(۱۰۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
<big>'''نظام جمهوری اسلامی ایران؛'''</big> ساختار سیاسی-اجتماعی مستقر در ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش مبتنی بر نظریۀ ولایت فقیه، مردمسالاری دینی و تفکیک قوا.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر =نظام_جمهوری_اسلامی_ایران.png
| زیرنویس تصویر =نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران
| image_alt =نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران
| فایل پادکست =نظام جمهوری اسلامی ایران.ogg
| حجم فایلپادکست =7/33
| تاریخ پادکست =7-3-1405
| زیرنویس عنوان =
نظام جمهوری اسلامی ایران، ساختار سیاسی-اجتماعی حاکم بر کشور است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ش و تأیید در همهپرسی، شکل گرفت. این نظام بر نظریۀ [[ولایت فقیه]]، [[مردمسالاری دینی]] و تفکیک قوا استوار است. واژۀ جمهوری بیانگر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود و واژه اسلامی نشاندهندۀ چهارچوب ارزشی و التزام به احکام شرع است. قانون اساسی کشور، تشیع اثنیعشری را مذهب رسمی و اقلیتهای زرتشتی، کلیمی و مسیحی را به رسمیت شناخته است. ساختار نظام شامل رهبری بهعنوان عالیترین مقام، قوای سهگانه (مقننه، مجریه و قضائیه)، نهادهای ناظری چون [[شورای نگهبان]] و [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]، نیروهای مسلح، سازمان صداوسیما، شوراهای محلی و شورای عالی امنیت ملی است. مردم در این نظام نقش تأسیسی، قانونگذاری و نظاری دارند. پایههای اساسی نظام بر ایمان به [[خدا]]، وحی، معاد، عدل، امامت و کرامت انسانی قرار دارد و وظایف کلی آن شامل گسترش عدالت، آزادیهای مشروع، استقلال، رفع تبعیض، خودکفایی و تنظیم سیاست خارجی بر مبنای نفی سلطهپذیری و حمایت از مسلمانان است. جمهوری اسلامی ایران با لیبرال دموکراسی در منابع مشروعیت و قانونگذاری، نقش دین، محدودیت آزادی، انسانشناسی، هدف حکومت و نظارت شرعی تفاوت اساسی دارد. همچنین، این نظام از حیث ساختار سیاسی و مذهب رسمی با سایر جمهوریهای اسلامی مانند پاکستان و موریتانی متمایز است.
| عنوان اصلی =
== مفهوم و ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران ==
| عنوان انگلیسی =
از منظر پژوهشگران، اسلام چارچوبهای کلی برای حکومت ارائه داده است که بر اساس آن، شکل حکومت متناسب با شرایط زمان و مکان طراحی میشود. نوع حکومتی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر اساس نظریه ولایت فقیه و متناسب با مقتضیات زمانه تجویز شد، «جمهوری اسلامی» نام دارد؛ واژۀ «جمهوری» ناظر بر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود است و واژۀ «اسلامی» مشروعیت الهی نظام و التزام به احکام شرع را نشان میدهد. صاحبنظران معتقدند که بر خلاف برخی تصورات، جمهوریبودن و اسلامیبودن نظام با یکدیگر تعارض ندارند، بلکه اسلامیبودن ناظر بر مشروعیت الهی حکومت و جمهوریبودن ناظر بر مقبولیت مردمی آن است. بر اساس قانون اساسی، حاکمیت مطلق از آن خدا است، اما خداوند انسان را بر سرنوشت اجتماعی خود حاکم ساخته است. از این رو، حق تشریع و قانونگذاری به خداوند اختصاص دارد و مردم در چارچوب موازین اسلامی از حق تعیین سرنوشت برخوردارند. از این منظر، رفراندومهای برگزارشده نه بهمنظور مشروعیتبخشی بلکه بهمنظور تحققبخشی به حاکمیت دینی و جلب مشارکت عمومی صورت گرفته است. از این جهت به نظر پژوهشگران گذشت زمان و تغییر نسلها اعتبار قانون اساسی را مخدوش نمیکند؛ زیرا مشروعیت نظام جمهوری اسلامی ایران تنها مبتنی بر رأی مقطعی مردم در یک زمان خاص نیست، بلکه به اذن الهی و امضای ولی فقیه استوار است.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص234-239؛ [https://clr.modares.ac.ir/article_14014_2bd0715ad6441bfe81c6644c0c500205.pdf دبیرنیا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، 1397ش، ص88-100.]</ref>
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
=== تفاوت با سایر جمهوریهای اسلامی ===
| نخستین کاربرد =
در حالحاضر به غیر از ایران، دو کشور پاکستان و موریتانی نیز عنوان رسمی «جمهوری اسلامی» را در نام خود دارند. هر سه کشور اسلام را دین رسمی و شریعت را منبع قانون معرفی کردهاند، اما از نظر ساختار سیاسی، مذهب غالب و نظام حکومتی تفاوتهای اساسی دارند. ایران نظامی مبتنی بر ولایت فقیه دارد و رهبر بهعنوان عالیترین مقام سیاسی، نظارت بر قوای سهگانه را بر عهده دارد و شورای نگهبان انطباق قوانین با شرع را تضمین میکند. مذهب رسمی ایران شیعه اثنیعشری است. پاکستان دارای نظام جمهوری پارلمانی فدرال است و رییسجمهور در آن نقش تشریفاتی دارد. «شورای عقاید و احکام اسلامی» قوانین را با شریعت تطبیق میدهد و مذهب غالب آن سنی است. موریتانی دارای نظام جمهوری نیمهریاستی بوده و فاقد نهاد نظارت شرعی مشابه شورای نگهبان یا اصل ولایت فقیه میباشد و مذهب سنی مالکی در آن حاکم است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7 «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وبسایت تتر برتر.]</ref>
| ریشه واژه =
| مرتبط با =
| اهمیت =
| مبدع =
| مروج =
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
{{درشت|'''نظام جمهوری اسلامی ایران؛'''}} ساختار سیاسی-اجتماعی مستقر در ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش مبتنی بر نظریهٔ ولایت فقیه، مردمسالاری دینی و تفکیک قوا.
=== تفاوت با لیبرال دموکراسی ===
نظام جمهوری اسلامی ایران با رهبری [[امام خمینی|سید روحالله خمینی]] بنیان نهاده شده است. این ساختار سیاسیاجتماعی پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب ۱۳۵۷ش]] و [[همهپرسی نظام جمهوری اسلامی ایران|همهپرسی ۱۲ فروردین]] ۱۳۵۸ش با مشارکت و رأی بالای مردم در [[ایران]] تأسیس شد. این نظام بر نظریهٔ [[ولایت فقیه]]، [[مردمسالاری دینی]] و [[تفکیک قوا]] استوار است. [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، [[اسلام]] را [[دین رسمی]] و [[شیعه دوازدهامامی|تشیع اثنیعشری]] را مذهب رسمی دانسته و تعدادی از [[اقلیتهای دینی و مذهبی در ایران|اقلیتهای دینی و مذهبی]] را به رسمیت شناخته است. ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران شامل [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]] بهعنوان عالیترین مقام، قوای سهگانه، [[شورای نگهبان]]، [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]، نیروهای مسلح، [[سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران|صداوسیما]]، [[شوراهای اسلامی شهر و روستا|شوراهای محلی]] و [[شورای عالی امنیت ملی]] است. [[مردم]] در این نظام نقش تأسیسی، قانونگذاری و نظارتی دارند. [[سیاست خارجی]] نظام بر [[استقلال]]، روابط صلحآمیز با دولتهای غیرمحارب و نفی [[سلطهگری و سلطهپذیری|سلطهپذیری]]، استوار است. نظام جمهوری اسلامی ایران کوشیده است [[همبستگی اجتماعی|انسجام ملی]] را در ایران حفظ کند و زمینههای پیشرفت کشور در حوزههای گوناگون دانش و فناوری را فراهم سازد. جمهوری اسلامی ایران در پنج دهه گذشته با چالشهایی مانند [[جنگ]]، نارضایتیهای اقتصادی، [[شکاف طبقاتی]]، [[تحریم بینالمللی|تحریمهای بینالمللی]] و مخالفتهای داخلی و خارجی با هدف [[براندازی]] یا فروپاشی نظام روبرو بوده است.
در نظام جمهوری اسلامی ایران، [[مردمسالاری دینی]] مبتنی بر خدامحوری است و مشروعیت حکومت دو رکن «حقانیت الهی» (اجرای احکام شرع) و «مقبولیت مردمی» (رضایت مردم) دارد. در مقابل، لیبرال دموکراسی مبتنی بر انسانمداری است و منبع مشروعیت را صرفاً خواست اکثریت میداند. در مردمسالاری دینی، قانونگذاری از آن خدا است و مردم در چارچوب شرع نقش تعیینکننده دارند؛ آزادی در حدود شرع و مصلحت عمومی تعریف میشود و هدف حکومت، هدایت اجتماعی و کمال معنوی انسان است. در لیبرال دموکراسی، عقل جمعی منبع قانونگذاری، آزادی نامحدود فردی و هدف حکومت، رفاه مادی فردی میباشد. نظارت بر قوانین در جمهوری اسلامی توسط شورای نگهبان با ضمانت شرعی انجام میشود، در حالی که در لیبرال دموکراسی این نظارت بدون ضمانت شرعی است. جمهوری اسلامی ضمن توجه به حقوق فردی، مسئولیت هدایت معنوی جامعه را نیز بر عهده دارد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=17048 «بررسی تطبیقی نظریههای «لیبرال دموکراسی» و «مردمسالاری دینی» از منظر امام خمینی(ره)»، وبسایت دیگران؛] [https://ensani.ir/file/download/article/20120504170444-9018-11.pdf عیوضی، «مقایسه مردم سالاری دینی و لیبرال دموکراسی»، 1389ش، ص295-308.]
</ref>
== مفهومشناسی ==
واژهٔ [[زبان عربی|عربی]] نظام به [[نظم]]، [[آراستگی]]، سامان و استواری اشاره دارد؛<ref>[https://abadis.ir/fatofa/نظام/ دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وبسایت آبادیس.]</ref> اما در [[علوم سیاسی]] به مجموعه دستگاهها و نهادهایی گفته میشود که درون [[حکومت]] با یکدیگر روابط متقابل دارند<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/587797-نظام-چیست حجاریان، «نظام چیست؟»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال میکنند.<ref>[https://en.civilica.com/note/7988/ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وبسایت سیلویکا.]</ref> [[جمهوری]] از مادهٔ جمهور بهمعنای تودهٔ مردم<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضی شریعت پناهی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و بهصورت موقت قرار دارند<ref>جعفری لنگرودی، ترمینولوژی حقوق، 1367ش، ص199؛ آشوری، دانشنامه سیاسی، 1370ش، ص111.</ref> و ارکان آن عبارت است از انتخابیبودن رئیس حکومت، محدود و موقتبودن مدت زمامداری، غیرموروثیبودن و پاسخگو بودن رئیس حکومت.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص481</ref> نظام جمهوری اسلامی ایران، مجموعهای منسجم و درهمتنیده از نهادها و ساختارهای حکومتی است که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدتدار استوار است و در عین حال [[مشروعیت]]، قوانین و جهتگیریهای کلان خود را از مبانی، احکام و ارزشهای دین [[اسلام]] میگیرد.<ref>فاضلینیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref> [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] این نظام را حکومتی معرفی میکند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روحالله خمینی، به آن رأی مثبت دادهاند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
نظام جمهوری اسلامی، ساختار سیاسی حاکم بر ایران است که پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ پایهگذاری شد.<ref>عیوضی، درآمدی تحلیلی بر انقلاب اسلامی ایران، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۸.</ref> این نظام طی همهپرسی برگزارشده در ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸، با مشارکت 98.2% از واجدان شرایط و رأی موافق بیش از 97% از مجموع آرای مأخوذه (از کل 20,438,422 رأی)، به رسمیت شناخته شد.<ref>ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.</ref> در پی اعلام نتایج، سید روحالله خمینی در ۱۲ فروردین، استقرار رسمی این نظام را اعلام کرد.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.</ref> پیشینهٔ طرح نظام جمهوری در ایران به دورههای پیشین (مانند عصر پهلوی اول و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲) بازمیگردد، اما آن طرحها به دلایلی نظیر فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند. در جریان انقلاب ۱۳۵۷، الگوی جمهوری اسلامی با هدف تلفیق مؤلفههای حاکمیت مردمی بر سرنوشت خویش و اجرای احکام اسلامی تبیین و تثبیت شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4261038/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «سیر تطور «جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر.] </ref>
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران1.jpg|جایگزین=برگ رأی انتخابات همه پرسی نظام جمهوری اسلامی|بندانگشتی|برگ رأی همهپرسی تغییر نظام حکومت ایران (۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش)]]
اندیشهٔ [[حکومت اسلامی]] ریشه در تفکر سیاسی سدههای نخستین اسلام دارد.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.</ref> [[قرآن]]، حکومت را از آن [[خداوند]] میداند و این حق را به [[پیامبر|پیامبران]] واگذار کرده است.<ref>سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۷؛ سورهٔ یوسف، آیهٔ ۴۰ و ۶۷.</ref> بهگواهی تاریخ [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] پس از [[هجرت]] به [[مدینه]]، نخستین حکومت اسلامی را با تدوین پیماننامه تشکیل داد که در آن، [[همزیستی مسالمتآمیز]] گروههای قومی، مذهبی و نژادی با برابری در حقوق و تکالیف، بهجای برتریهای قبیلهای جاهلی، مبنا قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/109858/پیامبر-%22ص%22،-ارتباطات-در-مدینه-النبی-و-آموزه-های-نخستین-حاکمیت-اسلامی «پیامبر (ص)، ارتباطات در مدینه النبی و آموزههای نخستین حاکمیت اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> سید روحالله خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشهٔ تازهای نیست، اما غفلت [[مسلمان|مسلمانان]] و دستهای [[استعمار]] در سدههای اخیر مانع تحقق آن شد.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.</ref>
== زمینههای شکلگیری جمهوری اسلامی ایران ==
پیشینهٔ طرح نظام [[جمهوری]] در ایران به دورهٔ پهلوی اول<ref>سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، بیتا، ص۲۱.</ref> و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمیگردد، اما آن طرحها بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.<ref>ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.</ref> ایده جمهوری اسلامی نخستینبار در [[مهر (ماه)|مهر]] ۱۳۵۷ش توسط [[سید روحالله خمینی]]<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج3، ص514-515.</ref> با تأکید بر دو رکن محوریت اسلام و [[رأیگیری|رأی]] مردم مطرح شد.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج6، ص358، 388، 428 و 433.</ref> در برابر پیشنهاد عناوینی چون جمهوری دموکراتیک یا جمهوری خلق از سوی گروههای چپ و لیبرال، وی الگوهای غربی را رد کرد و خواستار استقرار نظام جمهوری اسلامی «بدون یک کلمه کم یا زیاد» شد.<ref>خامنهای، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، 1360ش، ص۶۷–۶۸؛ [https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_171615_b28115e086b14d8b635094e48433afbd.pdf فوزی، «الگوی تأسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالشهای نظری»، 1378ش، ص285-293.]</ref> در نهایت، نظام جمهوری اسلامی در [[همهپرسی نظام جمهوری اسلامی ایران|همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین]] ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸/۲ درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷ درصد واجدان شرایط به تصویب رسید و در [[۱۲ فروردین]] رسماً اعلام موجودیت کرد.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.</ref> افزون بر ایران، [[پاکستان]] (۱۹۵۶م) و [[موریتانی]] (۱۹۵۹م) از نخستین کشورهایی هستند که عنوان جمهوری اسلامی را در قانون اساسی خود تثبیت کردند؛ این عنوان در [[افغانستان]] نیز از سال ۲۰۰۴م تا زمان تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱م رسمیت داشت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/چند-جمهوری-اسلامی-در-دنیا-داریم «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛]</ref>
{| class="wikitable"
!'''حوزه'''
!'''مؤلفههای کلیدی'''
!'''شرح مختصر'''
|-
| rowspan="10" |'''زمینههای خارجی'''
|مداخلات قدرتهای خارجی
|اشغال ایران در جنگهای جهانی اول و دوم با وجود اعلام بیطرفی، بهدلیل موقعیت راهبردی و منابع نفتی
|-
|قراردادهای استعماری دوره قاجار
|قراردادهای ترکمنچای و گلستان (واگذاری بخشهایی از خاک ایران) و قرارداد ۱۹۱۹م (وثوق الدوله) برای تبدیل ایران به قیمومت انگلیس
|-
|جنگ سرد و رقابت بلوکهای غرب و شرق
|تبدیلشدن ایران به میدان رقابت شرق و غرب پس از جنگ جهانی دوم
|-
|کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش
|طراحی و اجرای کودتا توسط سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و انگلیس علیه دولت مصدق
|-
|وابستگی رژیم پهلوی به غرب
|افزایش وابستگی نظامی، اقتصادی و فرهنگی به ویژه به آمریکا در دوران محمدرضا پهلوی
|-
|کاپیتولاسیون (۱۳۴۲ش)
|اعطای مصونیت قضایی به اتباع آمریکایی در ایران، از سوی مردم به عنوان تضعیف حاکمیت ملی تلقی شد
|-
|واگذاری بحرین (۱۳۴۹ش)
|جدایی بحرین از ایران در دوران پهلوی، نشانهای از تضعیف تمامیت ارضی از نگاه مردم ایران<ref name=":0">[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/86516/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%A8%D8%A7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.]</ref>
|-
|حضور نظامی مستشاران آمریکایی
|استقرار هزاران مستشار نظامی آمریکایی در ایران برای سازماندهی ارتش و ساواک، تبدیل ایران به ژاندارمری منطقه
|-
|حمایت غرب از سرکوب مخالفان
|پشتیبانی سیاسی، مالی و تسلیحاتی آمریکا و انگلیس از رژیم پهلوی در سرکوب اعتراضات مردمی از جمله قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش
|-
|وابستگی اقتصادی به غرب
|سلطه شرکتهای خارجی بر نفت ایران پس از قرارداد ۱۳۳۳ش تبدیل ایران به بازار مصرف کالاهای غربی و خروج سرمایه
|-
| rowspan="8" |'''زمینههای داخلی'''
|ساختار استبدادی حاکمیت
|سرکوب مخالفان، انحلال احزاب، کنترل شدید مطبوعات، عدم آزادی بیان و مشارکت سیاسی
|-
|سیاستهای ضد دینی پهلوی اول
|کشف حجاب اجباری در ۱۳۱۴ش، تغییر لباس مردان به کلاه شاپو، ترویج باستانگرایی، تضعیف نهاد روحانیت
|-
|سیاستهای ضد دینی پهلوی دوم
|ادامه اسلامزدایی، تحقیر شعائر مذهبی در رسانهها و مراکز آموزشی، ترویج فرهنگ غربی و مصرفگرایی
|-
|عقبماندگی اقتصادی
|محدودیت اقتصاد به صادرات نفت و واردات کالاهای مصرفی، زوال کشاورزی و صنایع داخلی
|-
|نهضت مشروطه
|تأسیس مجلس شورای ملی در 1285ش، اما ناکامی در ریشهکنی استبداد بهدلیل ضعف ساختاری
|-
|ملیشدن نفت و کودتا
|تلاش محمد مصدق برای استقلال اقتصادی در ۱۳۲۹ش، سرکوب آن با کودتای ۱۳۳۲ش و بازگشت شاه با قدرتی بیشتر
|-
|تحمیل غربگرایی فرهنگی
|تجمع نارضایتیهای داخلی و خارجی، مطالبه «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی»
|-
|نقش روحانیت و مرجعیت شیعه
|رهبری اعتراضات توسط روحانیونی نظیر سید حسن مدرس در مشروطه، سید ابوالقاسم کاشانی در نهضت نفت و امام خمینی در انقلاب ۱۳۵۷ش، و شبکه مساجد و حسینیهها به عنوان کانون آگاهیبخشی<ref name=":1">مسعودی، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، 1387ش، ص60-67.</ref>
|}
== مبانی مشروعیت نظام جمهوری اسلامی ==
# '''عقلی: ب'''ه باور صاحبنظران اسلامی نظام جمهوری اسلامی بر پایه عقلانیتی استوار است که در چارچوب شرع تعریف میشود. از منظر فقیهانی چون سید حسین طباطبایی بروجردی و سید روحالله خمینی، پذیرش اصل ولایت فقیه مبتنی بر استدلال عقلانی «لزوم اداره جامعه در زمان غیبت» و «بقای احکام الهی تا قیامت» است. به باور آنها، دین اسلام دینی سیاسی-اجتماعی است و احکام آن افزون بر عبادات، تدبیر اجتماع و تأمین سعادت دنیوی و اخروی را در بر دارد؛ از این رو، تشکیل حکومت برای پاسداری از قوانین الهی و جلوگیری از هرج و مرج، ضرورتی عقلی محسوب میشود. همچنین، عقل سلیم اقتضا میکند که حاکم جامعه اسلامی دارای علم به قانون (فقاهت)، عدالت و شایستگی رهبری باشد تا بتواند احکام و ارزشهای اسلامی را در جامعه پیاده و از تضییع حقوق مردم جلوگیری کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/54320/%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%82%D9%84%DB%8C-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C مقیمی حاجی، «دلایل عقلی ولایت فقیه از نگاه آیتاللهالعظمی بروجردی و امام خمینی»، مجلۀ حضور، شمارۀ 54، 1384ش، در پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
== زمینههای شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ==
# '''دینی:''' از منظر پژوهشگران دینی، اساسیترین خاستگاه جمهوری اسلامی، قرآن و سنت است؛ اصولی چون اقامۀ قسط و عدل، اجتناب از طاغوت، امر به معروف و نهی از منکر، و تعیین «اولی الامر» از پایههای وحیانی این نظام به شمار میروند. به باور ایشان، روایات متعددی شرط تحقق حکومت دینی را رضایت و اقبال عمومی مردم دانسته و سیره معصومین نیز نشان میدهد که هرگز خود را بر مردم تحمیل نمیکردند. همچنین نظریه «ولایت فقیه» برگرفته از ادله نقلی (چون مقبوله عمر بن حنظله) و فقه شیعی است که به اعتقاد پژوهشگران، مشروعیت نظام را در عصر غیبت به فقیه جامعالشرایط بهعنوان امین شریعت واگذار میکند، مشروط به رضایت آگاهانۀ مردم.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=29335 «سه برهان برای اثبات دینی بودن جمهوریت»، وبسایت دیگران.]</ref>
به نظر تحلیلگران شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران نتیجه تعامل زمینههای خارجی و داخلی بود. اشغال ایران در جنگهای جهانی [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول|اول]] و [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم|دوم]]، قراردادهای دورهٔ [[قاجاریه|قاجار]] مانند [[عهدنامه گلستان|قرداد گلستان]] ([[۲ آبان]] ۱۱۹۲ش)، [[عهدنامه ترکمانچای|قرارداد ترکمنچای]] ([[۱ اسفند]] ۱۲۰۶)، [[قرارداد ۱۹۱۹|قرارداد وثوقالدوله-کاکس]] ([[۱۷ مرداد]] ۱۲۹۸ش)، [[کودتای ۲۸ مرداد]] (۱۳۳۲ش)، وابستگی [[حکومت پهلوی]] به غرب، [[کاپیتولاسیون در ایران|اعطای کاپیتولاسیون]] (۱۳۴۲ش)، [[جدایی بحرین از ایران|واگذاری بحرین]] ([[۲۳ مرداد]] ۱۳۵۰ش) و سلطه بیگانگان بر نفت ایران، پیدرپی حاکمیت ملی را در ایران تضعیف کرد.<ref name=":0">[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/86516/بررسی_چرایی_دشمنی_استعمار_با_ایران فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.]</ref> از سوی داخل، ساختار استبدادی نظام شاهی، سیاستهای ضددین پهلوی اول و دوم و عقبماندگی اقتصادی موجب شد تا ایرانیان از [[نهضت مشروطه]] تا [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب ۱۳۵۷ش]] با رهبری و پیشگامی نهاد دین و روحانیان، [[استقلال]] و [[آزادی]] را به مطالبهای عمومی تبدیل کنندو سرانجام این خواسته را در ساختار نظام جمهوری اسلامی محقق سازند.<ref name=":1">مسعودی، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، 1387ش، ص60-67.</ref>
== قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران ==
قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران، مجموعه قوانین و مقرراتی است که ساختار، اهداف، آرمانها و اصول حاکم بر نظام را مشخص میسازد. این قانون که با آموزههای تشیع آمیخته و مبتنی بر رأی مردم است، در ۲۴ آبان ۱۳۵۸ش توسط مجلس خبرگان قانون اساسی تدوین و در آذر همان سال با همهپرسی به تصویب رسید و در ۱۳۶۸ش بازنگری شد. قانون اساسی ایران از چهارده فصل و ۱۷۷ اصل تشکیل شده؛ در فصل نخست آن به مبانی و اصول کلی ازجمله جمهوری اسلامی بودن حکومت، مبتنیبودن نظام بر باورهای اسلامی و شیعی و تعیین ولی فقیه بهعنوان رهبری جامعه اشاره شده است.<ref>نظرپور، آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۱ش، ص9-20.</ref> این متن به زبانهای متعددی ترجمه شده<ref>متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، مقدمه ناشر، ص۱۱.</ref> و چند شرح بر آن از جمله «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران»و «آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، نگاشته شده است.<ref>[https://www.gisoom.com/book/1738353/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وبسایت گیسوم؛] [https://www.gisoom.com/book/11761242/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت گیسوم.]</ref>
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران2.jpg|جایگزین=آیتالله روحالله خمینی، در همهپرسی فروردین ۱۳۵۸ |بندانگشتی|آیتالله سید روحالله خمینی، در همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ که برای تأیید تبدیل ایران به «جمهوری اسلامی» برگزار شد، حضور دارد.]]
نظام جمهوری اسلامی ایران را [[سید روحالله خمینی]] بنیان نهاد و تا زمان [[رحلت سید روحالله خمینی|درگذشت]] در [[خرداد]] ۱۳۶۸ش، بهعنوان نخستین رهبر آن، ساختار تازهتأسیس را هدایت کرد.<ref>انصاری، حدیث بیداری، 1389ش، ص4 و 93؛ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص62.</ref> منازعات داخلی بر سر قدرت، تلاش برای [[تجزیه ایران]] در برخی مناطق، [[جنگ ایران و عراق|جنگ عراق علیه ایران]]، تسخیر سفارت آمریکا و پیامدهای بینالمللی آن و نیز [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران]] برخی از مهمترین چالشهای زمان رهبری وی ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص188.]</ref> در پاسخ به این شرایط، شیوههای مدیریتی او شامل سخنرانیهای عمومی و فراخوانهای مردمی از یکسو<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص191.]</ref> و تأسیس نهادهایی چون شورای انقلاب و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سوی دیگر بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص193.]</ref>
== اهداف نظام جمهوری اسلامی ==
== مبانی نظام جمهوری اسلامی ==
بر اساس اصل دوم [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]]، نظام جمهوری اسلامی ایران بر شش مبنا استوار است:
* استقرار حکومتی مبتنی بر ایمان و موازین اسلامی؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133613 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل اول: اصول کلی - اصل ۱ الی ۱۴»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
* [[ایمان]] به خدای یکتا و حاکمیت او؛
* ایجاد تمدن اسلامی بهعنوان فضایی برای رشد مادی و معنوی انسان و رسیدن به غایات مطلوب الهی؛<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1194 «اهداف نظام جمهوری اسلامی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.]</ref>
* [[وحی]] الهی؛
* تحقق قسط، عدل، استقلال سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی همراه با همبستگی ملی؛
* [[معاد]]؛
* اداره امور کشور از طریق اتکاء به آرای عمومی، انتخابات و همهپرسی؛
* [[عدل الهی]]؛
* تشکیل شوراها بهعنوان ارکان تصمیمگیری و اداره امور؛
* امامت و رهبری مستمر؛
* نهادینهسازی امر به معروف و نهی از منکر بهعنوان وظیفهای همگانی و متقابل؛
* [[کرامت انسان|کرامت انسانی]] همراه با مسئولیت در برابر خدا.
* حفظ آزادی، استقلال، وحدت و تمامیت ارضی بهصورت تفکیکناپذیر؛
* پاسداری از قداست خانواده بهعنوان واحد بنیادی جامعه؛
* تحقق وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام و رعایت اخلاق حسنه و قسط اسلامی نسبت به غیرمسلمانانی که بر ضد اسلام و نظام توطئه نکنند؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133613 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل اول: اصول کلی - اصل ۱ الی ۱۴»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
== حقوق و آزادیها در نظام جمهوری اسلامی ایران ==
این مبانی از طریق [[اجتهاد]] مستمر فقهای جامعالشرایط، بهرهگیری از دانش و تجارب بشری، نفی [[سلطهگری و سلطهپذیری|ستم و سلطهپذیری]]، تحقق قسط و عدل، استقلال در ابعاد گوناگون و [[همبستگی اجتماعی|همبستگی ملی]] تأمین میشوند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
=== ادیان و مذاهب ===
== ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران ==
به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری بوده و این اصل الی الابد غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در احوال شخصیه (ازدواج، طلاق، ارث و وصیت) و دعاوی مربوط به آن در دادگاهها رسمیت دارند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران۱۳۷۴ش، ج۱، ص۱۶۱-۱۶۶.</ref>
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران3.jpg|جایگزین=عکس قدیمی راهپمایی مردم ایران با پرچم ایران که بر روی آن جمهوری اسلامی ایران نوشته شده|بندانگشتی|راهپیمایی مردم تهران با پرچم سهرنگِ منقش به عبارت «جمهوری اسلامی ایران»؛ ۱۳۵۸ش]]
نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه نظریه [[ولایت فقیه]] شکل گرفته است. در این الگو، واژه جمهوری به نقش [[مردم]] در اداره کشور (مقبولیت) و واژه اسلامی به انطباق قوانین با شریعت اسلام (مشروعیت الهی) اشاره دارد. اهداف کلان این نظام، افزون بر تأمین نیازهای مادی، شامل گسترش [[معنویت]]، [[عدالتطلبی]] و تحقق [[مردمسالاری دینی]] است.<ref>[https://farsnews.ir/Culture/1532160354000952823/دیدگاه-رهبر-انقلاب-درباره-تفاوت-نظام-جمهوری-اسلامی-با-دیگر-نظام-ها «دیدگاه رهبر انقلاب درباره تفاوت نظام جمهوری اسلامی با دیگر نظامها»، خبرگزاری فارس.]</ref> تفاوت این نظام از نظر مبانی و ساختار، با سایر الگوهای حکومتی عبارت است از:
=== انتخابات و مردم ===
* '''سایر جمهوریهای اسلامی:''' اگرچه کشورهایی مانند [[پاکستان]] و [[موریتانی]] نیز عنوان جمهوری اسلامی دارند،<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/چند-جمهوری-اسلامی-در-دنیا-داریم «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/نظام-حکومتی-چند-کشور-جهان-جمهوری-اسلامی-است-تفاوت-ها «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوتها»، وبسایت تتر برتر.]</ref> اما ساختار سیاسی ایران بهدلیل ابتنای بر مذهب [[شیعه دوازدهامامی|شیعه اثنیعشری]] (اصل دوازدهم)،<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> محوریت ولی فقیه بهعنوان عالیترین مقام سیاسی و وجود نهادهای نظارتی شرعی مانند [[شورای نگهبان]] از آنها متمایز است. پاکستان دارای نظام پارلمانی فدرال و موریتانی دارای نظام نیمهریاستی با مذهب غالب سنی هستند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/چند-جمهوری-اسلامی-در-دنیا-داریم «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/نظام-حکومتی-چند-کشور-جهان-جمهوری-اسلامی-است-تفاوت-ها «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوتها»، وبسایت تتر برتر.]</ref>
انتخابات و نقش مردم در جمهوری اسلامی ایران، چهار انتخابات اصلی شامل ریاستجمهوری، مجلس شورای اسلامی، شوراهای شهر و روستا (هر چهار سال) و مجلس خبرگان رهبری (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار میشود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/448/1/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک.] </ref> ورود به رقابتها نیازمند احراز صلاحیت نامزدها توسط نهادهای نظارتی است. پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه میکنند: تأسیسی: نقش عمومی در پایهگذاری و استقرار نظام. قانونگذاری: مشارکت مستقیم (همهپرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی). نظارتی: نظارت مستمر بر حاکمیت بهصورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301547/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوری و مرتضوینژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.]</ref>
* '''جمهوریهای متعارف:''' در جمهوریهای سکولار، حاکمیت مطلق از آن مردم و مبنای قانون، [[قرارداد اجتماعی]] و [[اراده همگانی|اراده اکثریت]] است؛ اما در جمهوری اسلامی، حاکمیت ذاتی متعلق به خداوند دانسته شده و [[حق تعیین سرنوشت]] مردم در چارچوب شریعت اسلامی تعریف میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101655/الگوی-تاسیسی-تلفیقی-جمهوری-اسلامی-و-چالشهای-نظری فوزی، «الگوی تأسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالشهای نظری»، 1378ش، ص285-293.]</ref>
* '''نظام لیبرال دموکراسی:''' جمهوری اسلامی در سازوکارهای ظاهری و عملکردی مانند برگزاری انتخابات، پارلمان، [[مشارکت عمومی]] و برابری در برابر قانون با [[لیبرال دموکراسی]] اشتراکاتی دارد؛ با این حال، از نظر مبانی معرفتشناختی کاملاً متفاوت است. نظام اسلامی بر خدامحوری، تلفیق وحی و عقل، و حاکمیت قوانین الهی استوار است، در حالی که لیبرال دموکراسی بر [[سکولاریسم]]، نسبیانگاری و اصالت اراده بشری اتکا دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/28000/تشابه-و-تمایز-نظام-مردم-سالار-دینی-و-نظام-لیبرال-دموکراسی اکبری، «تشابه و تمایز نظام مردم سالار دینی و نظام لیبرال دموکراسی»، 1383ش، ص86-89.]</ref>
=== احزاب و گروههای سیاسی ===
=== نقش مردم ===
در نظام جمهوری اسلامی ایران، احزاب و گروههای سیاسی دارای پروانه فعالیت معتبر، موظف به برگزاری مجامع عمومی و تشکیل ارکان خود بر اساس اساسنامه و نصاب قانونی هستند. بر اساس آخرین اعلام ستاد انتخابات کشور، فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی و فعال شامل ۷۴ حزب ملی، ۳۱ حزب استانی و ۲۱ جبهه و ائتلاف سیاسی میشود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85393420/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در این میان، سه جریان اصلی اصولگرایان (با زیرشاخههایی نظیر سنتیها، نواصولگرایان، جبهه پیشرفت و رفاه و جبهۀ پایداری)، اصلاحطلبان (مشتمل بر سه طیف در شورای عالی جبهه اصلاحطلبان) و مستقلین/اعتدالگرایان حضور و اثرگذاری در عرصۀ سیاسی و انتخابات داشته و کاندیداهای خود را معرفی میکنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/469385/-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87-%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 « طبقهبندی سه جریان سیاسی کشور»، خبرگزاری آنا.]</ref>
در نظام جمهوری اسلامی ایران، چهار انتخابات اصلی شامل [[انتخابات ریاستجمهوری ایران|ریاستجمهوری]]، [[انتخابات مجلس شورای اسلامی|مجلس شورای اسلامی]]، [[انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا|شوراهای شهر و روستا]] (هر چهار سال) و [[مجلس خبرگان رهبری]] (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار میشود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/448/1/انتخابات «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک.]</ref>
== ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران ==
پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه میکنند:
ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران بر مبنای نظریه ولایت فقیه تکوین یافته و بههمین دلیل به نظر تحلیلگران نه تأسیسی محض و نه صرفاً تأییدی است، بلکه ترکیبی از اصول ثابت و متغیر را تشکیل میدهد. در این ساختار اسلام چارچوبهای کلی و ارزشهای بنیادین حاکمیت را تعیین کرده، اما شکل اجرایی و ساختار عینی حکومت را متناسب با شرایط زمان و مکان به ولیفقیه واگذار کرده است. این ساختار، بر خلاف نظریۀ کلاسیک تفکیک قوا که فاقد عامل هماهنگکنندۀ فراقوهای است، هرم قدرت در نقطۀ رأس به ولایتفقیه منتهی میشود که ضمن استقلال نسبی قوای سهگانۀ مقننه، مجریه و قضائیه ، وحدت و هماهنگی میان آنها را تأمین میکند. شورا در این ساختار نه بهعنوان منشأ مشروعیت قوانین (که از آن خداوند و سپس ولیفقیه است)، بلکه بهعنوان ابزاری برای کشف مصلحت، جلب مشارکت عمومی و آموزش سیاسی جامعه عمل میکند. رأی شورا هرچند میتواند در تصمیمسازی مؤثر باشد، اما قانونیت نهایی به امضای ولیفقیه میرسد. به باور صاحبنظران این رویکرد، ضمن حفظ انسجام ملی، از تمرکز قدرت مطلق و نیز از بحرانهای ناشی از نبود هماهنگی میان قوا جلوگیری کرده و نظامی متعادل و واقعبینانه ارائه میدهد.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص276-297.</ref>
* '''تأسیسی:''' نقش عمومی در پایهگذاری و استقرار نظام.
* '''قانونگذاری:''' مشارکت مستقیم (همهپرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).
* '''نظارتی:''' نظارت مستمر بر حاکمیت بهصورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301547/نقش-حقوقی-مردم-در-حاکمیت-جمهوری-اسلامی-ایران نوری و مرتضوینژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.]</ref>
== ارکان نظام جمهوری اسلامی ایران ==
=== ساختار ===
بر اساس [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، قوای سهگانهٔ [[قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران|مقننه]]، [[قوه مجریه جمهوری اسلامی ایران|مجریه]] و [[قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران|قضائیه]] مستقل از یکدیگرند و هر یک وظایف مشخصی را بر عهده دارند؛ اما در کنار این استقلال، قانون اساسی بر اساس اصل ولایت امر و امامت مستمر، زمینهٔ تحقق رهبری فقیه جامعالشرایطی را فراهم کرده است که از طرف مردم بهعنوان رهبر شناخته میشود و بدین ترتیب، رهبری بهعنوان ضامن عدم انحراف سازمانهای مختلف از وظایف اصیل اسلامی خود ایفای نقش میکند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، (اصول ۵، ۵۷، ۱۰۷ و ۱۱۰)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> مقامات و نهادهای مختلف در ساختار نظام جمهوری اسلامی وجود دارد که وظایف آن در جدول ذیل آمده است:
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
!'''رکن'''
!'''مقام / نهاد'''
!'''ترکیب/ارکان داخلی'''
!'''وظایف اصلی'''
!'''نحوه انتخاب / انتصاب'''
!'''ارجاع به قانون اساسی'''
!'''وظایف و اختیارات کلیدی'''
|-
|-
|'''رهبری (ولایت فقیه)'''
|'''[[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]]'''
| فقیه عادل، با تقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر
|عالیترین مقام رسمی کشور و فرمانده کل قوا؛ تعیین سیاستهای کلی نظام، نظارت بر قوا، حل اختلاف قوا، تنفیذ و عزل رئیسجمهور، عفو محکومان.
|برگزیدۀ مجلس خبرگان رهبری
|اصول ۵، ۸۹، ۱۱۰، ۱۱۲.
|فرماندهی کل قوا، نظارت بر قوای سهگانه، تعیین سیاستهای کلی نظام پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت، نظارت بر حسن اجرای سیاستها، فرمان همهپرسی، اعلام جنگ و صلح و بسیج نیروها، نصب و عزل فقهای شورای نگهبان، عالیترین مقام قوه قضائیه، رییس سازمان صداوسیما، رییس ستاد مشترک، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و فرماندهان عالی نیروهای نظامی و انتظامی، حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سهگانه، حل معضلات نظام از طریق مجمع تشخیص مصلحت، امضای حکم ریاستجمهوری، عزل رییسجمهور در موارد قانونی، عفو یا تخفیف مجازات محکومان به پیشنهاد رییس قوه قضائیه، و تفویض بخشی از اختیارات به شخص دیگر<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم : رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|-
|-
|'''[[مجلس خبرگان رهبری]]'''
|'''[[مجلس خبرگان رهبری]]'''
|مجتهدان و علمای طراز اول سراسر کشور
|مرکب از مجتهدان منتخب مردم؛ مسئول انتخاب، نظارت و عزل رهبر.
|انتخابات مستقیم مردم
|اصول ۱۰۷، ۱۰۸، ۱۰۹.
|انتخاب رهبر، نظارت بر اعمال و بقای شرایط رهبری، عزل رهبر در صورت ناتوانی<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.</ref>
|-
|-
|[[شورای موقت رهبری|'''شورای موقت رهبری''']]
|'''[[شورای موقت رهبری]]'''
|رییسجمهور، رییس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان
|مرکب از رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و یک فقیه از شورای نگهبان؛ انجام وظایف رهبری تا زمان انتخاب رهبر جدید.
|تشکیل بهصورت خودکار پس از فوت، کنارهگیری یا عزل رهبر
|اصل ۱۱۱
|انجام وظایف رهبری تا زمان تعیین رهبر جدید توسط مجلس خبرگان<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.</ref>
|-
|-
|'''[[قوه مقننه]]'''
|'''[[مجلس شورای اسلامی]]'''
|مجلس شورای اسلامی بهاضافه اقلیتهای دینی (زرتشتیان، کلیمیان، مسیحیان آشوری و کلدانی: یک نماینده؛ مسیحیان ارمنی جنوب و شمال: هر کدام یک نماینده)
|قانونگذاری، نظارت بر قوه مجریه، تحقیق و تفحص، استیضاح؛ همراه با نمایندگان اقلیتهای دینی.
|انتخابات مستقیم مردم؛<ref>«قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم: قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.</ref> پس از همهپرسی ۱۳۶۸ش، هر ده سال حداکثر ۲۰ نماینده قابل افزایش است<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/7607/1/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «در مورد مجلس شورای اسلامی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک.]</ref>
|صول ۶۲ تا ۹۰،
|قانونگذاری، نظارت بر قوه مجریه، تحقیق و تفحص، استیضاح وزرا و رییسجمهور<ref name=":2">[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم : قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|-
|-
|قوه مجریه
|'''[[شورای نگهبان]]'''
|به ریاست رییسجمهور، هیأت وزیران، سازمانها و نهادهای اجرایی کشور
|دوازده عضو (شش فقیه منصوب رهبری و شش حقوقدان معرفی رئیس قوه قضائیه با رأی مجلس)؛ تطبیق مصوبات مجلس با موازین اسلام و قانون اساسی.
|رییسجمهور با رأی مستقیم مردم و وزیران با رأی اعتماد مجلس
|اصول ۹۱، ۹۳، ۹۴، ۹۶، ۹۹
|اجرای قانون اساسی، تنظیم روابط قوای سهگانه (به جز امور مربوط به رهبری)، ریاست قوه مجریه، اداره امور اجرایی کشور
شرایط رییسجمهور: ایرانیالاصل بودن، مدیر و مدبربودن، حسن سابقه و امانت و تقوی، ایمان و اعتقاد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133633 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم : قوه مجریه - اصل ۱۱۳ الی ۱۵۱»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|-
|-
|'''قوه قضائیه'''
|'''[[قوه مجریه جمهوری اسلامی ایران|قوه مجریه]]'''
|به ریاست رئیسجمهور منتخب مردم؛ مسئول اجرای قانون اساسی و اداره امور اجرایی کشور.
|رییس قوه قضائیه توسط رهبری از میان مجتهدان عادل و آگاه به امور قضایی (برای مدت ۵ سال) منصوب میشود
|اصول ۱۱۳ تا ۱۲۰.
|رسیدگی به شکایات، حل و فصل دعاوی، احیای حقوق عامه، نظارت بر حسن اجرای قوانین، کشف جرم، مجازات مجرمان، پیشگیری از وقوع جرم، نظارت بر اجرای صحیح قوانین (دیوان عالی)، ایجاد وحدت رویه قضایی، رسیدگی به شکایات از مأموران و نهادهای دولتی (دیوان عدالت اداری)<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133636 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل یازدهم: قوه قضائیه - اصل ۱۵۶ الی ۱۷۴»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|-
|-
|'''[[شورای نگهبان]]'''
|'''[[قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران|قوه قضائیه]]'''
|۱۲ عضو: ۶ فقیه (منصوب رهبری) و ۶ حقوقدان (معرفی رییس قوه قضائیه با رأی مجلس)
|به ریاست رئیس منصوب رهبری؛ رسیدگی به دعاوی، احیای حقوق عامه، مجازات مجرمان، نظارت بر اجرای قوانین.
|ترکیبی از انتصاب رهبری و انتخاب غیرمستقیم (حقوقدانان با رأی نمایندگان مجلس)
|اصول ۱۵۶ تا ۱۷۲،
|بررسی مصوبات مجلس از نظر انطباق با موازین اسلام و قانون اساسی (مجلس بدون تأیید شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد)<ref name=":3">[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|-
|-
|'''مجمع تشخیص مصلحت نظام'''
|'''[[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]'''
|اعضای حقیقی و حقوقی به دستور رهبری
| حل اختلاف بین مجلس و شورای نگهبان، مشورت به رهبری در تعیین سیاستهای کلی.
|انتصاب توسط رهبری
|اصل ۱۱۲
|تشخیص مصلحت نظام در موارد اختلاف میان مجلس و شورای نگهبان، مشورت به رهبری در تعیین سیاستهای کلی نظام<ref name=":3" />
|-
|-
|'''نیروهای مسلح'''
|'''[[نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران]]'''
|ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروی انتظامی
|شامل [[ارتش جمهوری اسلامی ایران]]؛ [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] و [[فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران]].
|فرماندهان عالی توسط رهبری منصوب میشوند
فرماندهان، منصوب رهبری هستند و وظیفه پاسداری از استقلال، تمامیت ارضی و دستاوردهای انقلاب اسلامی را بر عهده دارند.
|پاسداری از استقلال، تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی (ارتش مکتبی و مردمی)؛ نگهبانی از انقلاب و دستاوردهای آن (سپاه)؛ استقرار پایگاه نظامی خارجی ممنوع؛ عدم پذیرش افراد خارجی در عضویت<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص153-156.</ref>
|اصول ۱۴۳ تا ۱۵۱، اصل
|-
|-
|'''سازمان صدا و سیما'''
|'''[[سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران]]'''
|رییس سازمان، شورای نظارت (نمایندگان رییسجمهور، رییس قوه قضائیه و مجلس، هرکدام دو نفر)
|با رئیس منصوب رهبری؛ تأمین آزادی بیان در چارچوب موازین اسلامی و مصالح کشور.
|رییس سازمان توسط رهبری نصب و عزل میشود
|اصل ۱۷۵
|تأمین آزادی بیان و نشر افکار با رعایت موازین اسلامی و مصالح کشور؛ نظارت شورای مرکب بر سازمان<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|-
|-
|'''شوراهای محلی'''
|'''[[شوراهای اسلامی شهر و روستا]]'''
|شورای ده، بخش، شهر، شهرستان و استان
|اعضای منتخب مستقیم مردم در سطوح [[روستا]]، [[بخش (تقسیمات کشوری)|بخش]]، [[شهر]]، [[شهرستان]] و [[استان]]؛ اداره امور محلی با نظارت عالی.
|اعضا با انتخابات مستقیم مردم همان محل انتخاب میشوند
|اصول ۱۰۰ تا ۱۰۶
|اداره امور روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان با نظارت؛ تصمیمات نباید مخالف موازین اسلام و قوانین کشور باشد<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|-
|-
|'''[[شورای عالی امنیت ملی]]'''
|'''[[شورای عالی امنیت ملی]]'''
|به ریاست رییسجمهور، ترکیب مشخص بر اساس قانون
|به ریاست رئیسجمهور و با حضور نمایندگان قوای سهگانه و دو نماینده از سوی رهبری؛ تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی، هماهنگی فعالیتهای مرتبط با امنیت ملی؛ مصوبات پس از تأیید رهبری قابل اجراست.
|رییس با سمت (رییسجمهور)؛ سایر اعضا بر اساس قانون
|اصل ۱۷۶<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی کشور، هماهنگی فعالیتهای سیاسی، اطلاعاتی، اجتماعی و فرهنگی مرتبط با امنیت ملی، بهرهگیری از امکانات کشور برای مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|}
|}
== کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== زبان، خط، تاریخ و پرچم رسمی ==
* [[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران4.png|جایگزین=پرچم جمهوری اسلامی ایران|بندانگشتی|پرچم جمهوری اسلامی ]]بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران [[زبان فارسی|فارسی]] و استفاده از زبانهای محلی و قومی در [[مطبوعات]] و [[رسانه (ارتباطات)|رسانهها]] آزاد است. [[زبان عربی]] بهدلیل ارتباط با [[قرآن]] و [[معارف اسلامی]]، پس از [[دوره ابتدایی]] تا پایان [[دوره متوسطه]] در همه رشتهها بهطور الزامی تدریس میشود.
* مبدأ تاریخ رسمی جمهوری اسلامی [[هجرت پیامبر اسلام]] بوده و [[تقویم هجری شمسی]] مبنای کار ادارات دولتی و [[تعطیلات پایان هفته|تعطیل رسمی هفتگی]] روز [[جمعه]] است.
* [[پرچم ایران|پرچم رسمی ایران]] دارای سه رنگ سبز، سفید و سرخ با علامت جمهوری اسلامی و شعار [[الله اکبر]] است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول 15 تا 18)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
== دین و مذهب رسمی ==
به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنیعشری بوده و این اصل غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله [[حنفی]]، [[شافعی]]، [[مالکی]]، [[حنبلی]] و [[زیدیه|زیدی]] دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در [[احوال شخصیه]] و دعاوی مربوط به آن در دادگاهها رسمیت دارند. به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضداسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی؛] هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران۱۳۷۴ش، ج۱، ص۱۶۱–۱۶۶.</ref>
== حقوق و آزادیها در نظام جمهوری اسلامی ایران ==
در نظام جمهوری اسلامی ایران، اصل بر مساوات افراد و [[برابری در برابر قانون|برابری آنان در برابر قانون]] است که با رعایت موازین شرع، شامل [[مرد|مردان]] و [[زن|زنان]] میشود. حقوق و آزادیهای مردم به دو دسته فردی و گروهی تقسیم میشود:
* حقوق و آزادیهای فردی شامل حق مالکیت و آزادیهای مربوط به زندگی خصوصی از جمله آزادی انتخاب شغل، محل سکونت، عقاید و آرا است که در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده و مورد حمایت قرار دارد.
* حقوق و آزادیهای گروهی نیز که به واسطه حضور در عرصه عمومی به افراد و گروهها تعلق میگیرد، شامل آزادی اندیشه و بیان عقاید، آزادی اجتماعات، گردهماییهای اعتراضی و آزادی تشکیل احزاب، انجمنها و اصناف برای گروههای مختلف و اقلیتهای دینی مشروط به عدم نقض اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی، است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول ۱۹ تا ۴۲)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
== سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران6.png|جایگزین=دیدار سید علی خامنهای با اسماعیل هنیه|بندانگشتی|دیدار [[سید علی خامنهای]] با [[اسماعیل هنیه]] رئیس دفتر سیاسی حماس]]
بر پایه فصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، سیاست خارجی این کشور بر نفی [[سلطهگری و سلطهپذیری|سلطهجویی و سلطهپذیری]]، حفظ استقلال همهجانبه، روابط صلحآمیز با دولتهای غیرمحارب و عدم مداخله در امور داخلی سایر ملتها استوار است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> در ساختار سیاسی ایران، تعیین سیاستهای کلی نظام در حوزه خارجی و نظارت بر آنها بر عهده [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبر جمهوری اسلامی]] است و اجرای این سیاستها توسط وزارت امور خارجه انجام میگیرد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-فردا-231/935232-سیاست-خارجی-کشور-چگونه-اداره-می-شود ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره میشود؟»، وبسایت روزنامۀ شرق؛]مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.</ref> مبانی عقیدتی این سیاست نیز بر اصولی چون [[کرامت انسان|کرامت]] و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا، تعهد برادرانه نسبت به مسلمانان، دفاع از حقوق آنان و حمایت از مبارزات حقطلبانه مستضعفان در برابر مستکبران، بنا شده است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول 2، 152 و 154)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> پژوهشگران، رویکرد ایران در حمایت از [[فلسطین]] را در همین چارچوب ارزیابی میکنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/91970/دفاع-از-فلسطین-سیاست-راهبردی-جمهوری-اسلامی-ایران?rcids=83046 «دفاع از فلسطین سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
جمهوری اسلامی ایران با اکثریت کشورهای جهان روابط دیپلماتیک متعارف دارد؛ با این حال، روابط آن با [[ایالات متحده آمریکا]]، برخی متحدان غربی آن و [[اسرائیل]] با تقابل و تنش جدی همراه است. در ادبیات مقامات جمهوری اسلامی ایران، ریشهٔ اصلی این مخالفتها در ماهیت الگوی [[مردمسالاری دینی]]، استقلالطلبی و چالشآفرینی این نظام برای فرهنگ غربی ارزیابی میشود.<ref>[https://www.porseman.com/article/علت-دشمني-با-ايران؟/151575 «علت دشمنی با ایران؟»، وبسایت پرسمان.]</ref> در همین راستا، [[سید علی خامنهای]]، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، مهمترین اصل در سیاست خارجی را حفظ هویت نظام و پافشاری بر ارزشهای دینی و تمدنی دانسته و هرگونه عقبنشینی از این مواضع را مخدوشکنندهٔ عزت ملی تلقی میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/376849/سیاست-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران-از-نگاه-مقام-معظم-رهبری حاتمیراد، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص180.]</ref>
== کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ==
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران5.jpg|جایگزین=رادیوداروی 177Lu-Alpha-MSH -درمان ملانومای متاستاتیک|بندانگشتی|[[رادیودارو|رادیوداروی]] 177Lu-Alpha-MSH بهمنظور درمان ملانومای متاستاتیک]]
پژوهشگران کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران را بر اساس اهداف و شاخصهای درونی آن ارزیابی کرده و نشانههای زیر را بهعنوان جلوههای کارآمدی این نظام برشمردهاند:
پژوهشگران کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران را بر اساس اهداف و شاخصهای درونی آن ارزیابی کرده و نشانههای زیر را بهعنوان جلوههای کارآمدی این نظام برشمردهاند:
* بقای نظام با وجود هشت سال [[جنگ عراق با ایران|جنگ عراق علیه ایران]]،<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref> [[جنگ دوازدهروزه|جنگ دوازده روزه]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/1845200/جنگ-۱۲-روزه-تصویری-آشکار-از-کارآمدی-نظام-ولایت-و-حکمرانی-اندیشه «جنگ ۱۲ روزه، تصویری آشکار از کارآمدی نظام ولایت و حکمرانی اندیشهٔ امامت بود»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[جنگ رمضان|جنگ رمضان،]]<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6797790/جنگ-تحمیلی-سوم-و-کارآمدی-نظام-اسلامی-راوی-روایت-پیروزی-باشیم «جنگ تحمیلی سوم و کارآمدی نظام اسلامی؛ راوی روایت پیروزی باشیم»، خبرگزاری مهر.]</ref> [[تحریمها علیه ایران|تحریمهای فراگیر]]، ترورهای گسترده و برخی آشوبها و [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴|اغتشاشات]].
* ایجاد [[همبستگی اجتماعی]] و جلوگیری از فروپاشی در جامعهای با تنوع قومی و مذهبی؛
* احیای ارزشهای دینی و حاکمیت شرع در عرصه عمومی جامعه؛
* دستیابی به [[خودباوری]] و [[خودکفایی]] در فناوریهای [[برنامه هستهای ایران|هستهای]]، [[برنامه موشکی ایران|موشکی]]، پزشکی و [[صنعت در ایران|صنعتی]]؛<ref>[https://gu.ac.ir/moshaver-zanan/ContextPage?id=23270 «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان؛] [https://hawzah.net/fa/goharenab/View/82478/نگاهی-به-مهم-ترین-دستاوردهای-انقلاب-در-بیانات-رهبر-انقلاب «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
* تبدیلشدن ایران به الگویی برای جنبشهای [[بیداری اسلامی]] در منطقه و جهان؛
* وجود ضمانت اجرایی درونی (باور مردمی به وجوب شرعی اطاعت از قانون) در کنار ضمانتهای بیرونی.
