همبستگی اجتماعی: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            =همبستگی اجتماعی.jpg

| زیرنویس عنوان    = حس یکی‌بودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر

| عنوان اصلی        = همبستگی اجتماعی

| معنای اصطلاحی      = احساس مسئولیت، وفاق و تعلق مشترک میان افراد جامعه که موجب انسجام، همکاری و ثبات اجتماعی می‌شود

| حوزه کاربرد      = جامعه‌شناسی، [[علوم سیاسی]]، انسان‌شناسی، [[اخلاق اجتماعی]]، [[مطالعات فرهنگی]]

| نخستین کاربرد    =

| ریشه واژه        =  

| مرتبط با          = [[انسجام اجتماعی]]، [[اعتماد اجتماعی]]، [[وجدان جمعی]]، [[مشارکت مدنی]]، [[نوع‌دوستی]]، [[محبت اجتماعی]]

| اهمیت            = شرط بقای [[نظم اجتماعی]]، پیش‌نیاز [[توسعه پایدار]]، تضمین امنیت روانی و مدنی، تقویت [[تاب‌آوری]] جامعه و کاهش نابرابری‌ها

| مروج              = جامعه‌شناسان کلاسیک مانند [[دورکیم]]، اندیشمندان مسلمان مانند [[ابن‌خلدون]] و [[فارابی]]؛ نهادهای اجتماعی، دینی و آموزشی

'''همبستگی اجتماعی؛''' حس یکی‌بودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.

همبستگی اجتماعی؛ انسجام و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک [[جامعه]] است. این مفهوم به‌معنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی می‌شود. در مباحث نظری همبستگی اجتماعی، [[جامعه‌شناسی]] غربی از تأکید بر ضرورت‌های ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایده‌گرایی را دربرمی‌گیرد؛ در حالی که [[اندیشه اسلامی]] این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایه‌های [[فطرت]]، [[ایمان]]، [[محبت]] و [[عدالت]] استوار می‌داند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر [[مدارا]] و [[نوع‌دوستی]] است؛ در مقابل، بی‌عدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهم‌ترین عوامل [[واگرایی اجتماعی]] به‌شمار می‌روند.

== مفهوم‌شناسی ==

همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی و به‌معنای [[وحدت]]، [[وفاق]]، [[وفاداری]] و یگانگی است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه همبستگی.</ref> این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی هم‌خانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در اصطلاح جامعه‌شناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از [[احساس مسئولیت]] و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و [[منافع جمعی]] است.<ref>بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1375ش، ص178؛ [https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.]</ref> از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدت‌بخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.<ref>روشه، تغییرات اجتماعی، 1387ش، ص184.</ref> در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن [[نظام اجتماعی]] به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست می‌یابد.<ref>گولد و کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش، ص۸۱۳</ref>

[[اعتماد اجتماعی]]، مشارکت، تعهد، [[قرارداد اجتماعی]]، [[وجدان جمعی]]، ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها و [[همیاری]] از مهم‌ترین عناصر شکل‌دهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبداله‌زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل‌گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233 و 238.]</ref> شکل‌گیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمن‌های علمی، اصناف و سازمان‌های مردم‌نهاد علایم همبستگی اجتماعی به‌شمار می‌روند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

از جایگاه نظری و میان‌رشته‌ای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمع‌گرایی افراطی جانمایی شده است. مدخل‌های بحث پیرامون این مفهوم در حوزه‌های مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در [[فلسفه]] از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در [[علوم سیاسی]] با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در [[انسان‌شناسی]] از منظر [[انسان اجتماعی]] و [[انسان اقتصادی]] به آن پرداخته می‌شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص463.</ref>

== اهمیت همبستگی اجتماعی ==

بدون [[همبستگی اجتماعی]] ثبات و بقای نظام اجتماعی و [[ساختار قدرت]] دچار تزلزل شده و [[جامعه]] به‌سوی فروپاشی حرکت می‌کند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانی‌نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن‌خلدون و امیل دورکیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.]</ref> در بُعد [[امنیت ملی]] همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثی‌سازی توطئه‌ها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با سامان‌دهی کارآمد سرمایه‌های مادی و انسانی، پیش‌شرط بنیادین [[توسعه پایدار]] به‌شمار می‌رود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]؛ [http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰6.]</ref> همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان می‌آورد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبداله‌زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل‌گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233.]</ref> همبستگی از طریق تعدیل نابرابری‌های اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقه‌ای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم می‌آورد.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص69.]</ref> گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت [[تاب‌آوری اجتماعی|تاب‌آوری جامعه]] دارد.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/229742/همبستگی-اجتماعی؛-سلاح-کارآمد-و-سپر-مقاوم-ایران «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref>

