حنابندان: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''حنابندان'''}}؛ یکی از رسوم پیش از عروسی که به دست و پای عروس و داماد حنا می‌گذارند.

در سفرنامه‌ای مربوط به دوران [[صفویه]]، حنابستن نشانه [[زیبایی]] و خوشحالی مردم دانسته شده است.<ref>Valle, Viaggi, 1843, I, P593-594.</ref> در زمان ناصرالدین شاه (۱۲۴۷–۱۳۱۳ قمری)، قبل از مراسم حنابندان، خنچه و وسایل آن از خانه داماد به [[خانه]] عروس فرستاده می‌شد. [[خانواده]] داماد در ۷ یا ۴۰ جام نقره‌ای، حنا قرار داده و روی هرکدام سکه‌ای قرار می‌دادند. اطراف جام‌ها، شمع روشن می‌شد و میوه و شیرینی نیز با سایر اسباب فرستاده می‌شد. در آن زمان پس از فراهم شدن [[جهیزیه]] عروس، مراسم حنابندان برگزار می‌شد. در این مراسم به سر، سر انگشتان و کف پای عروس [[حنا]] مالیده می‌شد. آن‌ها گاهی با حنا کف پای عروس می‌نوشتند: رنگ حناست بر کف پای مبارکت/ یا خون عاشق است که پامال کرده‌ای.<ref>مونس‌الدوله، خاطرات، ۱۳۸۰ش، ص۴۵–۴۶.</ref>

[[پرونده:حنابندان۱.jpg|جایگزین= آیین حنابندان قوم قزلباش در فهرست آثار ناملموس|بندانگشتی|آیین حنابندان قوم قزلباش در فهرست آثار ناملموس]]

[[پرونده:حنابندان۳.png|جایگزین=حنابستن به پای داماد در شهرهای جنوب ایران |بندانگشتی|حنابستن به پای داماد در شهرهای جنوب ایران]]

مراسم حنابندان یکی از جشن‌های پیش از عروسی است که در هر منطقه از ایران با آداب و رسوم خاص خود برگزار می‌شود.

اهالی خیاو (در استان اردبیل) ظرف حنا را در وسط اتاق قرار داده، پسربچه‌ای از اقوام داماد در حالی‌که صدای گربه از خود درمی‌آورد، روی انگشتان داماد حنا قرار می‌دهد. به پسربچه «گربه» می‌گویند.<ref>ساعدی، خیاو یا مشکین‌شهر، ۱۳۵۴ش، ص۱۴۴.</ref>

در سروستان، صبح حنابندان داماد به سلمانی می‌رود. سلمانی، کف دست داماد را در دست گرفته تا همه به داماد «کف‌دسی» بدهند. ابتدا مادرزن انگشتری در دست داماد قرار می‌دهد. (بعد از مراسم از او پس می‌گیرد) سپس سایر حاضرین، سکه یا مقداری پول کف دست داماد به‌عنوان «شیرینی حنابند» قرار می‌دهند. سلمانی سر داماد، سپس پاها و دست‌های او را حنا می‌بندد.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸ش، ص۵۰۱.</ref>

در شهر داریوش (استان فارس) ابتدا حنابندان عروس در خانه او و سپس حنابندان داماد در خانه داماد برگزار می‌شود. پس از آن‌ها حاضرین کف دست‌های خود را حنا می‌بندند تا ظرف حنا خالی شود.<ref>بذرافکن، فرهنگ مردم داریون، ۱۳۸۹ش، ص۱۳۰–۱۳۱.</ref>

در گیلان، خواهر داماد مقداری از حنای دست عروس را به بالا پرتاب می‌کند تا به سقف بچسبد. این کار نشانهٔ سربلندی عروس است.<ref>بشرا، آیین‌های گذر در گیلان، ۱۳۸۹ش، ص۷۴–۷۵.</ref>

در الاشت (در استان مازندارن) داماد پیش از مراسم حنابندان با دوستان خود بازی‌های محلی مانند شاه‌وزیربازی<ref>پورکریم، الاشت، ص۱۱۱.</ref> و چه‌چوب‌چه‌بازی انجام می‌دهند.<ref>پهلوان، فرهنگ عامهٔ الاشت، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۳.</ref>

مردم شوشتر (در استان [[خوزستان]]) در مراسمی با نام «کتول‌وَنون» وسایل و لباس مراسم حنابندان را به خانه عروس می‌فرستند.<ref>یزدان‌پرست، «حمام‌های شوشتر»، ۱۳۸۴ش، ص۳۵۰.</ref>

مردمان [[ایل بختیاری|بختیاری]] ایل چهارلنگ سینی دارای حنا، چراغ روشن و شاخه‌ای نبات به خانهٔ عروس می‌فرستند. آن‌ها برای قرار دادن حنا روی دست عروس از خانوادهٔ او اجازه می‌گیرند.<ref>سرلک، آداب و رسوم و فرهنگ عامهٔ ایل بختیاری چهارلنگ، ۱۳۸۵ش، ص۳۷.</ref>