* ایفای نقش [[ولایت فقیه]] بهعنوان نقطه وحدتبخش و هماهنگکنندهٔ قوای سهگانه در شرایط بحرانی.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref>
== چالشهای نظام جمهوری اسلامی ایران ==
بر اساس تحلیلهای مطرحشده در برخی رسانهها مهمترین چالش پیش روی جمهوری اسلامی ایران، نارضایتی گسترده و ناامیدی مردم است که بهطور عمده ناشی از مشکلات اقتصادی ارزیابی میشود. به نظر برخی کارشناسان، عملکرد اقتصادی دولتها، [[شکاف طبقاتی]] را افزایش داده است.<ref>[https://www.baharnews.ir/news/514755/مهم-ترین-چالش-پیش-روی-نظام-نارضایتی-ناامیدی-مردم «مهمترین چالش پیش روی نظام نارضایتی و ناامیدی مردم است»، وبسایت بهار.]</ref> علل ساختاری این نارضایتی شامل [[تحریم بینالمللی|تحریمهای بینالمللی]]، ناکارآمدی سیاست خارجی در استفاده از ظرفیتهای اقتصاد جهانی، و کژکارکردی نظام حکمرانی سیاسی و اقتصادی دانسته شده است. موانع ایجادشده از سوی برخی جریانهای داخلی، از جمله موانع اصلی رفع تحریمها و قرارگیری کشور در مسیر توسعه معرفی شده است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/704354/٨٥-درصد-مردم-ناراضی-هستند-برای-مردم-نظام-و-دولت-تفاوتی-ندارند «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وبسایت عصر ایران.]</ref>
== مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران ==
[[پرونده:ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران.jpg|جایگزین=ساختمان نخستوزیری پس از انفجار|بندانگشتی|ساختمان نخستوزیری پس از انفجار شهریورماه سال ۱۳۶۰ش]]
مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران را برخی پژوهشگران به دو طیف اصلی دستهبندی کردهاند:
* بقای نظام علیرغم هشت سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران،<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref> [[جنگ دوازه روزه]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/1845200/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87 «جنگ ۱۲ روزه، تصویری آشکار از کارآمدی نظام ولایت و حکمرانی اندیشهٔ امامت بود»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[جنگ رمضان|جنگ رمضان،]]<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6797790/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%85 «جنگ تحمیلی سوم و کارآمدی نظام اسلامی؛ راوی روایت پیروزی باشیم»، خبرگزاری مهر.]</ref>تحریمهای فراگیر، ترورهای گسترده و چندین رویداد داخلی؛
* منتقدان و معترضانی که در چارچوب نظام فعالیت کرده و اصل نظام را به رسمیت میشناسند؛
* ایجاد انسجام ملی و جلوگیری از فروپاشی در جامعهای با تنوع قومی و مذهبی؛
* براندازان و گروههای غیرقانونی که بهطور غالب خارج از کشور مستقرند و شامل جریانات چپ مارکسیستی، لیبرالها، سلطنتطلبان و برخی گروههای مذهبی میشوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص21.]</ref>
* احیای ارزشهای دینی و حاکمیت شرع در عرصه عمومی جامعه؛
* دستیابی به خودباوری و خودکفایی در فناوریهای هستهای، موشکی، پزشکی و صنعتی؛
تاکنون ۳۶ گروه برانداز اعلام موجودیت کردهاند که قدیمیترین آنها عبارتاند از: [[حزب دموکرات کردستان ایران|حزب دموکرات کردستان]] (۱۳۲۴ش)، [[حزب کومله کردستان ایران|کومله]] (۱۳۴۲ش) و [[سازمان مجاهدین خلق ایران|سازمان مجاهدین خلق]] (۱۳۴۴ش)<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/611191-غروب-اپوزیسیون-جمهوری-اسلامی-در-غرب «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> که در [[ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران|سالهای نخست انقلاب]]، برخی از [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران#سازمان مجاهدین خلق ایران|مسئولین نظام جمهوری اسلامی]] چون [[سید محمد حسینی بهشتی|سید محمد بهشتی]]، دبیرکل [[حزب جمهوری اسلامی]] و [[محمدعلی رجایی]]، رئیسجمهور وقت را [[ترور]] کرد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/9879/مروری-بر-تاریخچه-۴۵-سال-ترور-در-جمهوری-اسلامی «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>
* تبدیل شدن ایران به الگویی برای جنبشهای بیداری اسلامی در منطقه و جهان؛
* وجود ضمانت اجرایی درونی (باور مردمی به وجوب شرعی اطاعت از قانون) در کنار ضمانتهای بیرونی؛
* ایفای نقش ولایت فقیه به عنوان نقطه وحدتبخش و هماهنگکننده قوای سهگانه در شرایط بحرانی.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref>
== سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
تغییر شرایط بینالمللی، پیشرفت فناوریهای ارتباطی، ثبات نظام جمهوری اسلامی و یأس مخالفان از سرنگونی زودهنگام حکومت در ایران و همچنین رویکرد تساهلآمیز جمهوری اسلامی که بخشی از مخالفان را به مدار نظام بازگردانده است، موجب شد که از دههٔ ۱۳۷۰ش، بسیاری از مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران، شیوهٔ فعالیت خود را از وضعیت براندازی سخت (نظامی) به براندازی نرم (فرهنگی و سیاسی) تغییر دهند و با گرایش به ائتلاف میان گروهها، رویکرد عریانتری را در مخالفت با نظام جمهوری اسلامی، نشان دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص22-24.]</ref> با وجود این، برخی پژوهشگران بر این باور هستند که اپوزیسیون برانداز مستقر در خارج از کشور بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی در داخل ایران و ناتوانی در نفوذ به ارکان نظام، تهدید جدی محسوب نمیشود و اپوزیسیون قانونی داخل کشور از تأثیر بیشتری برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص26.]</ref> به همین دلیل، اپوزیسیون جمهوری اسلامی در خارج از کشور میکوشد تا شعارهای خود را با هنجارهای بینالمللی مانند دموکراسیخواهی، حقوق بشر و سکولاریسم، هماهنگ کند و با بهرهگیری از ابزارهای ارتباطی نوین مانند اینترنت، تفاوتهای قومی و مذهبی در ایران را به گسلهای اجتماعی تبدیل کند و جمعیت جوان کشور را با مطالبات شهروندی در حوزه [[رفاه]] و [[اشتغال]]، به سوی [[اغتشاش]] و آشوب اجتماعی سوق دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص18-21.]</ref>
بر اساس فصل دهم قانون اساسی (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر پایۀ نفی هرگونه سلطهجویی و سلطهپذیری، حفظ استقلال همهجانبه، روابط صلحآمیز با دولتهای غیرمحارب و خودداری از دخالت در امور داخلی ملتهای دیگر استوار است. همچنین عالیترین مقام تصمیمگیر در این حوزه، رهبر جمهور اسلامی ایران است که سیاستهای کلی نظام را تعیین و بر اجرای آن نظارت دارد. شورای عالی امنیت ملی به ریاست رئیسجمهور و با حضور نمایندگان قوای سهگانه و دو نماینده از سوی رهبری، وظیفه تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی و هماهنگی فعالیتهای مرتبط با امنیت ملی را بر عهده دارد و مصوبات آن پس از تأیید رهبری قابل اجراست. اجرای سیاست خارجی نیز بر عهده وزارت امور خارجه به ریاست وزیر مربوطه است. در این چارچوب، سه اصل «عزت، حکمت و مصلحت» به عنوان شعار کلی سیاست خارجی نظام مطرح است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7-231/935232-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره میشود؟»، وبسایت روزنامۀ شرق؛]مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.</ref>
بر اساس اصول سیاست خارجی، از بین بیش از ۱۹۰ کشور جهان، به نظر برخی نویسندگان اکثریت کشورها روابط متقابل و معمولی با نظام جمهوری اسلامی ایران دارند، اما تعداد از کشورها از جمله ایالات متحدۀ آمریکا و برخی متحدان غربی آن،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»، وبسایت پرسمان.]</ref> صهیونیسم بینالمللی و رسانههای وابسته به آنها<ref>[[«دشمنان نظام »، وبسایت دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ بازدید: 16 اردیبهشت 1405ش.|«دشمنان نظام »، وبسایت دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.]]</ref> بهطور جدی با نظام جمهوری اسلامی مخالفت میورزند. بر اساس تحلیلهای موجود، علت اصلی این دشمنی نه موضوعاتی مانند پروندۀ هستهای یا مسائل حقوق بشر، بلکه خود مدل «جمهوری اسلامی» بهعنوان الگویی نوین از حکومت مردمسالارای دینی است که توانسته در دوران مدرن بازتولید شود و موجهای بیداری در جهان اسلام ایجاد کند. از دیدگاه رهبران جمهوری اسلامی، جریان استکبار با اسلام، استقلالطلبی، عدالتخواهی و پیشرفت ایران مخالف است. به نظر تحلیلگران نظام جمهوری اسلامی با به چالشکشیدن فرهنگ غربی و تأثیرگذاری بر جنبشهای آزادیبخش، به تهدیدی راهبردی برای نظام سلطه تبدیل شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»، وبسایت پرسمان.]</ref>
=== وضعیت کنونی گروههای برانداز ===
به گزارش رسانهها در حالحاضر اکثریت اعضای این گروهها در خارج از کشور زندگی میکنند و فعالیتشان به صدور بیانیه و برگزاری کنگره محدود شده است. گروههای مسلح کُرد بر اثر توافق امنیتی ایران و عراق (۱۴۰۲ش) خلع سلاح شدهاند. مجاهدین خلق نیز پس از اخراج از [[فرانسه]]، [[عراق]] و [[آلبانی]]، در تکاپوی یافتن کشور دیگری برای استقرار هستند. از دهه ۱۳۹۰ش، گروههای تازهتأسیسی مانند شورای ملی تصمیم ایران با شعار «گذار از جمهوری اسلامی» و فرشگرد با شعار «ایران را پس میگیریم و دوباره میسازیم» و با محوریت [[رضا پهلوی]] شکل گرفتهاند.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/611191-غروب-اپوزیسیون-جمهوری-اسلامی-در-غرب «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> به گزارش منابع، رضا پهلوی در جریان [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴]]<nowiki/>ش با [[رضا پهلوی#فراخوانهای رضا پلهوی|فراخوان]] خود به تشدید خشونتها و تبدیل تجمعات اعتراضی به [[اغتشاش]] و درگیریهای مسلحانه دامن زده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6731883/%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%AC%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟»، خبرگزاری مهر.]</ref>
== پشتوانه مردمی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== آینده نظام جمهوری اسلامی ایران ==
تحلیلگران با توجه به حضور مردم ایران در صحنههای سیاسی و ملی در طول دوران نظام جمهوری اسلامی، هواداری از این نظام رابهطور عمده در قالب مشارکت عینی و آگاهانه در انتخابات، راهپیماییها و رویدادهای ملی ارزیابی میکنند. مهمترین جلوههای این حضور عبارت است از: همهپرسی ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸.۲ درصدی، راهپیماییهای میلیونی ۲۲ بهمن در چهار دهه متوالی و برگزاری انتخابات سراسری از جمله ریاستجمهوری، مجلس و شوراها<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1959 «حضور مردم در صحنه»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.]</ref> و حضور گستردۀ مردم بیش از دوماه در سراسر ایران پس از آغاز [[جنگ رمضان]] در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.<ref>[https://www.irna.ir/news/86145780/%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D8%B5%D8%AA-%D9%88-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85 «تداوم حضور شبانه مردم/ شصت و پنجمین شب حضور خستگی ناپذیر مردم گیلان در میدان+فیلم»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> نرخ مشارکت در انتخابات ریاستجمهوری در ادوار مختلف نوسان داشته است: بالاترین میزان در دوره دهم (۱۳۸۸ش) با ۸۴.۸ درصد و دوره هفتم (۱۳۷۶ش) با ۷۹.۹ درصد بوده و کمترین میزان در دوره چهاردهم (۱۴۰۳ش) با ۳۹.۹ درصد ثبت شده است.<ref>[https://ecoiran.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-107/66362-%D9%86%D9%85%D9%88%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%85%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA «نمودار روز: ثبت کمترین میزان مشارکت در انتخابات ریاست جمهوری/ کدام دوره بیشترین مشارکت را داشت؟»، وبسایت اکو ایران.]</ref> گرچه این نوسان از سوی بعضی منتقدان نشان کاهش هواداری تلقی شده اما از منظر برخی تحلیلگران، این نوسان لزوماً به معنای کاهش هواداری از نظام نیست، بلکه متأثر از عواملی چون وضعیت اقتصادی، نوع نامزدهای تأییدصلاحیتشده و فضای سیاسی-اجتماعی هر دوره تفسیر میشود.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-62/4082776-%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «چرایی کاهش مشارکت مردمی در انتخابات از نگاه جمهوری اسلامی»، رونامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران8.jpg|جایگزین=دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران در حمایت از نیروهای مسلح کشور در جنگ رمضان|بندانگشتی|دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران در حمایت از نیروهای مسلح کشور در [[جنگ رمضان]]، ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش]]
در سالهای اخیر بهویژه بعد از [[جنگ دوازدهروزه|جنگ دوازده روزه]] علیه ایران در خرداد ۱۴۰۴ش، برخی ناظران بر این باور بودند که روند فروپاشی نظام جمهوری اسلامی شتاب گرفته و حتی فروپاشی نظامی آن را پیشبینی کردند.<ref>[https://www.dw.com/fa-ir/آیا-فروپاشی-جمهوری-اسلامی-محتمل-یا-حتی-قریبالوقوع-است/a-73871021 «آیا فروپاشی جمهوری اسلامی محتمل یا حتی قریبالوقوع است؟»، وبسایت دویجهوله.]</ref> در همین راستا، رضا پهلوی، از چهرههای سلطنتطلب و مخالف نظام جمهوری اسلامی، بارها اعلام کرده است که جمهوری اسلامی با یا بدون کمک جهانی سقوط خواهد کرد و خواستار مداخله [[دونالد ترامپ]]، رئیسجمهور آمریکا، در این زمینه شده بود.<ref>[https://parsi.euronews.com/2026/01/16/reza-pahlavi-with-or-without-international-aid-the-islamic-republic-will-fall «رضا پهلوی: با یا بدون کمک جهانی، جمهوری اسلامی سقوط خواهد کرد»، وبسایت یورو نیوز.]</ref>
== اپوزیسیون نظام جمهوری اسلامی ایران ==
با این حال، پس از فشارهای گوناگون از جمله [[تحریمها علیه ایران|تحریمها]]، اعتشاشات دی ۱۴۰۴ش و جنگ رمضان، اکنون اظهارات برخی مقامات سابق امنیتی و دیپلماتیک غربی و تحلیلگران سیاسی روایت دیگری را ارائه میدهد. معاون سابق رئیس سازمان موساد اعتراف کرده که این سازمان هزینه زیادی برای براندازی حکومت ایران صرف کرده، اما موفق نشده است و او باور ندارد که موساد به این هدف دست یابد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1364576/افشاگری-معاون-سابق-موساد-از-هزینه-اسرائیل-برای-تغییر-حکومت-در-ایران «افشاگری معاون سابق موساد از هزینه اسرائیل برای تغییر حکومت در ایران»، وبسایت تابنتاک.]</ref> معاون پیشین امور خاورمیانه وزارت خارجه بریتانیا نیز تصریح کرده که تغییر حکومت در ایران حتی با [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران|ترور]] هم محقق نشده و به باور او، براندازی در ایران هدفی دستنیافتنی است و نظام جمهوری اسلامی ایران دچار فروپاشی و شکاف نخواهد شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1364890/اعتراف-مقام-سابق-انگلیسی-درباره-تلاش-برای-براندازی «اعتراف مقام سابق انگلیسی درباره تلاش برای براندازی»، وبسایت تابناک.]</ref>
در فضای سیاسی معاصر ایران، مخالفان نظام جمهوری اسلامی گروهها و جریانهای را در بر میگیرند که بهطور عمده در خارج از کشور فعالیت میکنند. از جمله مهمترین این گروهها میتوان به سلطنتطلبان (طرفداران بازگشت نظام پادشاهی)، سازمان مجاهدین خلق (منافقین)، جریانهای چپگرا و مارکسیستی-کمونیستی، و همچنین افرادی که پیشتر در بدنۀ نظام حضور داشته و پس از جدایی به صفوف اپوزیسیون پیوستهاند، اشاره کرد. شبکههای ماهوارهای فارسیزبان مخالف نیز بخشی از این جریان به شمار میروند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85--%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%81-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85/14031 «مخالفان نظام -گروه های مخالف نظام»، وبسایت پرسمان.]</ref> برخی از این گروهها با انجام عملیاتهای تروریسی متعدد در سالهای نخستین پس از پیروزی انقلاب، به مقابله مسلحانه با نظام جمهوری اسلامی نیز پرداختهاند و برای مثال چهرههای سرشناس نظام مانند [[سید محمد حسین بهشتی|سید محمد حسینی بهشتی]]، [[محمدعلی رجایی]] توسط سازمان مجاهدین خلق ترور شدهاند.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/9879/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DB%B4%DB%B5-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>
اپوزیسیون نظام جمهوری اسلامی ایران سابقهای همزاد با تأسیس این نظام دارد و اکثریت قاطع گروههای آن پیرو یا متأثر از اندیشههای چپ (مارکسیستی-کمونیستی) هستند. از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی ایران تاکنون نزدیک به ۳۶ گروه (شامل سه گروه پیش از انقلاب) با هدف براندازی جمهوری اسلامی اعلام موجودیت کردهاند. بیشتر این گروهها با انشعابات متعدد داخلی مواجه بودهاند و اختلافات درونی اغلب به پیدایش گروههای جدید از دل گروههای قبلی انجامیده است. قدیمیترین این گروهها عبارتند از حزب دموکرات کردستان ایران (۱۳۲۴ش)، سازمان مجاهدین خلق (۱۳۴۴ش) و کومله (۱۳۴۲ش). بر اساس تحلیلها، اکثریت اعضای این گروهها سالها در خارج از کشور زندگی کرده و فعالیت آنان بیشتر به صدور بیانیه، برگزاری کنگره و گاه اقدامات تروریستی خلاصه شده است. گروههای مسلح کرد نیز بر اثر توافق امنیتی ایران و عراق (۱۴۰۲ش) خلع سلاح شده و مقر خود را از نزدیکی مرز ایران از دست دادهاند. مجاهدین خلق نیز پس از اخراج از فرانسه، عراق و آلبانی، هماکنون در تکاپوی یافتن کشوری جدید برای اسکان است. در دهه نود نیز گروههای تازهتأسیسی مانند «فرشگرد» (با محوریت رضا پهلوی) و «شورای ملی تصمیم ایران» (با شعار گذار از جمهوری اسلامی) شکل گرفتهاند.
برخی از تحلیلگران داخلی بعد از [[مبعوث شدن مردم|مقاومت مردم ایران]] در جنگ رمضان، اظهار داشتهاند که نظام جمهوری اسلامی بسیار ریشهدارتر از تصورات اولیه است و با حملهٔ نظامی نمیتوان آن را سرنگون کرد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1368705/زیباکلام-جمهوری-اسلامی-خیلی-ریشهدارتر-از-چیزی-است-که-تصور-میشد «زیباکلام: جمهوری اسلامی خیلی ریشهدارتر از چیزی است که تصور میشد»، وبسایت تابناک.]</ref> وزیر دفاع پیشین ایالات متحده نیز معتقد است که حکومت ایران مستحکمتر از تصورات است و در جنگ رمضان مشخص شد که جمهوری اسلامی از قدرت و ایستادگی قابلتوجهی برخوردار است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1365005/اگر-حکومت-ایران-تغییر-نکند-ایرانیها-پیروز-این-جنگ-هستند «اگر حکومت ایران تغییر نکند، ایرانیها پیروز این جنگ هستند»، وبسایت تابناک.]</ref> برخی از محققان با اشاره به پیوند معنوی و عاطفی میان ملت و نظام در ایران، جمهوری اسلامی را ملیترین حاکمیت ایران در چند قرن اخیر توصیف کرده و بر این باور هستند که دشمنان خارجی و اپوزیسیون جمهوری اسلامی درک درستی از این پیوند ندارد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1365005/اگر-حکومت-ایران-تغییر-نکند-ایرانیها-پیروز-این-جنگ-هستند «سخنان آتشین بیژن عبدالکریمی خطاب به سلطنت طلبان»، وبسایت تابناک.]</ref>
== روز جمهوری اسلامی ==
== روز جمهوری اسلامی ==
۱۲ فروردین بهدلیل برگزاری همهپرسی تعیینکنندۀ نوع حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رأی قاطع مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، بهعنوان «روز جمهوری اسلامی ایران» نامگذاری شده است. دربارۀ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتابهای «انتخاب صالحان» اثر سید علی خامنهای، «با چشم باز: ۱۲ فروردین» اثر سعید زاهدی و نیز فیلمهایی بهنامهای: «معنای 12 فروردین به روایت آیتالله خامنهاای»، «12 فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران»، «رأیگیری رفراندوم 12 فروردین»، «روز رأیدادن امام در روز 12 فروردین 58» و «12 فروردین؛ نماد آزادیخواه».<ref>[https://www.jahannews.com/news/758741/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%DB%B1%DB%B2-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%AF%D9%81-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%DA%A9%DB%8C «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وبسایت جهان نیوز.]</ref>
[[۱۲ فروردین]] بهدلیل برگزاری همهپرسی تعیینکنندهٔ نوع حکومت پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] و رأی قاطع مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، بهعنوان [[روز جمهوری اسلامی]] ایران نامگذاری شده است. دربارهٔ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتابهای انتخاب صالحان اثر [[سید علی خامنهای]]، با چشم باز: ۱۲ فروردین اثر سعید زاهدی و نیز فیلمهای مستندی بهنامهای: معنای ۱۲ فروردین به روایت آیتالله خامنهای، ۱۲ فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران، رأیگیری رفراندوم ۱۲ فروردین، روز رأیدادن امام در روز ۱۲ فروردین ۵۸ و ۱۲ فروردین؛ نماد آزادیخواه.<ref>[https://www.jahannews.com/news/758741/علت-نامگذاری-روز-۱۲-فروردین-عنوان-جمهوری-اسلامی-چیست-هدف-مردم-شعار-نظر-امام-خمینی-ره-درباره-رفراندوم-معرفی-کتاب-ویدئو-آثار-گرافیکی «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وبسایت جهان نیوز.]</ref>
== پژوهش دربارهٔ نظام جمهوری اسلامی ==
دربارهٔ نظام جمهوری اسلامی ایران، آثار متعددی توسط پژوهشگران به رشته تحریر درآمده است، ازجمله:
* آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، از نمایندگی ولی فقیه در [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]؛<ref>[https://noorlib.ir/book/info/4127/آشنایی-با-انقلاب-و-نظام-جمهوری-اسلامی «آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی»، وبسایت نور لایب.]</ref>
* حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، اثر [[سید جلالالدین مدنی|جلالالدین مدنی]]؛<ref>[https://noorlib.ir/book/info/30122/حقوق-اساسی-و-نهادهای-سیاسی-جمهوری-اسلامی-ایران «حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت نور لایب.]</ref>
* مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، اثر [[عباسعلی عمید زنجانی|عباسعلی عمید زنجانی]]؛<ref>[https://www.iranketab.ir/book/128035-constitutional-law «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت ایران کتاب.]</ref>
* مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، اثر [[عباس کعبی]]؛<ref>[https://taaghche.com/book/20353/مبانی-حقوق-اساسی-جمهوری-اسلامی-ایران «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت طاقچه.]</ref>
* ''نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران''، اثر [[محمدجواد ارسطا]].<ref>[https://www.gisoom.com/book/11146608/کتاب-نگاهی-به-مبانی-تحلیلی-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران/ «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت گیسوم.]</ref>
== پژوهش درباره نظام جمهوری اسلامی ==
== نگارخانه ==
درباره نظام جمهوری اسلامی ایران، آثار متعددی توسط پژوهشگران به رشته تحریر درآمده است که از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
<gallery widths="250" heights="250">
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران9.jpg|بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه اطلاعات
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران10.jpg|نامه تاریخی موافقت آیتالله خوئی با تشکیل نظام جمهوری اسلامی
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران11.jpg|جایگزین=راهپیمایی مردمی در حمایت از جمهوری اسلامی در ایران، سال ۱۳۵۸|راهپیمایی مردمی در حمایت از جمهوری اسلامی در ایران، سال ۱۳۵۸ش
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران12.jpg|بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه کیهان
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران13.jpg|همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران14.jpg|بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه آیندگان
</gallery>
* آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، جمعی از نویسندگان، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزشهای عقیدتی سیاسی، ۱۳۷۸ش.<ref>[https://noorlib.ir/book/info/4127/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی»، وبسایت نور لایب.]</ref>
* حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، جلالالدین مدنی، تهران، پایدار، ۱۳۸۹ش. <ref>[https://noorlib.ir/book/info/30122/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت نور لایب.]
