پنجه مریم: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''پَنجة مَریم'''</big>؛ نوعی گیاه خودرو با خواص دارویی.

پنجة مریم، گیاهی خوش‌بو با ساقة کوتاه و گل‌های سرخ‌رنگ است.<ref>[https://vajehyab.com/moein/پنجه+مریم معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پنجه مریم.]</ref>  پنجة مریم، گیاهی علفی با نام سیکلامن از خانوادة پریمولاسه و از تیرة پامچال است.<ref>عماد، شناسایی‌ گیاهان‌ دارویی‌ و صنعتی‌ جنگلی‌ و مرتعی‌ و موارد مصرف‌ آنها، ۱۳۷۹ش، ج۶، ص۳۳؛ مصاحب، دایرة‌المعارف فارسی، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۱۴۱۱.</ref>  این گیاه، دارای ساقة غده‌ای و زیرزمینی، برگ‌هایی پهن و قلبی‌شکل با کناره‌های دندانه‌دار به رنگ‌های سبز روشن و نقره‌ای و گل‌های سرنگون به رنگ‌های سفید، بنفش مایل به ارغوانی، صورتی یا قرمز است؛ از این رو به این گیاه، گل نگون‌سار نیز گفته می‌شود.<ref>زرگری، گیاهان‌ دارویی، ۱۳۴۷ش، ج۲، ص۲۸۳؛ encyclopedia americana, 2006, VIII, P361؛ بیگم فقیر، تیره‌های متداول گیاهان گل‌دار، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۳. </ref>  این گیاه، گل سرنگون،<ref>[https://vajehyab.com/moein/پنجه+مریم معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پنجه مریم.] </ref>  بخور مریم و چنگ مریم نیز نامیده می‌شود.<ref>انجوی شیرازی، فرهنگ جهان‌گیری، ۱۳۵۱ش، ج۲، ص۵۰۷؛ کتیرایی، از خشت‌ تا خشت‌، ۱۳۴۸ش، ص۲۶۷؛ شکورزاده، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ۱۳۶۳ش، ص۱۳۴، حاشیه ۲.</ref>  این گیاه، دارای ۱۲ گونة مختلف است. پنجة مریم اغلب در مناطق قفقاز و مدیترانه رشد می‌کند.<ref>encyclopedia americana, 2006, VIII, P361.</ref>  در ایران این گیاه بیشتر در مناطق کوهستانی شمال کشور و در شهرهای گیلان، گرگان، مازندران و نواحی غرب کردستان رشد می‌کند.<ref>زرگری، گیاهان‌ دارویی، ۱۳۴۷ش، ج۲، ص۲۸۴.</ref>  این گیاه در بیابان‌ها و تپه‌های عربستان نیز می‌روید.<ref>انطاکی، تذكرة اولی‌ الالباب‌، ۱۳۰۲ق، ص۲۷. </ref>  پنجة مریم، گیاهی است که به جابه‌جایی حساس بوده و در فصل‌های بهار و پاییز گل می‌دهد.<ref>بری، گیاهان و باغچه‌ها، ۱۳۸۵ش، ص۲۳۸.</ref>  این گیاه نیازمند نور غیرمستقیم، جریان هوا و خاک مناسب است.   

برخی معتقدند هنگامی‌که حضرت مریم در بیابان درد زایمان داشت، در زیر درخت خرما به گیاهی چنگ زده و حضرت عیسی را به دنیا آورد. به همین جهت، این گیاه را به حضرت مریم نسبت داده و آن را پنجة مریم نامیده‌اند.<ref> Donaldson, The Wild Rue, 1938, P27؛ تبریزی، برهان قاطع، ذیل بخور مریم؛ محمد پادشاه، آنندراج، ذیل واژه پنجه مریم؛ شکورزاده، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ۱۳۶۳ش، ص۱۳۴، حاشیه ۲.</ref>  

در متون طب قدیم از این گیاه با عنوان بَنجَنگُشت (صورت عربی کلمة پنج‌انگشت)، شجرة مریم، کفّ مریم (دست مریم)، کفّ العذراء (به‌معنی دست دوشیزه که همان حضرت مریم است)، کف عائشه، کف الکلب، کف الاسد و کف السَبُع نیز یاد شده است.<ref>انطاکی، تذكرة اولی‌ الالباب‌، ۱۳۰۲ق، ص۲۷۳؛ ابن‌بیطار، الجامع‌ لمفردات‌ الادویة و الاغذیة، ۱۲۹۱ق، ج۳، ص۵۵و ج۴، ص۷۴؛ حکیم‌مؤمن، تحفه‌ المؤمنین، ۱۴۰۲ق، ص۴۴؛ غسانی، حدیقة الازهار فی‌ ماهیة العشب‌ و العقار، ۱۴۰۵ق، ص۲۰۰.</ref>  اما برخی معتقدند بنجنگشت گیاهی متفاوت از پنجة مریم است.<ref>ابن‌بیطار، الجامع‌ لمفردات‌ الادویة و الاغذیة، ۱۲۹۱ق، ج۱، ص۱۱۵؛ ابن‌سینا، الرساله الالواحیة، ۱۴۱۱ق، ص۱۴۱.</ref>  ریشة این گیاه جهت درمان نیش هر نوع ماری مفید دانسته شده است.<ref>Pliny, Natural History, 1956, VII, P221.</ref>  این گیاه برای درمان زخم‌های بدن، گشودن عصب‌هایی که بر روی یکدیگر افتاده‌اند، دفع آب جمع‌شده در چشم، از بین بردن کک و مک، لکه‌های سرخ و سیاه روی پوست، رفع سردرد، درمان یرقان، درمان ریزش موی سر و ریزش ابرو موثر است. کشیدن بخور پنجة مریم ترکیب شده با انگبین باعث از میان رفتن تاریکی‌های درون چشم می‌شود. چکاندن عصارة پنجة مریم درون بینی آن را پاک‌سازی می‌کند.<ref>امیری، فرهنگ‌ داروها و واژه‌های‌ دشوار، ۱۳۵۳ش، ص۵۰۷.</ref>  بخور این گیاه برای درمان زکام، نافع است.<ref>اسحاق بن سلیمان، الاغذیة و الادویة، ۱۴۱۲ق، ص۴۳۱.</ref>  ضماد آن برای قطع جریان خون بواسیر، مفید است.<ref>غسانی، حدیقة الازهار فی‌ ماهیة العشب‌ و العقار، ۱۴۰۵ق، ص۳۴۴.</ref>   

==پنجة مریم در فرهنگ مردم==  

این گیاه در میان مردم ارزشمند و دارای قداست است. ارزش و اعتبار قدسی این گیاه به دلیل ارتباط آن با عدد ۵ و نیز به دلیل در دست گرفتن آن به‌وسیله حضرت مریم است. عدد ۵ میان مسلمانان به علت حالت تدافعی پنجة دست در برابر چشم‌زخم، ارزشمند است. مردم در آفریقای شمالی و بخشی از خاورمیانه بر این باورند که راه دفاع از خود در برابر چشم‌زخم با گشودن پنجه‌های دست راست رو به فردی است که احتمال شورچشمی وی وجود دارد.<ref>Westermarck, Pagan Survivals in Mohammedan Civilisation, 1973, P27.</ref>  مردم جهت زایمان راحت خانم این گیاه را در پیش روی او در آب خیس می‌کردند.<ref>محمد پادشاه، آنندراج، ذیل واژه پنجه مریم.</ref>  برخی آب آن را به خانم در حال زایمان می‌دادند<ref>گلریز، مینودر یا باب‌الجنة قزوین، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۴۰۳.</ref>  یا آن را در دست او قرار می‌دادند.<ref>Donaldson, The Wild Rue, 1938, P27.</ref>  گاهی آن‌ها هنگام خیس‌کردن این گیاه اذان نیز می‌گفتند.<ref>هدایت، نیرنگستان، ۱۳۳۴ش، ص۳۵.</ref>