همبستگی اجتماعی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''همبستگی اجتماعی؛''' انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه.

همبستگی اجتماعی؛ به‌معنای پیوندها و احساس مسئولیت متقابلی است که موجب انسجام، ثبات و همکاری اعضای جامعه برای دستیابی به خیر عمومی می‌شود. این مفهوم علاوه‌بر ابعاد ساختاری، ریشه در بنیان‌های فرهنگی و مذهبی دارد و بقای نظام‌های اجتماعی را تضمین می‌کند. در حالی که جامعه‌شناسی کلاسیک غرب بیشتر بر ضرورت‌های ساختاری و قراردادهای اجتماعی تأکید دارد، اندیشۀ اسلامی این پیوند را بر پایه‌های فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار می‌بیند. تقویت این همبستگی در گرو نهادهایی چون آموزش، مناسک جمعی و رفتارهایی نظیر مدارا و وفای به عهد است؛ در حالی که بی‌عدالتی، فردگرایی مفرط و رذایل اخلاقی از مهم‌ترین موانع و عوامل واگرایی اجتماعی به شمار می‌روند.

== مفهوم‌شناسی ==

همبستگی اجتماعی به‌عنوان یک مفهوم بنیادین در مطالعات اجتماعی در لغت به‌معنای وحدت، وفاق، وفاداری و با واژگانی چون یکپارچگی اجتماعی، انسجام اجتماعی، وفاق اجتماعی و نظم اجتماعی هم‌خانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> تعریف جامع این اصطلاح در جامعه‌شناسی عبارت است از: احساس مسئولیت متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه و اراده‌مند که دربرگیرندۀ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی متقابل حیات و منافع جمعی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> مسأله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمع‌گرایی افراطی جانمایی شده است. در فلسفه تحت عناوین چون نسبت جزء و کل و نسبت خاص و عام؛ در علوم سیاسی تحت دوگانه ثبات و تغییر؛ در انسان شناسی تحت عناوین انسان اجتماعی و انسان اقتصادی بیان شده است. همسبتگی اجتماعی می‌تواند حافظ وضعیت موجود یا ناقد آن باشد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 463.</ref>

== اهمیت همبستگی اجتماعی ==

اهمیت همبستگی اجتماعی در ابعاد گوناگونی قابل صورت‌بندی است. در گام نخست و در زمینه ثبات و بقای نظام اجتماعی یا نقد آن، از منظر جامعه‌شناختی این پدیده نقشی حیاتی در اداره، انتظام‌بخشی امور و حفظ ثبات یا تغییر نظام سیاسی-اجتماعی ایفا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که بدون وجود انسجام، ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه به‌سوی فروپاشی حرکت می‌کند.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.</ref> در بُعد امنیت ملی نیز پیوندهای مستحکم آحاد مردم به‌مثابه سدی دفاعی عمل می‌کند که ضمن خنثی‌سازی توطئه‌ها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین می‌نماید.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴ش، ص۱.</ref> در سطح کلان توسعه و مدیریت، انسجام اجتماعی با تجمیع و بسیج کارآمد منابع مادی و سرمایه‌های انسانی، پیش‌شرط بنیادین رشد، شکوفایی و دستیابی به توسعه پایدار به‌شمار می‌رود.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص۱.</ref><ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹، ص ۲۰۵.</ref> این پدیده با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان می‌آورد.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص۱.</ref> همبستگی از طریق تعدیل نابرابری‌ها و تقلیل شکاف‌های اجتماعی، به‌عنوان مکانیسمی پیشگیرانه مانع از تشدید اختلافات و بروز منازعات فرقه‌ای یا مسلکی شده و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب را فراهم می‌سازد.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۱.</ref> از بعد دانشی نیز چگونگی بازسازی همبستگی جامعه فرانسه عامل اصلی شکل‌گیری جامعه‌شناسی ذکر شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 129.</ref>

== مبانی دینی همبستگی اجتماعی ==

در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است. یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۲، ص ۱۱۱-۱۱۲.</ref> متون دینی، اعتصام به حبل‌الله،<ref>قرآن، آل‌عمران، آیه 103. </ref> جامعه سازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۲.</ref> ارائه تفسیر واقعی از دنیا به‌عنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۹، صص ۱۱۸-۱۲۱.</ref> تربیت روحیه ایثار،<ref>قرآن کریم، سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی در روابط میان ادیان،<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۴۶.</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و کنترل اجتماعی،<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۱۲، صص ۳۳۳-۳۳۴.</ref> پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی،<ref>سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه 1، ص6. </ref> عدالت،<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹، صص ۲۰۵-۲۰۸.</ref> التزام به دستورات اخلاقی<ref>محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳، صص ۱۰-۲۱.</ref> و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین ذکر شده است.<ref>نهج‌البلاغه، حکمت ۲۵۲.</ref>

== نظریه‌های جامعه‌شناختی همبستگی اجتماعی ==

شارل ژید مسیحیت اجتماعی و همبستگی‌گرایی را مطرح کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 135.</ref> وی تأکید داشت که به دلیل دلالت‌های گسترده همبستگی به‌جای مکتب همبستگی از جنبش همبستگی استفاده شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 144.</ref> مکتب همبستگی بر سه اصل استوار بود: عادلانه بودن وضعیت طبیعی، بدهی اجتماعی و اجتماعی بودن خطر. برهمین همبستگی‌گرایان از تمام اشکال تشکل‌گرایی؛ مخصوصا از سازمان‌های همیاری، اتحادیه‌های کارگری و تعاون‌گرایی حمایت می‌کردند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 145-148.</ref> طبق نظریه مونتسکیو همبستگی اجتماعی با سازمان اجتماعی در ارتباط است. از نظر وی همبستگی اجتماعی تلاقی آداب‌ورسوم، عادات، افکار و خلقایت جمعی است که در نهایت در روح ملت‌ها تحقق پیدا می‌کند.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳1.</ref> از نظر ژان ژاگ روسو قرارداد اجتماعی نانوشته و تعهد متقابل منشأ همبستگی اجتماعی است.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳1.</ref> در اندیشه افراد چون ژان ژورس از پیروان سوسیالیسم فرانسوی همبستگی اجتماعی به‌مثابه آرمانی جمعی مطرح بود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 161. </ref> شارل فوریه چهار معنا برای همبستگی اجتماعی ذکر نموده است: مسئولیت جمعی برای بیمه و بازپرداخت قرض، آمادگی برای توزیع منابع با افراد نیازمند، حس عمومی جمع بودن و در جمع بودن و حمایت عمومی از خانواده‌های نیازمند از طریق تضمین حداقل درآمد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 161-162.</ref> و پی‌یر لورو مدعی است که اولین شخص است که این اصطلاح را استفاده کرده است. هدف او از این اصطلاح نقد نیکوکاری مسیحی،  ایده قرارداد اجتماعی به‌مثابه بنیان جامعه و مفهوم پردازی جامعه به‌مثابه ارگانیسم بوده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 162-163.</ref> ژورس همبستگی اخلاقی را مطرح کرد تا بتواند جلو خودخواهی فردی گرفته شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 164.</ref>  

دیدگاه‌های دورکیم در بستری شکل‌گرفت که مواجه با فایده‌گرایی اقتصاد بازار و بازسازی همبستگی اجتماعی دو مساله اصلی فرانسه بود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص130. </ref> وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی؛ مبتنی بر شباهت و وجدان جمعی در جوامع سنتی و ارگانیک؛ مبتنی بر تخصص، تقسیم کار و وابستگی متقابل در جوامع مدرن، تقسیم کرده است.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.</ref> در کتاب تقسیم کار دورکیم در گام اول نفس تقسیم کار را به‌عنوان علت همبستگی اجتماعی مطرح کرده است، ولی در ادامه بهره‌مندی برابر از فرصت‌های شغلی و موقعیت‌های اجتماعی برای همۀ  اقشار اجتماعی را به‌عنوان شرط اصلی همبستگی اجتماعی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 296.</ref> در درس‌های جامعه شناسی شکل‌گرفتن گروهای واسط را علت اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی ذکر نموده است. اما در اینجا هم تصریح نموده است که شکل‌گیری اخلاقیات معین پشتوانۀ اعضای این گروه است. شکل‌گیری این اخلاقیات نیز محصول آموزش و مسئولیت پذیری دولت است. در کتاب صوربنیانی حیات دینی همبستگی اجتماعی با دین گره خورده است. تنها اخلاق قدسی است که می‌تواند خود خواهی‌های افراد را مهار و همبستگی اجتماعی را شکل بدهد. از نظر دورکیم همبستگی اجتماعی در هنگام غلیان‌های اجتماعی به اوج خود می‌رسد. در این شرایط قواعد قدیم می‌میرد و قواعد جدید شکل می‌گیرد و همبستگی جدید بر مبنای این قواعد  خلق می‌شود. جوهر دین همین آرمان‌های جمعی است که انسان‌ها را به فراتر رفتن از خود تشویق می‌کند. اینجاست که ایثار متولد شده و عدالت را تضمین می‌کند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 296-298.</ref> دورکیم مدعی است که عدالت، نیکوکاری و خیریه‌گرایی شرط لازم همبستگی اجتماعی است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 298.</ref> فعالیت اقصتادی بیشتر نیز منوط به همبستگی اجتماعی و روحیه برادری است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 300.</ref>  

