شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:شرم.png|جایگزین=دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا|بندانگشتی|دست‌ندادن علی هاشمی با بانویی که در مسابقات وزنه‌برداری آمریکا، مدال را بر گردنش آویخت.]]

شرم در زبان فارسی مفهومی همسان حیا دارد، اما با این تفاوت که غیرارادی و معطوف به قضاوت دیگران است. از منظر روان‌شناختی، شرم هیجانی اخلاقی و حاصل تعارض خود واقعی با خود آرمانی است و در شکل افراطی به کاهش عزت‌نفس و انزوا می‌انجامد. در نگاه جامعه‌شناختی، شرم تجربه‌ای ارتباطی است که با سازوکاری درونی، فرد را از هنجارشکنی بازداشته و به هماهنگی با ارزش‌های اجتماعی سوق می‌دهد. شرم در فرهنگ اسلامی، به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌ زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله در پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پای‌بندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده.

بر اساس دیدگاه جوزف برگو که یک روان‌درمانگر و روانکاو است، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:

از منظر [[جامعه‌شناسی|جامعه‌شناختی]]، شرم یک تجربه ارتباطی و اجتماعی است که به نگاه، ارزیابی و قضاوت دیگران گره خورده است. شرم هنگامی بروز می‌کند که فرد رفتاری را انجام دهد که با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی ناسازگار می‌داند. در چنین موقعیتی، ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی یا سرزنش خود را تجربه کند. این احساسات او را به بازنگری در رفتارش وامی‌دارد تا جایگاه و اعتبارش را در میان دیگران حفظ کند و پیوندش را با جامعه از دست ندهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم،  1387ش، ص72.]</ref> به این ترتیب، شرم می‌تواند به‌عنوان یک سازوکار درونی، فرد را از رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی دور نگه دارد و او را به هماهنگی با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی سوق دهد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126].</ref>

در [[سبک زندگی اسلامی]]، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> شناخته می‌شود که نقش مهمی در [[رشد معنوی]] و [[تعالی انسان]] ایفا می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.]</ref> از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و [[کرامت انسان|کرامت انسانی]] است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref> بر اساس اعتقاد به [[خدا]] و [[آخرت]] در [[آموزه‌های اسلامی]]، شرم به‌مثابهٔ یک‌بازدارندهٔ درونی عمل کرده و سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref>

قرآن، مفهوم شرم را با واژگانی از ریشهٔ حیا، به‌کار برده است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> گاه در توصیف رفتار پیامبر<ref>سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> و گاهی در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر [[حضرت شعیب]] که [[حضرت موسی|موسی]] را به نزد پدر خویش فراخواند.<ref>سورهٔ قصص، آیهٔ 25.</ref> در چارچوب فرهنگ قرآنی، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/حیا-و-شرم-در-قرآن-کریم «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.]</ref>

در روایات اسلامی نیز شرم به‌عنوان روشنگر [[عقل]] و از ویژگی‌های اساسی [[دین‌داری]] یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> همچنین، ارتباط نزدیک شرم با ایمان سبب شده است که این مفهوم با [[عفت]] و [[پاک‌دامنی]] پیوند یابد.<ref>ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.</ref> در برخی روایات، شرم همراه و یاور [[عفاف]]<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و از عوامل مهم حفظ پاکی و [[سلامت اخلاقی]] انسان معرفی شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref>

# '''فعل شرم‌آور:''' شامل هر رفتار ناهنجار یا ترک کار نیک، از منظر شرعی، عرفی یا عقلی در فرهنگ جامعه است.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص42.</ref>

در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. احساس شرم در انسان با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، اما خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود،<ref>سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> مفسران این تعبیر را به معنای منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664].</ref>

در فرهنگ مادی که سبک زندگی مدرن را به‌همراه دارد، شرم، نه‌تنها ارزش اخلاقی دانسته نمی‌شود، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن، نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> در این فرهنگ، سنت‌های اخلاقی از جایگاه بالایی برخوردار نیستند<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پساساختارگرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.]</ref> و تشخیص خوبی و بدی به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> شرم نیز در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی متکی است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/222266-احساس-شرم-از-عناصر-اخلاق-مدرن قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref> همچنین برخی اندیشمندان غربی، به‌دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.<ref>میدلتون موز، ''روان‌شناسی شرم و گناه''، 1373ش، ص28.</ref> در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.</ref>

شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، از منظرهای گوناگون به انواع مختلفی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این احساس در زندگی فردی و اجتماعی است.

* از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. '''شرم مثبت'''، احساس آگاهانه به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ [[رشد اخلاقی]] او را فراهم می‌کند و امنیت روانی جامعه را نیز در پی دارد.<ref>[https://tahavolejtemaee.ir/storage/store/uploads/tahavol/اطلس-خانواده/00-3-بعد-از-ازدواج-و-تشکیل-خانواده/00-27-نقش-حیا-و-عفت-در-زندگی-خانوادگی/آثار-تربیتی-شرم-و-حیا-از-منظر-قرآن-و-احادیث.pdf میردامادی و صیامی، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، 1396ش، ص43.]</ref> در مقابل، '''شرم منفی''' ناشی از ضعف درونی و [[خودکم‌بینی]] است<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص146.]</ref> و با افراط در شرم<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147]</ref> یا شرم از امور غیرواقعی<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج90، ص372؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت»  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

* از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در [[ایمان]]، [[عزت‌نفس]] و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از [[کم‌رویی]] و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.]</ref>

* از نظر ناظر، شرم به دو نوع ایمانی و نفسانی تقسیم می‌شود. شرم ایمانی به احساس مسئولیت در برابر خداوند و ارزش‌های معنوی مربوط است، در حالی که شرم نفسانی بیشتر به نگرانی از قضاوت دیگران مربوط می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129-130.]</ref>

* از نظر قلمرو، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق و در حوزهٔ جرم‌شناسی از جهات گوناگون مانند زمان بروز، مفید بودن، مخاطب و ناظر، مورد توجه باشد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133]</ref>

* از نظر مصداق، شرم به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی می‌تواند مصادیق گوناگونی داشته باشد، ازجمله: حفظ ادب، احترام و وقار و نیز پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و همچنین خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51، 191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref>