آب‌دوغ خیار: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:آبدوغ.jpg|300px|thumb|left]]

'''آب‌دوغ‌خیار'''، یک خوراک سنتی و پرطرفدار ایرانی است که معمولاً در فصل تابستان و به‌صورت خنک سرو می‌شود. این غذا از ترکیب دوغ، خیار خردشده، سبزیجات معطر مانند نعناع و ریحان، گردو، کشمش و نان تریدشده تهیه می‌شود. آب‌دوغ‌خیار با وجود سادگی، یک غذای کامل و مغذی محسوب می‌شود و در شهرهای مختلف ایران و نیز برخی کشورهای همسایه با تنوع‌هایی تهیه می‌شود.

[[آب‌دوغ‌خیار]] یا سوپ سرد<ref>[https://www.tasvirezendegi.com/طرز-تهیه-آب-دوغ-خیار/ «طرز تهیه آب‌دوغ‌خیار ساده خانگی برای دو نفر»، وب‌سایت تصویر زندگی.]</ref> یک غذا یا میان‌وعدهٔ فصلی بسیار محبوب ایرانی است که معمولاً در [[تابستان]] و به‌صورت خنک تهیه و سِرو می‌شود.<ref>[https://parsiday.com/2033-ab-doogh-khiyar/ «طرز تهیه آب‌دوغ‌خیار»، وب‌سایت پارسی دی.]</ref> آب‌دوغ‌خیار در فرهنگ فارسی عمید، خوراکی معرفی شده که از دوغ، خیار خردشده، سبزی، کشمش، مغز [[گردو]] و [[نان]] تریدشده درست می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=آب+دوغ+خیار&f=amid عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه آب‌دوغ‌خیار.]</ref>

طرز تهیه این خوراک در شهرهای مختلف [[ایران]]، متفاوت است.<ref>[https://parsiday.com/2033-ab-doogh-khiyar/ «طرز تهیه آب‌دوغ‌خیار»، وب‌سایت پارسی دی.]</ref> در آب‌دوغ‌خیار از همه انواع مواد غذایی مانند لبنیات، سبزیجات، غلات و میوه‌ها استفاده می‌شود؛ به‌همین دلیل این خوراک، یک غذای کامل بوده و همه اقوام ایرانی آن را درست می‌کنند. در کشورهای دیگر دنیا هم با ترکیب‌های مشابه و اسم‌های متفاوت، این خوراک را مصرف می‌کنند. در بلغارستان، [[ترکیه]]، قبرس، آلبانی و ارمنستان، غذاهایی شبیه به آب‌دوغ‌خیار ایرانی وجود دارد.<ref>[https://destription.com/fa/iran/country-food/abdogh-khiar «آب‌دوغ‌خیار»، وب‌سایت دستریپشن.]</ref>

مواد تشکیل دهندهٔ آب‌دوغ‌خیار همان‌گونه که از نامش پیدا است، [[دوغ]] و [[خیار]] و با سبزیجاتی مانند [[ریحان]]، نعناع و [[ترخون|ترخون،]] مزه‌دار است. نان و یخ هم در این غذا به‌کار می‌رود و معمولاً برای خوشمزه‌تر شدن و مجلسی شدن این غذا از [[گردو]] و کشمش نیز استفاده می‌کنند.<ref>[https://blog.okala.com/how-to-make-ab-doogh-khiyar/ عسکری، «دستور تهیه آب‌دوغ‌خیار؛ مخصوص روزهای گرم تابستانی با نکات کلیدی»، وب‌سایت مجله اُکالا.]</ref>

موادی مثل گردو، خامه، ترخون، ریحان، نعناع، کشمش، پیاز، [[سیر]]، موسیر به‌عنوان اجزای فرعی این غذا حساب می‌شود. برای تزیین آب‌دوغ‌خیار از پودر گل‌محمدی، پودر نعناع، نعناع تازه و پونه خشک‌شده استفاده می‌شود.<ref>[https://satak.click/تاریخچه-آبدوغ-خیار-طرز-تهیه/ «تاریخچه آب‌دوغ‌خیار+ طرز تهیه»، مجله اینترنتی ساتک.]</ref> برای لذیذتر شدن این غذا بهتر است از ماست محلی و نان خشک دوآتشه استفاده شود.<ref>[https://www.tasvirezendegi.com/طرز-تهیه-آب-دوغ-خیار/ «طرز تهیه آب‌دوغ‌خیار ساده خانگی برای دو نفر»، وب‌سایت تصویر زندگی.]</ref>

در ابتدا خیار نگینی ریز شده، گردوی چرخ‌شده، کشمش، خامه و نمک را به همراه سبزیجات معطر تازه مانند نعناع، ترخون، ریحان و پیازچه که خرد شده‌اند در ظرفی ریخته و دوغ را روی آن‌ها می‌ریزند و خوب هم می‌زنند، برای زیباتر شدن، تربچه خرد شده را هم اضافه می‌کنند. سپس چاشنی‌های خوشرنگ مانند گلبرگ و پودر گل‌محمدی را هم به‌دلیل [[زیبایی]] و هم به‌خاطر ایجاد تعادل در طبع غذا، به آن اضافه می‌کنند. چند قطعه یخ را هم می‌توان برای خنک‌تر شدن غذا به آن افزود. در آخر هم با ترید کردن نان خشک در ظرف، غذا آماده می‌شود.<ref>[https://destription.com/fa/iran/country-food/abdogh-khiar «آب‌دوغ‌خیار»، وب‌سایت دستریپشن.]</ref>

آب‌دوغ‌خیار غذایی ساده، سالم و سبک است که به‌راحتی هضم شده و چون طبع خنکی دارد، عطش را رفع می‌کند و گرمازدگی را از بین می‌برد.<ref>[https://namnak.com/آب-دوغ-خیار.p14886 «آب‌دوغ‌خیار/ طرز تهیه آب‌دوغ‌خیار»، وب‌سایت نمناک.]</ref> این غذا به‌دلیل بهره‌مندی از تمام گروه‌های مواد غذایی، خوراکی بسیار مغذی و پرخاصیت است و سالم‌ترین و مناسب‌ترین غذای فصل گرما به‌حساب می‌آید.<ref>[https://www.beytoote.com/health/nutrition/nutritional-cucumber1-juice.html «ارزش تغذیه‌ای آب‌دوغ‌خیار»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

آب‌دوغ‌خیار سرشار از فیبر، ویتامین و مواد معدنی است. ریحان و نعناع موجود در آن ضد نفخ و ضد سوزش معده است. ترخون داخل این غذا معطر بوده و اشتهاآور است. خیار، دارای ویتامین c بوده و عطش را رفع می‌کند. مواد اصلی این غذا که ماست و خیار است، سرشار از کلسیم و پروتئین است و کشمش و گردو هم سرشار از پتاسیم است. کسانی‌که مشکل فشارخون بالا دارند بهتر است از ماست کم‌چرب یا دوغ استفاده کنند.<ref>[https://kalleh.com/book/recipe/طرز-تهیه-آب-دوغ-خیار/ عبدالکریمی، «طرز تهیه آب‌دوغ‌خیار خنک و خوشمزه به شیوه مادربزرگ‌ها»، وب‌سایت کاله.]</ref>

با وجود این‌که آب‌دوغ‌خیار برای کاهش دمای بدن در فصل [[تابستان]] استفاده می‌شود، اما اصول مزاج‌شناسی در آن رعایت شده است و ماست و خیار را که طبع سردی دارند با گردو و سبزیجاتی با طبع گرم، به‌کار می‌برند که مُصلِح یکدیگر به‌حساب می‌آیند<ref>[https://destription.com/fa/iran/country-food/abdogh-khiar «آب‌دوغ‌خیار»، وب‌سایت دستریپشن، تاریخ بازدید: 3 شهریور 1401ش.]</ref> و باعث می‌شود که طبع آب‌دوغ‌خیار متعادل شود.<ref>[https://blog.okala.com/ab-doogh-khiyare-sonnati/ عسکری، «دستور تهیه آب‌دوغ‌خیار؛ مخصوص روزهای گرم تابستانی با نکات کلیدی»، وب‌سایت مجله اُکالا.]</ref>

نقل شده که در زمان ناصرالدین شاه، روزی امیرکبیر که از ریخت‌وپاش سفره‌های دربار به‌تنگ آمده بود به شاه پیشنهاد کرد که برای یک روز آنچه رعیت می‌خورند، میل کنند. شاه پرسید که رعیت چه می‌خورند؟ امیر گفت: ماست و خیار! شاه به آشپزباشی دستور داد که برای ناهار فردای او، ماست و خیار درست کند. آشپزباشی به تدارکات‌چی دستور تهیه مواد زیر را داد:

# یک من گردوی مغز سفید بانه؛

# یک من پیاز اعلای همدان؛

# یک کیلو کشمش اعلا و مویزِ شاهانی بدون هسته؛

ناصرالدین شاه بعد از اینکه یک شکم سیر ماست و خیار خورد، دستور داد تا یک کاسه دیگر برایش بریزند و در حالی‌که ترید می‌کرد به امیرکبیر گفت: پدرسوخته‌ها، رعایای ما چه غذاهایی می‌خورند و ما بی‌خبر بودیم! هر کس نارضایتی و [[کفران نعمت]] کرد، به چوب و فلک ببندیدش.<ref>[https://akharinkhabar.ir/book/3811758 ««آب‌دوغ‌خیار» ناصرالدین شاهی»، وب‌سایت آخرین خبر.]</ref>

ایرانیان در زبان گفتاری روزمره از برخی مَثَل‌ها و اصطلاحات استفاده می‌کنند که مرتبط با آب‌دوغ‌خیار است؛ مثلاً اصطلاح «آب‌دوغ‌خیاری»، به چیز بی‌اعتبار یا کم‌بها اشاره دارد. «ماستش کم بود، آبش خیلی»، کنایه از وعده بسیار و عمل کم و نیز کنایه از تبلیغ بسیار و نتیجه ناچیز است. همچنین «تشر به آب‌دوغ زدن»، در مقام استهزا به تهدید توخالی گفته می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/246686/دوغ صبایی، «دوغ»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۱ش.