معرق‌کاری: تفاوت میان نسخه‌ها

معرّق در حقیقت مرقّع و از ریشهٔ رَقَعَ در [[زبان عربی]] به‌معنای تکه‌تکه و در [[زبان فارسی]] «تکّه‌چینی» است.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%85/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص49-50.]</ref> هنر معرّق چوب، هنری است که در آن انواع چوب، فلز، استخوان صدف یا فیبر به‌صورت قطعات بریده شده روی سطح چوبی دارای طرح نصب می‌شود.<ref>[https://taaghche.com/book/12864/%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 شجاع نوری، چوب و هنرهای چوبی ][[ایران]]<span>، 1394ش، ص117.</span></ref> هنرهای چوبی [[ایران]] از حیث روش ساخت و تزئین به هفت شاخهٔ مختلف تقسیم‌بندی می‌شود؛ هنر معرّق چوب، از هنرهای چوبی بر پایهٔ برش است.<ref>[https://taaghche.com/book/12864/%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 شجاع نوری، چوب و هنرهای چوبی ایران، 1394ش، ص82.]</ref>

==تاریخچه معرق کاری==

پیشینهٔ معرّق چوب در ایران به دوران باستان برمی‌گردد. نام قبلی این هنر قبل از [[اسلام]] «موزاییک» بوده است. بعضی منابع، معرّق را هنر وارداتی از هند دانسته‌اند؛<ref>[https://iranantiq.com/handicraft/wooden/wood-diaphoretic معرّق‌کاری، وب‌سایت ایران آنتیک.]</ref> اما کشف شانهٔ چوبی در [[شهر سوخته]] واقع در زابل که دستهٔ آن از دو نوع چوب برش‌یافته به شکل گُل ساخته شده، نشان‌گر پیشینهٔ پنج هزار سالهٔ معرق در سرزمین ایران است.<ref>[https://redclock.ir/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C «معرّق کاری»، وب‌سایت رِد کلاک.] </ref>

==انواع معرّق چوب==

مهم‌ترین انواع معرّق چوب عبارت‌اند از: رویه‌کوبی، زمینه چوب، روکشی و رزین‌دار. در این دسته از انواع معرق، قطعات روی زمینه یا زیرساخت قرار می‌گیرند. در هنر معرق، انواع نازک‌کاری و جایگزینی نیز وجود دارد که معروف به معرّق داخل چوب هستند. در این دسته، قطعات درون محل‌های کنده‌کاری شده در سطح زمینه قرار داده می‌شوند.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%85/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص51.]</ref>

===معرّق رویه‌کوبی===

رویه‌کوبی، قدیمی‌ترین نوع معرّق در ایران است که امروزه به‌ندرت انجام می‌گیرد. در این شیوه قطعات نازک چوب را طبق الگو، دور بُری می‌کنند و طرح موردنظر را روی سطح چوبی با میخ می‌کوبند.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%85/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص51.]</ref>

===معرّق جایگزینی===

معرق جایگزینی، معروف به معرّق سنتی است و امروزه کم‌تر استفاده می‌شود. در این شیوه زمینه همیشه چوبی ولی در متن آن علاوه بر چوب از عاج، خاتم و فلزات نیز استفاده می‌شود. چوب زمینه به عمق حدود سه میلی‌متر کَنده‌کاری می‌شود، سپس قطعات را به ضخامت سه میلی‌متر دور بُری کرده و در محل خود می‌نشانند. در نهایت برای صافی سطح، سایش انجام می‌شود. در این روش از چسب استفاده نمی‌شود؛ به همین دلیل دوام بالایی دارد.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%85/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص51-52.]</ref>

===معرّق زمینه چوب===

معرق زمینه چوب، رایج‌ترین نوع معرّق در ایران است، ویژگی اصلی آن این است که می‌توان هرگونه نقشی را با برش تکه‌تکه روی زمینهٔ چوبی چسباند؛ به‌طوری‌که زیرِ کار دیده نشود.<ref>[https://taaghche.com/book/12864/%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 شجاع نوری، چوب و هنرهای چوبی ایران، 1394ش، ص120.]</ref> در این شیوه قطعات زمینه و متن بر اساس طرح مورد نظر روی زیرساخت چسبانده می‌شوند؛ زمینه همیشه چوبی است ولی در متن علاوه بر چوب‌های رنگی از استخوان، عاج، فلز و صدف نیز استفاده می‌شود. این شیوه در شهرهای [[تهران]]، اصفهان، [[مشهد]] و سنندج رایج است.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%85/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص52.]</ref>