== مبانی دینی همبستگی اجتماعی ==

در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج۲، ص۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>سوره آل‌عمران، آیه 103.</ref> جامعه‌سازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از [[دنیا]] به‌عنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، ص۱58-۱60.</ref> تربیت [[روحیه ایثار]]،<ref>سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> [[وفای به‌عهد]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج5، ص260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و [[کنترل اجتماعی]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج۱۲، ص۳۳۳–۳۳۴.</ref> [[عدالت]] و [[عدالت اجتماعی]]،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا»، ۱۴۰۳ش، ص70.]</ref> پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام‌بخش دین و تقویت [[اخوت اسلامی]] به‌عنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، ص128-133.</ref>

جامعه‌شناسان مختلف هرکدام از زاویه‌ای به مفهوم همبستگی اجتماعی نگاه کرده‌اند. همبستگی اجتماعی از منظر جامعه‌شناسی، مفهومی چندبعدی است: گاهی اخلاقی، گاهی اقتصادی، گاهی عاطفی و گاهی ساختاری؛ اما همه جامعه‌شناسان بر یک نکته توافق دارند: هیچ جامعه‌ای بدون نوعی همبستگی نمی‌تواند دوام بیاورد.

* شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سه‌پایه می‌دید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسان‌ها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (یعنی همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونی‌ها، اتحادیه‌های کارگری و سازمان‌های خودیاری برای مقابله با سرمایه‌داری حمایت می‌کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135 و 144-148.</ref>

* [[مونتسکیو]] همبستگی را درهم‌آمیختگی عادت‌ها و خلق‌وخوی جمعی می‌دانست. [[ژان ژاک روسو|روسو]] معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص۳۱.]</ref>

* شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانواده‌های نیازمند.

* پیر لورو هم مفهوم همبستگی را نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی، و نگاه ارگانیکی به جامعه می‌دانست.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص161-164.</ref>

=== نظریه امیل دورکیم ===

[[پرونده:همبستگی اجتماعی۲.jpg|جایگزین=امیل دورکیم جامعه‌شناس فرانسوی|بندانگشتی|امیل دورکیم جامعه‌شناس فرانسوی]]

[[امیل دورکیم]] معروف‌ترین نظریه را دربارهٔ [[همبستگی]] ارائه داد. او دو نوع همبستگی را از هم جدا کرد:

* همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک): مردم شبیه هم هستند، ارزش‌های مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی می‌کنند.

* همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ): مردم تخصص‌های متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابسته‌اند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانی‌نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن‌خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص۱۵۵.]</ref>

از نظر دورکیم، برابری فرصت‌ها و وجود گروه‌های میانی مانند انجمن‌های صنفی، شرط انسجام جامعه است. در زمان بحران‌ها که قوانین قدیمی از کار می‌افتند، همبستگی تازه‌ای بر پایه اخلاق مقدس و آرمان‌های جمعی زاده می‌شود که خودخواهی را مهار می‌کند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص296-300.</ref>

* مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعت‌طلبانه. او می‌گفت فرد و دولت به هم بدهکارند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص116-117.</ref>

* ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با [[بخشش]]، [[فداکاری]]، [[ایثار]] و قربانی کردن پیوند می‌خورد، نه با سودجویی و ثروت‌اندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد:

# همبستگی خاص‌گرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص317-321.</ref>

* از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی به‌شمار می‌رود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص331 و 334.</ref>

* پی‌یر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه می‌کند، از دو نوع همبستگی دفاع می‌کرد:

* بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه می‌دانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «هم‌ارزی در برابر ناهم‌ارزی» دسته‌بندی کرد. او می‌گفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص428-434، 456 و 471.</ref>

* امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشه‌کن کردن نابرابری‌های بیرونی را اصل بنیادین همبستگی می‌داند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص467-469.</ref>

=== رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی ===

* از منظر تالکوت پارسونز، جامعه‌شناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزش‌ها و اصول مشترک به دست می‌آید.