در [[سیستان]] و بلوچستان در غروب شب انی‌بندان، عروس را به [[حمام]] می‌برند، تا برای حنابندان آماده باشد. خانواده داماد، وسایل حنابندان را به خانه عروس می‌برند. زمانی که به پشت در می‌رسند، جوانان خانوادهٔ عروس، در را بر روی آن‌ها می‌بندند. خانوادهٔ داماد هدایایی که برای عروس آورده‌اند، همراه با آواز نام می‌برند. آن‌ها نام [[قرآن]] را در آخر می‌برند. خانوادهٔ عروس در را باز کرده و مراسم حنابندان آغاز می‌شود. در طی مراسم، فردی به دست و پای عروس و داماد حنا می‌بندد و حضار اشعار و ترانه‌هایی با یکدیگر می‌خوانند. مهمانان برای کمک به عروس و داماد، مبلغی پول به آن‌ها هدیه می‌دهند.<ref>محمدی خمک، «عروسی در سیستان»، ۱۳۹۳ش.</ref>

در [[خراسان]] برای حنابستن به دست و پای عروس ابتدا باید مادرشوهر هدیه‌ای به او بدهد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۴.</ref> گیلک‌ها در غروب روز عقد، مراسم «حنابندئون» برگزار می‌کنند. در این مراسم، عروس پشت دست را روی سر خود قرار داده و زنی که در اصطلاح سفیدبخت است، مقداری حنا روی کف دست او قرار می‌دهد.<ref>پاینده لنگرودی، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۶۰–۶۱.</ref>

در قزوین، خانوادهٔ داماد برای دعوت از مهمانان، کله‌قندهای کوچکی برای آن‌ها می‌فرستند.<ref>سالور، روزنامهٔ خاطرات، ۱۳۷۷ش، ج۵، ص۴۰۱۷.</ref> پس از بازگشت داماد، اهالی روی پشت‌بام‌های خود پنبه‌دانه ریخته و با نفت آتش می‌زنند. آن‌ها به نشانهٔ روشنایی، روی سر داماد آب می‌ریزند.<ref>هاشمی، «آداب و رسوم ازدواج در همدان»، ۱۳۸۵ش، ص۷۰.</ref>

در بسیاری از شهرها معتقدند اگر از حنای دست عروس و داماد به جوانان مجرد دهند، آن‌ها نیز به زودی [[ازدواج]] خواهند کرد.<ref>کشاورز، صددروازه، ۱۳۵۲ش، ص۲۴۰؛ پورکریم، الاشت، ص۱۱۲؛ پناهی، پژوهشی در مردم‌شناسی دهستان جنت‌رودبار رامسر، ۱۳۸۹ش، ص۱۳۶؛ یوسفی، فرهنگ و آداب و رسوم سوادکوه، ۱۳۸۹ش، ص۸۰؛ نظری داشلی‌برون، مردم‌شناسی روستای ابیانه، ۱۳۸۴ش، ص۵۵۸.</ref>

در این مراسم همراهان عروس و داماد، اشعاری نیز می‌خوانند. یکی از ترانه‌های معروف این شب «امشو انا می‌بنده» است:

امشب که نوبت ماست/ یا رب حنا می‌بندیم/ حنا، حنا، حنایه/ یا رب چه خوش نمایه/ حنا، حنا، حنایه/ حنا چه خوش نمایه.<ref>احمدپناهی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص۲۴۹–۲۵۰.</ref>

در زمان ناصرالدین شاه، شیرین‌پلو و مرغ‌پلو از خوراکی‌های این شب بوده‌اند.<ref>مونس‌الدوله، خاطرات، ۱۳۸۰ش، ص۴۶؛ کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۴۸ش، ص۱۷۴–۱۷۵.</ref> در منطقة اوز (در استان فارس) از مهمانان در کنار سایر خوراکی‌ها با نخود پخته پذیرایی می‌شود.<ref>کمالی، «خانواده و ازدواج در شهر اوز»، ۱۳۹۰ش، ص۱۶۰.</ref> در گذشته مردم این شهر در حنابندان، [[حلوا]] و تخمه هندوانه می‌خوردند.<ref>کمالی، «خانواده و ازدواج در شهر اوز»، ۱۳۹۰ش، ص۱۶۲.</ref> در جنت رودبار به مهمانان [[فسنجان]] و کله‌پاچه برای شام می‌دهند.<ref>پناهی، پژوهشی در مردم‌شناسی دهستان جنت‌رودبار رامسر، ۱۳۸۹ش، ص۱۳۵.</ref>

مردم بوشهر می‌گویند: اگر امشب جیک جیک دندانم است/ فردا شب حنابندانم است. مردم شهررضا (در استان [[اصفهان]]) می‌گویند: فلک! ز دست حنابندی‌ات دلم خون است/ عروسی‌ات که چنین است ماتمت چون است؟

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* احمدپناهی سمنانی، محمد، آداب و رسوم مردم سمنان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴ش.

* Valle, P. della, Viaggi, Brighton, 1843.

{{پایان منابع}}