند. در 1324ش، اتحادیه عرب شکل گرفت. در 1325ش، کشور امیرنشین اردن نیز مستقل شد. پس از آن، جنبشهای استقلالطلبانه در سایر کشورهای عربی نیز به وقوع پیوست و کشورهای لیبی (در 1330ش)، کویت (در 1340ش)، یمن جنوبی (در 1346ش) و امارات متحده عربی (در 1350ش) مستقل شدند.<ref>برنارد لوئیس، خاورمیانه: دو هزار سال تاریخ از ظهور مسیحیت تا امروز، ۱۳۸۱ش، ج1، ص362؛ <br> | در طول جنگ جهانی دوم، کشورهای عضو خاورمیانه، بهصورت مستقیم در جنگ شرکت نکردند. اما، بهدلیل مستعمره بودن بسیاری از دولتهای عربی، آنها با وعدۀ استقلال، به حمایت از کشورهای انگلیس و فرانسه پرداختند. با پایان یافتن جنگ، دولتهای استعمارگر، به وعدههای خود عمل نکردند. درنتیجه، کشورهای عربی برای دستیابی به استقلال خود دست به تلاشهایی بیوقفه زدند. عربستان سعودی، یمن، عراق و مصر به استقلال رسیدند. پس از آن، در 1322ش، با خروج اجباری نیروهای فرانسه، کشورهای سوریه و لبنان نیز مستقل شدند. در 1324ش، اتحادیه عرب شکل گرفت. در 1325ش، کشور امیرنشین اردن نیز مستقل شد. پس از آن، جنبشهای استقلالطلبانه در سایر کشورهای عربی نیز به وقوع پیوست و کشورهای لیبی (در 1330ش)، کویت (در 1340ش)، یمن جنوبی (در 1346ش) و [[امارات متحده عربی]] (در 1350ش) مستقل شدند.<ref>برنارد لوئیس، خاورمیانه: دو هزار سال تاریخ از ظهور مسیحیت تا امروز، ۱۳۸۱ش، ج1، ص362؛ <br> | ||
پیتر منسفیلد، تاریخ خاورمیانه، ۱۳۸۵ش، ج1، ص259-263.</ref> | پیتر منسفیلد، تاریخ خاورمیانه، ۱۳۸۵ش، ج1، ص259-263.</ref> | ||
==خاورمیانه و جنگ سرد== | ==خاورمیانه و جنگ سرد== | ||
دو قدرت جهانی یعنی آمریکا و شوروی از 1324ش، خاورمیانه را وارد یک جنگ سرد کردند که پیامدهایی تأثیرگذار بر منطقه داشته است. کارشناسان، دو دلیل اصلی این جنگ سرد را دستیابی به منابع نفتی و نیز دستیابی به برتری راهبردی در خاورمیانه میدانند. این جنگ، یک جنگ ایدئولوژیک میان دو نظام متفاوت یعنی سرمایهداری و کمونیسم بود. نفوذ این دو قدرت فرامنطقهای، خاورمیانه را به مدت چهار دهه درگیر این جنگ سرد کرده و همچنین، کشورهای خاورمیانه بر اساس گرایش خود به شعارهای اقتصادی و سیاسی آمریکا و شوروی، به دو بلوک غرب و شرق تقسیم شدند.<ref>Peter Sluglett, "The coldwar in the Middle East", 2010, P41-42; <br> | دو قدرت جهانی یعنی آمریکا و شوروی از 1324ش، خاورمیانه را وارد یک جنگ سرد کردند که پیامدهایی تأثیرگذار بر منطقه داشته است. کارشناسان، دو دلیل اصلی این جنگ سرد را دستیابی به منابع نفتی و نیز دستیابی به برتری راهبردی در خاورمیانه میدانند. این جنگ، یک جنگ ایدئولوژیک میان دو نظام متفاوت یعنی سرمایهداری و کمونیسم بود. نفوذ این دو قدرت فرامنطقهای، خاورمیانه را به مدت چهار دهه درگیر این جنگ سرد کرده و همچنین، کشورهای خاورمیانه بر اساس گرایش خود به شعارهای اقتصادی و سیاسی آمریکا و شوروی، به دو بلوک غرب و شرق تقسیم شدند.<ref>Peter Sluglett, "The coldwar in the Middle East", 2010, P41-42; <br> | ||
| خط ۴۱: | خط ۴۸: | ||
منطقۀ خاورمیانه، یکی از بیثباتترین مناطق جهان است. تحولات رخ داده در خاورمیانه، پس از 11 سپتامبر، منجر به افول قدرت آمریکا در منطقه شده است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که دموکراتیک شدن جهان عرب، منجر به کاهش تنشهای اعراب با ایران و برقراری روابط بهتر با آنها شده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/220539/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87 حافظیان، «ایران در خاورمیانه: روندهای آینده منطقه»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> علاوه بر آن، پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، حمایت ایران از گروههای مقاومت در برابر تروریستهای منطقهای، توسعۀ قدرت نظامی ایران، موقعیت ژئوپولتیک ایران در منطقه،<ref>[https://tv4.ir/episodeinfo/283638 «کابوس آمریکا؛ قسمت 10: ایران شاهراه خاورمیانه»، وبسایت شبکه چهار سیما، تاریخ بارگذاری: 14 دی 1400ش.]</ref> پیشینۀ تاریخی، فرهنگی و تمدن باستانی ایران بهعنوان کشوری کهن، محور قرار گرفتن ایدئولوژی و طرح منابع جدید سیاسی و اقتصادی در ایران،<ref> [http://www.spba.ir/article_127677.html نصیری، سوناز، «بررسی مؤلفه های قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در منطقه خاورمیانه»، فصلنامه علمی مطالعات قدرت نرم، تاریخ بازدید: 29 مرداد 1401ش.]</ref> توانست ایران را به یک قدرت منطقهای در خاورمیانه تبدیل کند. | منطقۀ خاورمیانه، یکی از بیثباتترین مناطق جهان است. تحولات رخ داده در خاورمیانه، پس از 11 سپتامبر، منجر به افول قدرت آمریکا در منطقه شده است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که دموکراتیک شدن جهان عرب، منجر به کاهش تنشهای اعراب با ایران و برقراری روابط بهتر با آنها شده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/220539/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87 حافظیان، «ایران در خاورمیانه: روندهای آینده منطقه»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> علاوه بر آن، پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، حمایت ایران از گروههای مقاومت در برابر تروریستهای منطقهای، توسعۀ قدرت نظامی ایران، موقعیت ژئوپولتیک ایران در منطقه،<ref>[https://tv4.ir/episodeinfo/283638 «کابوس آمریکا؛ قسمت 10: ایران شاهراه خاورمیانه»، وبسایت شبکه چهار سیما، تاریخ بارگذاری: 14 دی 1400ش.]</ref> پیشینۀ تاریخی، فرهنگی و تمدن باستانی ایران بهعنوان کشوری کهن، محور قرار گرفتن ایدئولوژی و طرح منابع جدید سیاسی و اقتصادی در ایران،<ref> [http://www.spba.ir/article_127677.html نصیری، سوناز، «بررسی مؤلفه های قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در منطقه خاورمیانه»، فصلنامه علمی مطالعات قدرت نرم، تاریخ بازدید: 29 مرداد 1401ش.]</ref> توانست ایران را به یک قدرت منطقهای در خاورمیانه تبدیل کند. | ||
==بیداری اسلامی در خاورمیانه== | ==بیداری اسلامی در خاورمیانه== | ||
بیداری اسلامی، عنوان سلسله قیامهایی در کشورهای عربی (منطقۀ خاورمیانه) است که از نیمه دوم 1389ش شروع شد. اولین موجِ این بیداری، در کشور تونس رخ داد. پس از آن، مردم در کشورهای مصر، لیبی، یمن و بحرین نیز با این قیامها همراه شده و منجر به سرنگونی حکومت شدند. در جریانِ این قیامها، مردم، بهدنبال تحقق خواستههای خود بر اساس اسلام بوده و مبنای حرکتی آنها، دین اسلام بود. مجموعۀ این قیامها، توسط آیتالله | بیداری اسلامی، عنوان سلسله قیامهایی در کشورهای عربی (منطقۀ خاورمیانه) است که از نیمه دوم 1389ش شروع شد. اولین موجِ این بیداری، در کشور تونس رخ داد. پس از آن، مردم در کشورهای مصر، لیبی، یمن و بحرین نیز با این قیامها همراه شده و منجر به سرنگونی حکومت شدند. در جریانِ این قیامها، مردم، بهدنبال تحقق خواستههای خود بر اساس اسلام بوده و مبنای حرکتی آنها، دین اسلام بود. مجموعۀ این قیامها، توسط [[سید علی خامنهای|آیتالله خامنهای]]، رهبر جمهوری اسلامی ایران، «بیداری اسلامی» نام گرفت.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%A8%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «بیداری اسلامی»، سایت ویکی شیعه.]</ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