===نازک‌کاری===

معرّق نازک‌کاری در استان‌های [[کردستان]]، [[کرمانشاه]] و آذربایجان‌غربی رایج‌تر است. در این روش، شکل‌های هندسی زیادی مانند مربع، مستطیل، متوازی‌الاضلاع و لوزی به‌صورت تکرار شونده در حاشیه‌ها وجود دارد که با روش‌های معرّق زمینه چوب، خاتم مربع، منبت سنتی و شبکه‌کاری نصب می‌شود. ضخامت قطعات در حدود یک تا دو میلی‌متر است؛ به همین دلیل به نازک‌کاری معروف است.<ref>. [http://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%85/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص53-54.]</ref>

===معرّق پلی‌استری===

امروزه معرّق پلی‌استری در تابلوها استفاده می‌شود. در این روش، قطعات برش‌یافته بالاتر از سطح زیرِ کار قرار می‌گیرند و زمینه بدون نیاز به برش، با پلی‌استر به رنگ دلخواه پر می‌شود تا هم‌سطحِ قطعاتِ معرّق شود.<ref>[https://www.zanbil.ir/article/460/-%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D9%84%D9%81-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%82 شاهرخی و محبعلی، «گونه‌های مختلف هنر معرّق»، وب‌سایت زنبیل.] </ref>

==مصالح مصرفی در معرّق چوب==

هنر معرق‌کاری در کنار مصالح اصلی (چوب، چرم، عاج، استخوان، صدف ، فلز و غیره)، نیازمند موارد زیر است: میز کار، تختهٔ پیشکار، کمان ارّه، تیغه ارّه مویی، آچار مشتی، موم، چسب، میخ ، چکش، مته دستی، تیغ موکت بری، رنده دستی، تیزک، لیسه، دستگاه پولیش، سنباده نرم، کمپرسور، رزین و پلی‌استر.<ref>[https://www.kojaro.com/2022/3/29/193225/moaragh-art-mosaic-work/ بهزادی منش، «معرّق کاری چیست؟ و انواع آن کدامند؟»، وب‌سایت کجارو، 1401ش.]</ref>

==اساتید معرّق چوب==

'''حميدرضا مهرپرور؛''' يکي از برجسته‌ترين اساتيد هنر معرّق چوب و خالق اثر ماندگار «جام جهان‌بين» است که به ثبت جهانی [[یونسکو|يونسکو]] رسیده است. مهرپرور، پرکارترين استاد تاريخ معرّق و منبت ايران است.<ref>[https://www.choobha.com/GetArtist/7 «استاد حمیدرضا مهرپور»، وب‌سایت فروشگاه آنلاین چوب‌ها.]</ref>

'''شاپور ترابی گودرزی؛''' از شاگردان نمونهٔ [[کمال‌الملک]].<ref>[http://lilit.ir/164057/ شاپور ترابی گودرزی، وب‌سایت لیلیت.]

</ref>

'''حسن جدی ابنوی؛''' استاد ساخت تابلوهای معرّق نفیس از چوب، تنها هنرمندی که تابلوهای خاص استاد [[محمود فرشچیان]] را به شکل معرّق اجرا کرده است.<ref>[http://chehreyab.ir/2021/03/06/%d8%ad%d8%b3%d9%86-%d8%ac%d8%af%db%8c/ حسن جدی ابنوی، وب‌سایت چهره‌یاب، 1399ش.]</ref> <br>

امامی، ویزایی، آزادخانی، حسن‌زاده، ابراهیمی، میرطیبی، خواجه شیرانی، زنگنه، عباباف، اینانلو، نصیری و دوستانی از دیگر اساتید مشهور در این زمینه هستند.<ref>[https://kaminokaman.com/blog/ID/34/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%82-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%82 معرّق چوب؛ تاریخچه، اساتید و معرفی هنر معرّق، وبلاگ معرّق، 1399ش.]</ref>

==معرق‌کاری در معماری بناهای تاریخی ایران==

از برجسته‌ترین نمونه‌های معرّق‌کاری می‌توان به گنبد سبز مراغه، آرامگاه [[شیخ صفی‌الدین اردبیلی]]، درب شمال غربی وزارت آموزش‌وپرورش و [[مسجد شیخ لطف‌الله|مسجد شیخ لطف‌الله‌خان]] اصفهان اشاره کرد.<ref> [https://www.kojaro.com/2022/3/29/193225/moaragh-art-mosaic-work/ بهزادی‌منش، «معرّق کاری چیست؟ و انواع آن کدامند؟»، وب‌سایت کجارو، 1401ش.]</ref>

==میزان اشتغال به معرق==

امروزه معرّق‌سازی در بازارهای داخلی به حدی رونق یافته که به عقیدهٔ کارشناسان، در یک دورهٔ ۱۰ ساله شصت درصد رشد داشته و بیش از دو میلیون نفر در سراسر کشور از جمله معلولان جسمی به آن اشتغال دارند. این آمار همچنان می‌تواند افزایش یابد.<ref>[https://www.smtnews.ir/tourism/23422-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%82%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D8%B2%D8%A7.html رضایی، «معرّق‌سازی حرفه‌ای درآمدزا»، وب‌سایت صمت نیوز، 1395ش.]</ref>

==صادرات معرق==

در سال ۱۳۹۵ش، استان مرکزی بیش از چهار میلیون، انواع قطعه‌های چوبی معرّق و منبت‌کاری به ارزش سه میلیون دلار به برخی کشورهای اروپایی، آمریکایی و حاشیه [[خلیج فارس]] صادر کرد.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/1929851/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DB%B3%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 صادرات سه میلیون دلاری آثار منبت معرّق از ][[استان مرکزی]]<span>، خبرگزاری صداوسیما، 1396ش.</span></ref>

==مقدمات راه‌اندازی معرّق‌کاری==

گذراندن دورهٔ آموزشی به مدت هفتاد روز و داشتن علاقه، حوصله و پشتكار در اين رشته هنری اهمیت دارد. دورهٔ آموزشی شامل آشنایی با ابزار كار، انواع چوب و نحوه استفاده از آنها؛ نحوهٔ قرار دادن طرح دلخواه بر روي چوب و كپي كردن آن؛ نحوهٔ بريدن تكه‌های مختلف چوب؛ نحوهٔ قرار دادن تكه‌های رنگی چوب كنار يكديگر؛ نحوهٔ صاف و صيقلی كردن طرح تهيه شده و نحوهٔ روغن‌كاری طرح آماده شده، است.<ref>[http://rahekasbokar.blogfa.com/post/9 «مشاغل خانگی (معرّق‌کاری)»، وبلاگ راه کسب‌وکار، 1391ش.]</ref>

==پانویس==

==منابع==

*«استاد حمیدرضا مهرپرور»، وب‌سایت فروشگاه آنلاین چوب‌ها، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش.

*«حسن جدی ابنوی»، وب‌سایت چهره‌یاب، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۹ش.

*«صادرات سه میلیون دلاری آثار منبت معرّق از استان مرکزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۳۹۶ش.

*«معرّق چوب، تاریخچه، اساتید و معرفی هنر معرّق»، وبلاگ معرّق، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۹ش.

*«معرّق‌کاری»، وب‌سایت ایران آنتیک، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش.

*اکبری، «مشاغل خانگی (معرّق‌کاری)»، وبلاگ راه کسب‌وکار، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.

*بهزادی‌منش، مینا، «معرّق کاری چیست و انواع آن کدامند؟»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش.

*رضایی، صبا، «معرّق‌سازی حرفه‌ای درآمدزا»، وب‌سایت صمت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۳۹۵ش.

*« ترابی گودرزی»، وب‌سایت لیلیت، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش.

*شاهرخی، نسرین و محبعلی، مریم، «گونه‌های مختلف هنر معرّق»، وب‌سایت زنبیل، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش.

*شجاع نوری، نیکو، چوب و هنرهای چوبی ایران، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.

*کیانمهر، قباد، کارگاه صنایع دستی (چوب)، تهران، شرکت نشر و چاپ کتاب‌های درسی، چاپ دوازدهم، ۱۳۹۴ش.

*«معرّق کاری»، وب‌سایت رِد کلاک، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش.