بدون خلاصۀ ویرایش |
ابرابزار |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۵: | خط ۵: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
واژه عربی شایعه بهمعنای خبر بیاصل و نادرست یا خبری که درستی آن معلوم نیست،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/شایعه/ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه شایعه.]</ref> در اصطلاح به خبری گفته میشود که بدون استناد به منبع مطمئن میان افراد یا جامعه منتشر میشود. غالب شایعات پیرامون رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، سازمانها و نهادها ساخته و پرداخته میشود.<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922.html افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص3.]</ref> منبع خبر در شایعه کمرنگ بوده و غالباً با جملاتی مثل «میگویند»، «راستی شنیدهای» آغاز میشود یا اینکه شنیدهٔ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت میدهند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی مقدم و دیگران، «مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.]</ref> بعضی پژوهشگران مطالعات اجتماعی، تفاوت اصلی [[دروغ]] و | واژه عربی شایعه بهمعنای خبر بیاصل و نادرست یا خبری که درستی آن معلوم نیست،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/شایعه/ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه شایعه.]</ref> در اصطلاح به خبری گفته میشود که بدون استناد به منبع مطمئن میان افراد یا جامعه منتشر میشود. غالب شایعات پیرامون رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، سازمانها و نهادها ساخته و پرداخته میشود.<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922.html افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص3.]</ref> منبع خبر در شایعه کمرنگ بوده و غالباً با جملاتی مثل «میگویند»، «راستی شنیدهای» آغاز میشود یا اینکه شنیدهٔ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت میدهند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی مقدم و دیگران، «مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.]</ref> بعضی پژوهشگران مطالعات اجتماعی، تفاوت اصلی [[دروغ]] و شایعه را در دو عنصر عمد و آگاهی میدانند؛ در دروغ، فرد یا گروهی آگاهانه و با قصد مشخص [[حقیقت]] را کتمان یا [[تحریف]] میکند، در حالی که در شایعه، لزوماً چنین خودآگاهی وجود ندارد و ممکن است انتقالدهندگان نیز دربارهٔ آن تردید داشته باشند، اما احتمال نادرست بودن آن را نادیده میگیرند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/26289/تبارشناسی-%C2«Ø´Ø§ÛعÙ%C2»-در-Ú¯Ùت-ÙÚ¯Ù-با-Ùاصر-ÙÚ©ÙÙÛ فکوهی، «تبارشناسی شایعه»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.]</ref> [[قرآن]] شایعهپردازان را '''مرجفون''' نامیده<ref>سوره احزاب، آیه 60.</ref> بهمعنای کسانیکه شایعه میپراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/27575/17/458/%C2«Ù
ÙرÙجÙÙÙÙÙ%C2»_از_Ù
ادÙ_%C2«Ø§Ø±Ø¬Ø§Ù%C2»Ø مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج17، ص458.]</ref> مطالعات نشان میدهد که شایعات در همهٔ جوامع وجود دارد. بعضی پژوهشگران عقیده دارند هرجا که [[انسان]] و [[زبان]] وجود دارد. شایعه نیز به وجود میآید.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.]</ref> دانشمندان [[علوم اجتماعی]]، شایعه را جزئی از [[فرهنگ]]<ref>[https://sid.ir/paper/222064/fa چراغی، «شایعه و شایعهپردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲۲.]</ref> و یک پدیدهٔ اجتماعی تلقی میکنند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.]</ref> | گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.]</ref> [[قرآن]] شایعهپردازان را '''مرجفون''' نامیده<ref>سوره احزاب، آیه 60.</ref> بهمعنای کسانیکه شایعه میپراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/27575/17/458/%C2«Ù
ÙرÙجÙÙÙÙÙ%C2»_از_Ù
ادÙ_%C2«Ø§Ø±Ø¬Ø§Ù%C2»Ø مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج17، ص458.]</ref> مطالعات نشان میدهد که شایعات در همهٔ جوامع وجود دارد. بعضی پژوهشگران عقیده دارند هرجا که [[انسان]] و [[زبان]] وجود دارد. شایعه نیز به وجود میآید.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.]</ref> دانشمندان [[علوم اجتماعی]]، شایعه را جزئی از [[فرهنگ]]<ref>[https://sid.ir/paper/222064/fa چراغی، «شایعه و شایعهپردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲۲.]</ref> و یک پدیدهٔ اجتماعی تلقی میکنند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.]</ref> | ||
== پیشینه == | |||
شایعهسازی، سابقه طولانی در جامعه بشری دارد. در تاریخ ایران، شایعات پیرامون زندگی و مرگ پادشاهان و درباریان، رواج بسیاری داشته است؛ از شایعه مرگ اسکندر به هنگام زخمیشدن او در جنگ با مالیان گرفته؛<ref>پیرنیا، تاریخ ایران باستان، 1362ش، ج2، ص1827-1828.</ref> تا شایعه فوت ناصرالدین شاه قاجار به هنگام کسالت او.<ref>عینالسلطنة، روزنامه خاطرات عینالسلطنة، 1368ش، ج2، ص1131.</ref> در [[نهضت مشروطه]]، شایعات فراوانی دربارهٔ شخصیتهای اصلی نهضت، در جامعه ایرانی رواج یافت.<ref>ابوالحسنی، کالبد شکافی چند شایعه دربارهٔ شیخ فضلالله نوری، 1391ش، ص13.</ref> در تاریخ صدر اسلام نیز به شایعه کشتهشدن پیامبر خدا در جنگ احد، اشاره شده که باعث تضعیف سپاه مسلمانان شد.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج3، 1374ش، صص114-119.</ref> | |||
== انواع شایعه == | == انواع شایعه == | ||
| خط ۶۰: | خط ۶۳: | ||
== شایعه در فرهنگ ایرانی == | == شایعه در فرهنگ ایرانی == | ||
[[پرونده:شایعه۳.png|جایگزین=انتشار شایعه پنهان شدن سید علی خامنهای در پناهگاه زیرزمینی|بندانگشتی|انتشار شایعه پنهان شدن سید علی خامنهای در پناهگاه | [[پرونده:شایعه۳.png|جایگزین=انتشار شایعه پنهان شدن سید علی خامنهای در پناهگاه زیرزمینی|بندانگشتی|انتشار شایعه پنهان شدن سید علی خامنهای در پناهگاه زیرزمینی از سوی شبکه ایران اینترنشنال]] | ||
شایعهپراکنی در فرهنگ فارسی با اصطلاح «'''چو انداختن'''» نیز یاد میشود و به کسی که خبر دروغ و بیاساسی را شهرت دهد، '''چوانداز''' میگویند.<ref>[https://abadis.ir/fatofa/چو-انداختن/ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه چو انداختن].</ref> مثلهای ایرانی مانند «[[از کاه، کوهی ساختن]]» و «[[یک کلاغ را چهل کلاغ کردن]]»،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.</ref> در واکنش به شایعهپراکنانی است که خبر را با شاخ و برگهای فراوان نقل میکنند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.]</ref> برخی پژوهشگران، [[فرهنگ شفاهی]] و [[ضربالمثل]]های مشهوری مثل «[[تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها]]»،<ref>[https://sid.ir/paper/222064/fa چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.]</ref> همچنین سطح مطالعهٔ کم را از عوامل اثرپذیری [[جامعه ایرانی]] در برابر شایعات میدانند.<ref>[https://elmnet.ir/Content/UserProfile/Document/10046966-4b976e90-12bf-4684-b4e4-da3feac1cdae.pdf رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.]</ref> | شایعهپراکنی در فرهنگ فارسی با اصطلاح «'''چو انداختن'''» نیز یاد میشود و به کسی که خبر دروغ و بیاساسی را شهرت دهد، '''چوانداز''' میگویند.<ref>[https://abadis.ir/fatofa/چو-انداختن/ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه چو انداختن].</ref> مثلهای ایرانی مانند «[[از کاه، کوهی ساختن]]» و «[[یک کلاغ را چهل کلاغ کردن]]»،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.</ref> در واکنش به شایعهپراکنانی است که خبر را با شاخ و برگهای فراوان نقل میکنند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.]</ref> برخی پژوهشگران، [[فرهنگ شفاهی]] و [[ضربالمثل]]های مشهوری مثل «[[تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها]]»،<ref>[https://sid.ir/paper/222064/fa چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.]</ref> همچنین سطح مطالعهٔ کم را از عوامل اثرپذیری [[جامعه ایرانی]] در برابر شایعات میدانند.<ref>[https://elmnet.ir/Content/UserProfile/Document/10046966-4b976e90-12bf-4684-b4e4-da3feac1cdae.pdf رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.]</ref> | ||
| خط ۷۲: | خط ۷۵: | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* قرآن کریم. | * قرآن کریم. | ||
* ابوالحسنی، علی، کالبد شکافی چند شایعه دربارهٔ شیخ فضلالله نوری، تهران، مؤسسه تاریخ معاصر ایران، ۱۳۹۱ش. | |||
* افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روانشناسی و علوم تربیتی، دوره ۲، شماره پیاپی ۸۸۲، ۱۳۷۴ش. | * افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روانشناسی و علوم تربیتی، دوره ۲، شماره پیاپی ۸۸۲، ۱۳۷۴ش. | ||
* بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازههای شکل دهنده رفتار شایعهسازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روانشناختی، دوره ۱۷، شماره ۶۹، ۱۳۹۷ش. | * بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازههای شکل دهنده رفتار شایعهسازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روانشناختی، دوره ۱۷، شماره ۶۹، ۱۳۹۷ش. | ||
* «پایان عصر خبرخوانی تصادفی؛ چرا شبکههای اجتماعی مراجع معتبری برای پیگیری اخبار نیستند؟»، وبسایت یک پزشک، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش. | * «پایان عصر خبرخوانی تصادفی؛ چرا شبکههای اجتماعی مراجع معتبری برای پیگیری اخبار نیستند؟»، وبسایت یک پزشک، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
* پیرنیا، حسن، تاریخ ایران باستان، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۲ش. | |||
* جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و تأثیرات آن بر جامعه»، مجله معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره ۱۷، ۱۴۰۳ش. | * جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و تأثیرات آن بر جامعه»، مجله معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره ۱۷، ۱۴۰۳ش. | ||
* چراغی، زهره، «شایعه و شایعهپردازی در عصر قاجار»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال اول، شماره ۲، ۱۳۹۰ش. | * چراغی، زهره، «شایعه و شایعهپردازی در عصر قاجار»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال اول، شماره ۲، ۱۳۹۰ش. | ||
| خط ۹۰: | خط ۹۵: | ||
* «شایعه»، وبسایت دانشنامه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۲ش. | * «شایعه»، وبسایت دانشنامه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۲ش. | ||
* عسگری، شاداب، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، علوم و فنون نظامی، سال ششم، ش۱۳، ۱۳۸۸ش. | * عسگری، شاداب، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، علوم و فنون نظامی، سال ششم، ش۱۳، ۱۳۸۸ش. | ||
* عینالسلطنة، قهرمان میرزا، روزنامه خاطرات عینالسلطنة، به تحقیق و تصحیح مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۷۶ش. | |||
* غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره ۱، ش۳، ۱۳۹۹ش. | * غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره ۱، ش۳، ۱۳۹۹ش. | ||
* فکوهی، ناصر، «تبارشناسی شایعه»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۳ش. | * فکوهی، ناصر، «تبارشناسی شایعه»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۳ش. | ||