* پیتر بلاو از نظریه‌پردازان مبادله، بر اهمیت پاداش‌های گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای هم‌راه خود پاداش می‌دهد، همبستگی تقویت می‌شود.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>

=== نظریه انتخاب عقلانی ===

* لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمان‌شکنی و جبران خسارت در بلایا می‌دانست.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>

=== آیین‌های تعامل و احساسات ===

* ویلر و همکاران: نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران می‌شوند (مفت‌سواری)، ترجیح مشارکت بر بی‌تفاوتی.

* هاوسر و لواگلیا: حتی اگر [[نابرابری]] در گروه باشد، [[عواطف انسانی]] می‌توانند همبستگی ایجاد کنند.

* شاین، جئونگر و لاولر: آگاهی افراد از روابط مبادله‌ای خود.

* لوین و مورلند: وفاداری اعضا کلید ماندگاری پیوندهای گروهی است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص110.]</ref>

== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==

[[پرونده:همبستگی اجتماعی۳.png|جایگزین=سید محمدحسین طباطبایی|بندانگشتی|[[سید محمدحسین طباطبایی]] فیلسوف اجتماعی معاصر شیعه]]

* [[ابن‌خلدون]] از مفهوم [[عصبیت]] برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر [[پیوند خویشاوندی|پیوندهای خویشاوندی]] استوار است، اما در پیوند با [[دین]]، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل [[تمدن]] و [[دولت]] می‌شود. [[تجمل‌گرایی]] و [[تن‌پروری]] نیز منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.<ref>ابن‌خلدون، مقدمه ابن‌خلدون، 1390ش، ج1، ص294 و 301-302.</ref>

* [[محمدعلی شاه‌آبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «[[ولایت]]» و عرضیِ «[[اخوت]]» استوار می‌کند.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص۳۰.</ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه [[پیوند عاطفی]] و ساختاری با [[جامعه ایمانی]] به عدد تبدیل شده و ارزش می‌یابد.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۲ و ۸.</ref>

* [[سید روح‌الله خمینی|امام خمینی]] در تبیین مبانی [[همبستگی اجتماعی در ایران]]، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملی‌گرایی سکولار کرد. دشمن‌شناسی مشترک، مشارکت همه‌جانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصه‌های مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص82-۹۴.]</ref>

*[[سید محمدحسین طباطبایی]] معتقد است طبیعت استخدام‌گر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله [[دین]] به‌عنوان عاملی فراطبیعی محقق می‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکه‌ای) صورت‌بندی می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۴۳.</ref> در این الگو، [[جامعه]] به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی می‌گردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم [[عقیده]] و [[هدف]] است نه سرزمین و [[نژاد]].<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref>

* نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۴۵.]</ref> بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکه‌های پایدار، پایه‌گذاری سنت‌های ثبات‌بخش و خلق [[سرمایه اجتماعی]]، همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100385_58acb17af943b7218bca87690910c555.pdf کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص77.]</ref>

* نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواسته‌های جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است؛<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص5.]</ref> زیرا اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

* رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امام‌جمعه، «تحلیل جامعه‌شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص96.]</ref>

# تقویت پیوندهای عاطفی و تلاش مدام برای [[صلح]]، [[آشتی]] و حل مسالمت‌آمیز منازعات؛<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3896987-همبستگی-اجتماعی-مشارکت-مردمی «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>

# [[دین‌داری]] و [[دین‌مداری]].<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1537073513-9865-40.pdf زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۶۹.]</ref>

=== موانع همبستگی اجتماعی ===

[[رذائل اخلاقی]]، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> توسعه نامتوازن،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص330.</ref> بی‌عدالتی،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص76.]</ref> سیاست‌های نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

[[رده:مفاهیم اجتماعی]]

[[رده:واژگان علوم اجتماعی]]

[[رده:وضعیت اجتماعی]]