لالایی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''لالایی'''}}؛ نوایی آرامش‌بخش و مادرانه برای کودکان.

لالایی، گونه‌ای از ادبیات منظوم و عامیانه است که بیشتر توسط مادران و به‌منظور آرامش بخشیدن به [[کودک|کودکان]] سروده شده‌اند. این سروده‌ها، مضامینی مهرآمیز داشته و بازتاب زلال احساسات، عواطف و آرزوهای مادرانه هستند. لالایی‌ها را جزئی از فرهنگ عامیانهٔ کشورها محسوب می‌کنند، هرچند با قواعد شعری میانه‌ای نداشته، اما با زبان محاوره به بیان شرایط اجتماعی و اقلیمی، فرهنگی، مذهبی و اقتصادی جوامع پرداخته‌اند.

لالایی‌ها، دارای تاریخ مشخصی برای آغاز نیستند اما برخی بر این باورند که این ادبیات عامه، با روی آوردن انسان به زندگی اجتماعی شروع و در کنار قصه‌ها و داستان‌های شفاهی، خَلق و استفاده شده‌اند.<ref>[https://virgool.io/@marzilak/%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%84%D8%A7%D9%84% «لالایی یک شعر جهانی در همۀ اقوام؛ نگاهی به لالایی در میان مردمان لک»، وب‌سایت ویرگول.]</ref> لالایی‌ها در گذشته که [[نقش تربیتی مادر|نقش مادران در تربیت]] فرزندان پررنگ‌تر بود، از اهمیت و کارکرد بیشتری نیز برخودار بودند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1052258/fa مشتاق‌مهر و فیضی، «سیمای جامعۀ کرد در لالایی‌های کردی»، 1399ش، ص90.]</ref> یکی از لالایی‌های کهن به‌صورت مکتوب در سنگ‌نوشته‌هایی به خط میخی و متعلق به ۴۰۰۰ سال پیش، در عراق امروزی پیدا شده است.<ref>[https://weblight.ir/بررسی-لالایی-در-فرهنگ-مردم-ایران/ «بررسی لالایی در فرهنگ مردم ایران»، مجلۀ فرهنگی وب‌لایت.]</ref>

لالایی، بخش بزرگی از فولکور و [[ادبیات شفاهی]] بشر در سراسر جهان است. لالایی‌ها، به‌صورت سینه به سینه منتقل شده و منسوب به مادران هستند. مادران، این گونه از ادبیات شفاهی را پرورانده و کودکان با شنیدن آنها، اولین ارتباط کلامی خود را با محیط پیرامون تجربه کرده‌اند. بسیاری از لالایی‌ها، زمزمه‌ها و درددل‌هایی مادرانه هستند که در خلوت مادر و کودک خلق شده و در قالب جملاتی آهنگین و کوتاه و با نوایی دل‌انگیز، بیان شده‌اند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1052258/fa مشتاق‌مهر و فیضی، «سیمای جامعۀ کرد در لالایی‌های کردی»، 1399ش،  چکیده.]</ref> در بسیاری از لالایی‌ها، مادر تلاش می‌کند تا به کودک خود اطمینان و آرامش دهد که در این دنیا، دستانی مراقب او هستند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1052258/fa مشتاق‌مهر و فیضی، «سیمای جامعۀ کرد در لالایی‌های کردی»، 1399ش،  ص90.]</ref>

ریشهٔ واژهٔ لالایی نامشخص است. هرچند، واژه‌های مشابهی در زبان‌های دیگر مانند واژهٔ «لالابای»<ref>Lullaby</ref> در زبان انگلیسی، «لالاره» در زبان لاتین، «لولن» در زبان آلمانی و «لولا» در زبان سوییسی وجود دارند که می‌تواند دلیلی بر ریشهٔ یکسان این واژه در سراسر جهان باشد.<ref>[https://weblight.ir/بررسی-لالایی-در-فرهنگ-مردم-ایران/ «بررسی لالایی در فرهنگ مردم ایران»، مجلۀ فرهنگی وب‌لایت.]</ref> همچنین، برخی بر این باورند که در [[زبان فارسی|زبان پارسی]]، واژهٔ «لالا» معادل «لَلَه» و به‌معنای دایه و کسی است که وظیفهٔ خواباندن کودک را بر عهده داشته است.<ref>عمید، فرهنگ فارسی، 1377ش، ص1031.</ref>

مهم‌ترین هدف از سُرایش و خوانِش لالایی، آرامش بخشیدن به کودک است تا به‌صورتی راحت‌تر و زودتر به خواب برود. لالایی به‌همین دلیل، نوا و ساختاری تکراری و ساده دارد.<ref>[https://weblight.ir/بررسی-لالایی-در-فرهنگ-مردم-ایران/ «بررسی لالایی در فرهنگ مردم ایران»، مجلۀ فرهنگی وب‌لایت.]</ref> بیشتر لالایی‌ها دارای مفاهیم و انگیزه‌های آموزشی و تربیتی نیز هستند و مادران، از لالایی برای تربیت و پرورش فرهنگی، اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و خانوادگی فرزندان خود استفاده می‌کنند.<ref>[https://cfl.modares.ac.ir/article-11-59869-fa.html جلالی و حسینی صابر، «نقش لالایی‌ها در تقویت هوش معنوی»، 1401ش، ص40.]</ref>

[[پرونده:1400110410511054724603814.jpg|جایگزین=لالایی|بندانگشتی|سکانسی از لالایی خواندن در فیلم سینمایی شیار۱۴۳]]

لالایی‌ها از چند منظر دارای اهمیت ویژه هستند:

#انتقال مفاهیم معنوی به کودکان: مادران ایرانی همواره تلاش کرده‌اند تا خداشناسی را در قالب واژگانی ساده به کودکان خود بیاموزند. در لالایی، مادر با تکرار واژگانی همچون [[خدا]]، [[مکه]]، [[زیارت در فرهنگ شیعه|زیارت]]، پیغمبر و اسامی امامان، ذهن فرزند خود را آمادهٔ فراگیری آیین‌های مذهبی می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/406878/مضمون-و-موسیقی-در-لالایی-های-ایرانی جاوید، «مضمون و موسیقی در لالایی‌های ایرانی»، 1397ش، ص51.]</ref>

برخی کارشناسان بر این باورند که لالایی‌ها را می‌توان آینه‌ای تمام‌نما از مسائل سیاسی اجتماعی، اقتصادی، محیط زندگی، مذهب و حتی مسائل تاریخی دانست.<ref>عمرانی، لالائی‌های ایران (کرمان، فارس، خراسان، مازندران، آذربایجان)، 1381ش، ص31.</ref> بنابراین، از جمله مضامین لالایی‌های مادران ایرانی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

در بسیاری از لالایی‌ها، مادران با اندیشه‌های قوی مذهبی، تلاش کرده‌اند تا الگوهای دینی را به فرزندان خود آموزش داده و برای آنها آرزو می‌کنند تا افرادی معتقد و مذهبی باشند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1052258/fa مشتاق‌مهر و فیضی، «سیمای جامعۀ کرد در لالایی‌های کردی»، 1399ش، ص95؛] نجف‌زاده بارفروش، لالایی‌های ایرانی، 1375ش، ص55.</ref>

{{آغاز نستعلیق}}

  {{پایان نستعلیق}}

در بخش زیادی از لالایی‌ها، مادر، کودکِ خود را به خداوند سپرده و برای او آرزوی سلامتی می‌کند:<ref>[https://www.iranview.ir/post/10858/لالایی-و-اقوام-کهن-ایرانی «لالایی و اقوام کهن ایرانی»، وب‌سایت ایران ویو، تاریخ بازدید: 18 مرداد 1402ش.]</ref>{{سخ}}

{{آغاز نستعلیق}}

  {{پایان نستعلیق}}

در مجموع، لالایی‌ها را به دو دستهٔ کلی منظوم و منثور تقسیم می‌کنند. از ویژگی‌های این آثار مخصوص کودکان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

لالایی، علاوه بر بیان حس مادرانه، اعتماد، اطمینان و تنها نبودن را به کودکان منتقل می‌کند. کودک با شنیدن لالایی، احساس امنیت کرده و به خواب می‌رود. همچنین، کودکانی که با موسیقی لالایی به خواب می‌روند، در حدود ۶ ماه زودتر از هم سن‌وسالان خود به حرف آمده و رشد عقلی و حافظهٔ بهتری دارند.<ref>[https://weblight.ir/بررسی-لالایی-در-فرهنگ-مردم-ایران/ «بررسی لالایی در فرهنگ مردم ایران»، مجلۀ فرهنگی وب‌لایت.]</ref>

کارشناسان اثبات کرده‌اند، قطعاتی که به‌عنوان لالایی برای کودکان زمزمه می‌شوند، در ذهن و ناخودآگاه آنها ثبت شده و در آینده، خط‌مشی زندگی آنها را تشکیل می‌دهند. بسیاری بر این باورند که هنر لالایی مادران در سال‌های پیش از [[انقلاب اسلامی]] در [[ایران]]، مفاهیمی را به کودکان منتقل کرد که از آنها نسلی آرمان‌گرا و انقلابی به وجود آورد.

[[پرونده:لالایی۲.jpg|جایگزین=کتاب لالایی در فرهنگ ایرانیان|بندانگشتی|کتاب لالایی در فرهنگ ایرانیان اثر ابراهیم جمالی]]

در بررسی موسیقایی فولکلور نقاط مختلف ایران کهن، لالایی‌های مختلفی را می‌توان یافت که برخی، براساس آداب‌ورسوم، فرهنگ منطقه‌ای و سبک زندگی مردمان یک منطقه سروده شده‌اند و برخی دیگر، مفهومی مشترک داشته و به زبان‌ها و گویش‌های مختلفی خوانده می‌شوند؛ برای مثال، مردم لک، از لالایی تنها برای خواباندن کودک استفاده نکرده و بیشتر از آن برای سرزنده کردن و شاد کردن کودکان استفاده می‌کنند.<ref>[https://virgool.io/@marzilak/%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%84%D8%A7%D9%84% «لالایی یک شعر جهانی در همۀ اقوام؛ نگاهی به لالایی در میان مردمان لک»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

از آن‌جایی که مادران لک، با طبیعت پیوندی دیرینه داشته و از روحیه‌ای شاد برخودار هستند، بیشتر لالایی‌هایی با مضامین و ریتمی شاد برای کودکان خود می‌خوانند. این ریتم، در برخی مواقع رنگ اندوه و غم نیز به خود می‌گیرد.<ref>[https://virgool.io/@marzilak/%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%84%D8%A7%D9%84% «لالایی یک شعر جهانی در همۀ اقوام؛ نگاهی به لالایی در میان مردمان لک»، وب‌سایت ویرگول.]</ref> کردها نیز دارای ادبیات شفاهی غنی و پرباری هستند که لالایی در این میان، از سهم قابل توجهی برخودار است. بررسی این بخش از فرهنگ عامهٔ مردم کردزبان، اطلاعات بسیاری را در زمینه‌های اعتقادی، تربیتی، اخلاقی، سیاسی و فرهنگ کردها نشان می‌دهد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1052258/fa مشتاق‌مهر و فیضی، «سیمای جامعۀ کرد در لالایی‌های کردی»، 1399ش،  ص92-93.]</ref>

آمیختگی فرهنگ ایرانیان با آموزه‌های [[دین]] [[اسلام]] و مذهب [[شیعه|تشیع]] و نیز ارادت و محبت ایرانیان به [[پیامبر اسلام]] و [[اهل‌بیت]] او، بر کلام نوازشگرانهٔ مادران ایرانی تأثیرگذار بوده است؛ لالایی برای مادر ایرانی، علاوه بر ابزار انتقال آرامش به کودک، محملی برای انتقال معارف دینی و آموزه‌های فرهنگی است. از جمله لالایی‌های متأثر از قیام [[عاشورا]] می‌توان به دوبیتی زیر اشاره کرد:<ref>[https://ensani.ir/fa/article/264730/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D9%81%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D شایسته‌رخ، «بازتاب قیام عاشورا در ادبیات شفاهی (دوبیتی و لالایی)، 1389ش، ص209-210.]</ref>{{سخ}}

{{آغاز نستعلیق}}

مادران ایرانی [[مسلمان]]، گاهی لالایی‌های خود را با نوحه‌ها و مدیحه‌سرایی‌ها ترکیب کرده و با بیان داستان‌های کودکانی همچون علی‌اصغر و حضرت رقیه، دوستی و معرفت کودک خود را نسبت به اهل‌بیت تقویت می‌کنند.<ref>[http://www.golestanema.com/news/یادداشت/نقش-نوای-شورانگیز-لالایی-در-تقویت-ر «نقش نوای شورانگیز لالایی در تقویت روح هنر انقلاب و انقلابی»، پایگاه خبری تحلیلی گلستان ما.]</ref>

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* «بررسی لالایی در فرهنگ مردم ایران»، مجلهٔ فرهنگی وب‌لایت، تاریخ بارگذاری: ۱۸ آبان ۱۴۰۱ش.

* وجدانی، بهروز، «لالایی موسیقی، نقش زن در انتقال فرهنگ شفاهی»، کتاب ماه هنر شمارهٔ آبان، ۱۳۸۷ش.

{{پایان منابع}}