=== مارسل موس و پارادایم هدیه ===

مارسل موس با طرح پارادایم هدیه در برابر منطق فایده‌گرایی صرف، استدلال می‌کند که پایه‌های اخلاقی همبستگی اجتماعی از طریق چرخه دادن، گرفتن و پس دادن و ادای بدهی اجتماعی یعنی مسئولیت فرد در قبال جامعه‌ای که از مواهب آن بهره‌مند شده، شکل می‌گیرد. وی برای تبیین همبستگی اجتماعی فرد و دولت ایدۀ بدهکاری متقابل را مطرح کرد. وی تلاش داشت که با طرح همبستگی اجتماعی در برابر نیولیبرالیسم مقاومت کند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 116-117. </ref>

ژرژ باتای امر قدسی را به‌عنوان فعال‌ترین، تام‌ترین و حیاتی‌ترین بیان حیات اجتماعی مطرح کرد  و بیان داشت که امر قدسی همان پدیده مشخصی است که جامعه را پیوند می‌دهد. امری که قابل کاستن به قرارداد اجتماعی نیست و در برابر ارزش‌های فایده‌گریانه است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 317-318.</ref> در این دیدگاه آغاز جامعه با منفت‌جویی، گرفتن و انباشت نیست. مخاطره و دهش است که همبستگی اجتماعی تولید می‌کند. قربانی کردن نقطه اوج چنین مخاطره‌ای است. چون قربانی در حد انتهای منطق هدیه است که در برابر منطق مبادله اقتصادی می‌ایستد و آن را نفی می‌کند. با قربانی شدن جامعه ساخته می‌شود. تخطی همان غلیان جمعی است که در آن لحظه فرد به کمک آرمان پردازی جمعی از خود فراتر رفته و از طریق پیوستن به جمع جامعه دوباره بازتولید می‌شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 319.</ref> براساس غلیان جمعی معطوف به قبول ناهمگونی‌ها و عدم قبول ناهمگونی‌ها باتای دو نوع همبستگی اجتماعی مطرح کرده است: همبستگی عام‌گرا/ مثبت؛ مبتنی بر انسانیت مشترک و پذیرش تفاوت‌ها و خاص‌گرا/ فاشیستی؛ مبتنی بر عدم پذیرش و طرد دیگری تقسیم شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 321.</ref>

از نظر لوی استراوس همبستگی اجتماعی محصول عمل کنشگران در درون ساختارها است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 331.</ref> مبادله نوعی ساختار اجتماعی است که اهداف بسیار آن اقتصادی نیست، بلکه تقویت همبستگی اجتماعی است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 334.</ref> پی‌یربوردیو در برابر جریان جهانی تجزیه کنندۀ نیولیبرالیزم از همبستگی اجتماعی جنبش‌های جهان و همبستگی اجتماعی جنبش‌های محلی یاد کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 363.</ref> فرد قابل توجه دیگر کیه از اعضای جنبش ضدفایده گرایی در علوم اجتماعی است. وی نیز همبستگی اجتماعی را در ارتباط با هدیه، مراقبت و رشدزدایی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 381.</ref> از نظر بولتانسکی اخلاقیات جامعه عامل همسبتگی اجتماعی است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 428.</ref> وی براساس انواع رژیم مشروعیت بخش و نقد چهار نوع همبستگی اجتماعی را برمبنای صلح-منازعه و هم‌ارزی-ناهم‌ارزی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 434.</ref> بولتانسکی احیای نقد لیبرالیزم متأخر و ایجاد ارتباط میان نقد اجتماعی و نقدهنری را شرط تحقق همبستگی اجتماعی ذکر کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 456 و 471.</ref>

در وضعیت امروز مکتب همبستگی  به‌منظور دفاع از جامعه در برابر سلطه فاشیزم و نئوفایده‌گرایی شکل‌گرفته و در کانون رشته‌های علمی مطرح شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467.</ref> این مکتب در عرصه علم به فایده‌گرایی علمی را با خلق اصطلاحاتی چون اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی، اقتصاد دهش و اقتصاد نهادگرا نقد کرده است. در بعد اجتماعی محو شرایط نابرابر خارجی را اصل بنیادین همبستگی اجتماعی معرفی کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467-469.</ref>  

=== '''تالکوت پارسنز''' ===

وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایده‌ها، باورها و ارزش‌های مشترک با محیط می‌داند. این ارزش‌ها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمی‌توانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند. وی ریشه ستیز را در کمیابی منابع می‌بیند و معتقد است عدم انطباق نیازها با ارزش‌های حاکم، همبستگی اجتماعی را تهدید می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>

این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداش‌ها می‌داند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار می‌ماند.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۱۲.</ref>

* '''ابن خلدون:''' او از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت می‌شود.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۶۰.</ref> او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجمل‌خواهی و تن‌پروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>

* '''فارابی:''' در اندیشه [[فارابی]]، عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در جامعه «محبت» است که در سه قالب اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت شکل می‌گیرد. در [[مدینه فاضله]] به‌عنوان یک جامعه به‌هم‌پیوسته است و در پرتو این سه نوع محبت، افراد برای کسب «سعادت» در کنار یکدیگر تلاش می‌کنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۵-۷۶.</ref>

* '''سید روح‌الله خمینی:''' در اندیشه سیاسی و اجتماعی [[سید روح‌الله خمینی|امام خمینی]]، اتحاد حول محور اسلام، مهم‌ترین عامل ایجاد همبستگی اجتماعی است. وی ملی‌گرایی منهای اسلام را رد کرده و هدف مشترک جامعه را نهادینه سازی اسلام معرفی کرده است.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۹-۸۲.</ref> دشمن‌شناسی مشترک،<ref>رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۲-۸۵.</ref> مشارکت همه‌جانبه مردم در امور جامعه،<ref>رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۵-۸۸.</ref> روحانیت<ref>رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۸-۹۱.</ref> و مناسک جمعی اسلامی عرصه‌های مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۹۱-۹۴.</ref>

* '''سید محمدحسین طباطبایی:''' نقطۀ عزیمت تحلیل همبستگی اجتماعی در دیدگاه [[سید محمدحسین طباطبایی|سید محمد حسین طباطبایی]]، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به استخدام می‌کند که منجر به تشکیل جامعه می‌شود.<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> وی معتقد است همانگونه که انسان ذاتا مدنی الطبع است، فطرتا بدنبال اختلاف هم است. در نتیجه همبستگی پایدار تنها در سایه دین و نبوت به‌عنوان عامل فراطبیعی ممکن است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> طباطبایی تحت عنوان مُرابطه، سازوکارهای همبستگی اجتماعی را در سه مرحله تبیین کرده است: صبر فردی (خویشتن‌داری)، مصابره (اتصال نیروهای پایداری جمعیت آسیب‌دیده) و مرابطه (وصل کردن نیروها در تمامی شئون زندگی).<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و «تفکر اجتماعی» جایگزین تفکر فردی می‌گردد.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۶۶.</ref><ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۵۹.</ref> '''عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.'''

* '''محمدعلی شاه‌آبادی:''' [[محمدعلی شاه‌آبادی|محمد علی شاه‌آبادی]] در کتاب «شذرات المعارف»، همبستگی اجتماعی را بر دو پایه خیط نبوت و ولایت (انسجام عمودی) و خیط اخوت (انسجام افقی) تبیین کرده است. وی خطرناک‌ترین عامل انحطاط جامعه را گسست پیوند برادری و پیوند با اجانب می‌داند.<ref>شاه‌آبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> نظریه او بر دو رکن استوار است:

# سیاست عِدّه (نیروی انسانی): مبتنی بر قاعده «لا عِدَّةَ إلا بالأخوة»؛ که پایداری آن منوط به چهار ناموسِ انس، کمال، عزت و عون است.<ref>شاه‌آبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۶.</ref>

# سیاست عُدّه (قدرت اقتصادی): مبتنی بر قاعده «لا عُدَّةَ إلا بالإعانة»؛ که شکل‌گیری قدرت اقتصادی را تنها در سایه تعاون ممکن می‌داند.<ref>شاه‌آبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۶، ص ۳۰.</ref>

او انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه می‌کند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمان‌های اسلام به «عدد» تبدیل می‌شود.<ref>شاه‌آبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۷۲.</ref><ref>شاه‌آبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref>

== نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی ==

دین یکی از مهم‌ترین عامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 135، 173 و 184.</ref> پژوهش‌های تجربی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که میان نهاد دین  و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.<ref>زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴، ص ۱۶۹.</ref> دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی با تربیت شهروندی اجتماعی، افراد را از منفعت‌گرایی فردی به سمت مصالح عمومی و التزام به قرارداد‌های اجتماعی سوق می‌دهند.<ref>عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۴۵.</ref><ref>کریمی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref> برای ارتقای همبستگی اجتماعی، تطابق قانون با خواسته‌های جامعه ضروری است.<ref>مهدوی زاهد، «نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۳۰.</ref> اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref> رسانه‌های جمعی با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک می‌توانند همبسگی اجتماعی را تقویت کنند.<ref>امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷، ص ۱.</ref> شکل‌گیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمن‌های علمی، اصناف و سازمان‌های مردم‌نهاد، از ارکان حفظ همبستگی اجتماعی به شمار می‌روند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

== عوامل تهدیدکنندۀ همبستگی اجتماعی ==

=== موانع اخلاقی و رفتاری ===

رذایل اخلاقی با تخریب اعتماد و ایجاد شکاف، زمینه‌ساز واگرایی اجتماعی می‌شوند:

 

* '''ناهنجاری‌های ارتباطی:''' سوءظن، تهمت و افترا با از بین بردن اطمینان عمومی، زیربنای همبستگی جمعی را نابود می‌کنند.

* '''رذایل درونی:''' حسادت، بخل، کینه و پیروی از هواهای نفسانی از عوامل نیرومند تشتت هستند که حتی در جوامع علمی نیز می‌توانند منجر به بروز رفتارهای نابهنجار و حق‌کشی شوند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>

 

* '''بی‌عدالتی اجتماعی:''' اصلی‌ترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.<ref>مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref>

 

 

'''اقتصادگرایی و سیاست‌های نئولیبرال:''' رویکردهایی که با تقلیل امر اجتماعی به امر اقتصادی، به گسترش مناسبات بازار در تمام شئون حیات بشری می‌پردازند. پیامدهایی نظیر موقتی‌سازی قراردادهای نیروی کار، کالایی‌شدن آموزش و بهداشت، و مقررات‌زدایی‌های افراطی، با تضعیف طبقه متوسط و گسترش فقر، جامعه را اتمیزه (منزوی) کرده و با تولد سوژه‌های «فردگرای خودخواه»، پیوندهای اجتماعی را تهدید می‌کند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

 

'''دولت‌گرایی افراطی و اقتدارگرایی:''' رویکردهایی که با اصالت بخشیدن مطلق به ساختار دولت، مانع از شکل‌گیری قراردادهای اجتماعیِ مبتنی بر اراده آزاد شهروندان می‌شوند. تضعیف و سرکوب نهادهای مستقل مدنی و هراس از تشکل‌یابی اصناف و گروه‌ها، از قدرت گرفتن جامعه برای دفاع از حقوق خود جلوگیری کرده و انسجام ارگانیک را به گسیختگی تبدیل می‌کند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

 

احساس تعلق به هویت ملی، سطح اعتماد متقابل، مشارکت داوطلبانه و مسئولیت‌پذیری، تساهل و مدارا<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> ایجاد امنیت پایدار، استقلال ملی و فراهم‌شدن منابع برای آبادانی کشور از پیامدهای مستقیم یک جامعه همبسته توصیف شده است.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref>

* امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.

* مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰.

* مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲.

* نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.

* «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب:12 مهر 1400ش.