</ref>
* مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، عباسعلی عمیدزنجانی، انتشارات مجد، 1392ش.<ref>[https://www.iranketab.ir/book/128035-constitutional-law «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت ایران کتاب.]</ref>
* مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، عباس کعبی، تهران، انتشارات پژواک عدالت، 1395ش.<ref>[https://taaghche.com/book/20353/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت طاقچه.]</ref>
* ''نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران''، محمدجواد ارسطا، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.<ref>[https://www.gisoom.com/book/11146608/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت گیسوم.]</ref>
== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیشنویس}}
==منابع==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* «آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی»، وبسایت نور لایب، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش.
* «بررسی فرایند برگزاری همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در فروردین 1358»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: 11 فروردین 1405ش.
* جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزشهای عقیدتی سیاسی، ۱۳۷۸ش.
* «تداوم حضور شبانه مردم/ شصت و پنجمین شب حضور خستگی ناپذیر مردم گیلان در میدان+فیلم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1405ش.
* حاتمی راد، منصور، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، مجله حصون، شمارهٔ ۱۰، زمستان ۱۳۸۵ش.
* «تبیین مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی براساس اندیشه رهبر انقلاب»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1395ش.
* جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، تهران, سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزشهای عقيدتی سياسی، ۱۳۷۸ش.
* خامنهای، سیدعلی، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، تهران حزب جمهوری اسلامی چاپ اول ۱۳۶۰ش.
* «جنگ تحمیلی سوم و کارآمدی نظام اسلامی؛ راوی روایت پیروزی باشیم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 مهر 1405ش.
* دبیرنیا، علیرضا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، مجلهٔ پژوهشهای حقوق طبیعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۷ش.
* «جنگ ۱۲ روزه، تصویری آشکار از کارآمدی نظام ولایت و حکمرانی اندیشهٔ امامت بود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: 2 آبان 1404ش.
* «رضا پهلوی: با یا بدون کمک جهانی، جمهوری اسلامی سقوط خواهد کرد»، وبسایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۴ش.
* جوان آراسته، حسین، «مبانی حاکمیت در قانون اساسی»، مجله فقه و اصول،شمارۀ 21، پاییز 1380ش، در پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 16 اسفند 1388ش.
* روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
* «چرایی کاهش مشارکت مردمی در انتخابات از نگاه جمهوری اسلامی»، رونامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 12 تیر 1403ش.
* «زیباکلام: جمهوری اسلامی خیلی ریشهدارتر از چیزی است که تصور میشد»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 6 خرداد 1404ش.
* «سخنان آتشین بیژن عبدالکریمی خطاب به سلطنت طلبان»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
* «حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت نور لایب، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
* سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، صهبا، بیتا.
* دبیرنیا، علیرضا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، مجلۀ پژوهشهای حقوق طبیعی، شمارۀ 3، 1397ش،
* طبری، محمدبنجریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
* «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک، تاریخ بازدید: 13 اردیبشهت 1405ش.
* فاضلینیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعهشناسی، ۱۳۸۶ش.
* «در مورد مجلس شورای اسلامی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک، تاریخ بازدید: 13 اردیبهشت 1405ش.
* فکری، میثم و رهبر، عباسعلی، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، مجلهٔ جامعهشناسی سیاسی ایران، شمارهٔ ۱۷، ۱۴۰۱ش.
*«دشمنان نظام »، وبسایت دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ بازدید: 16 اردیبهشت 1405ش.
* فوزی، یحیی، «الگوی تأسیسی تلفیقی «جمهوری اسلامی و چالشهای نظری، مجلهٔ پژوهشنامیهٔ متین، شمارهٔ ۳–۴، ۱۳۷۸ش.
* روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
* قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل؛ حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
* «سه برهان برای اثبات دینی بودن «جمهوریت»»، وبسایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 10 فروردین 1394ش.
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
* «سیر تطور جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 12 فروردین 1397ش.
* مدنی، جلالالدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، ۱۳۸۹ش.
* شکیبا، بهروز، فرهنگ سیاسی، تهران، کتابفروشی فروغی، بیتا.
* مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلهٔ زمانه، شمارهٔ ۷۵–۷۶، ۱۳۸۷ش.
* «شهدای وقایع تروریستی در ایران در سال ۱۳۶۰»، وبسایت هابلیان، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۴ش.
* «طبقهبندی سه جریان سیاسی کشور»، خبرگزاری آنا، 12 بهمن 1398ش.
* «علت دشمنی با ایران؟»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1394ش.
* «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وبسایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: 11 فروردین 1401ش.
* عیوضی، محمدرحیم، درآمدی تحلیلی بر انقلاب اسلامی ایران، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
* عیوضی، محمدرحیم، «مقایسه مردم سالاری دینی و لیبرال دموکراسی»، مجلۀ راهبرد یاس، شمارۀ 21، 1389ش.
* «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1402ش.
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم: قوه مجریه - اصل ۱۱۳ الی ۱۵۱»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم: قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
* «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت ایران کتاب، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
* «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت طاقچه، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
* مدنی، جلالالدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، 1389ش.
* «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۴۰۳ش.
* مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلۀ زمانه، شمارۀ 75-76، 1387ش.
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش.
*مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394ش.
* ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
* ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
* مقیمی حاجی، ابوالقاسم، «دلایل عقلی ولایت فقیه از نگاه آیتاللهالعظمی بروجردی و امام خمینی»، مجلۀ حضور، شمارۀ 54، 1384ش، در پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید:
* «مهمترین چالش پیش روی نظام نارضایتی و ناامیدی مردم است»، وبسایت بهار، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۳ش.
* منصورنژاد، محمد، جمهوریت از نگاه امامخمینی، چاپشده در جمهوریت و انقلاب اسلامی، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش.
* «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟ + تفاوتها»، وبسایت تتر برتر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
* «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وبسایت تتر برتر، تاریخ درج مطلب: 20 خرداد 1404ش.
* «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وبسایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۱۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
* نظرپور، مهدی، آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، دانشگاه پیام نور، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
* «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «نمودار روز: ثبت کمترین میزان مشارکت در انتخابات ریاست جمهوری/ کدام دوره بیشترین مشارکت را داشت؟»، وبسایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: 9 تیر 1403ش.
* «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
* «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وبسایت گیسوم، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
* نوروزی، محمدجواد و باقری، علیاکبر، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ پژوهشهای انقلاب اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۱ش.
14 شهریور 1405ش.
* نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۴ش.
* «نگاهی به مهم ترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1401ش.
* «۴۰ سال پیشرفت/ نگاهی به پیشرفتهای جمهوری اسلامی؛ از اقتدار دفاعی تا رشد صنعت فضایی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
* نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارۀ 1، 1404ش.
* «۸۵ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۹۸ش.
واژهٔ عربی نظام به نظم، آراستگی، سامان و استواری اشاره دارد؛[۱] اما در علوم سیاسی به مجموعه دستگاهها و نهادهایی گفته میشود که درون حکومت با یکدیگر روابط متقابل دارند[۲] و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال میکنند.[۳]جمهوری از مادهٔ جمهور بهمعنای تودهٔ مردم[۴] و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و بهصورت موقت قرار دارند[۵] و ارکان آن عبارت است از انتخابیبودن رئیس حکومت، محدود و موقتبودن مدت زمامداری، غیرموروثیبودن و پاسخگو بودن رئیس حکومت.[۶] نظام جمهوری اسلامی ایران، مجموعهای منسجم و درهمتنیده از نهادها و ساختارهای حکومتی است که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدتدار استوار است و در عین حال مشروعیت، قوانین و جهتگیریهای کلان خود را از مبانی، احکام و ارزشهای دین اسلام میگیرد.[۷]قانون اساسی این نظام را حکومتی معرفی میکند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روحالله خمینی، به آن رأی مثبت دادهاند.[۸]
تاریخچه
برگ رأی همهپرسی تغییر نظام حکومت ایران (۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش)
اندیشهٔ حکومت اسلامی ریشه در تفکر سیاسی سدههای نخستین اسلام دارد.[۹]قرآن، حکومت را از آن خداوند میداند و این حق را به پیامبران واگذار کرده است.[۱۰] بهگواهی تاریخ پیامبر اسلام پس از هجرت به مدینه، نخستین حکومت اسلامی را با تدوین پیماننامه تشکیل داد که در آن، همزیستی مسالمتآمیز گروههای قومی، مذهبی و نژادی با برابری در حقوق و تکالیف، بهجای برتریهای قبیلهای جاهلی، مبنا قرار گرفت.[۱۱] سید روحالله خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشهٔ تازهای نیست، اما غفلت مسلمانان و دستهای استعمار در سدههای اخیر مانع تحقق آن شد.[۱۲]
پیشینهٔ طرح نظام جمهوری در ایران به دورهٔ پهلوی اول[۱۳] و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمیگردد، اما آن طرحها بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.[۱۴] ایده جمهوری اسلامی نخستینبار در مهر ۱۳۵۷ش توسط سید روحالله خمینی[۱۵] با تأکید بر دو رکن محوریت اسلام و رأی مردم مطرح شد.[۱۶] در برابر پیشنهاد عناوینی چون جمهوری دموکراتیک یا جمهوری خلق از سوی گروههای چپ و لیبرال، وی الگوهای غربی را رد کرد و خواستار استقرار نظام جمهوری اسلامی «بدون یک کلمه کم یا زیاد» شد.[۱۷] در نهایت، نظام جمهوری اسلامی در همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸/۲ درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷ درصد واجدان شرایط به تصویب رسید و در ۱۲ فروردین رسماً اعلام موجودیت کرد.[۱۸] افزون بر ایران، پاکستان (۱۹۵۶م) و موریتانی (۱۹۵۹م) از نخستین کشورهایی هستند که عنوان جمهوری اسلامی را در قانون اساسی خود تثبیت کردند؛ این عنوان در افغانستان نیز از سال ۲۰۰۴م تا زمان تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱م رسمیت داشت.[۱۹]
آیتالله سید روحالله خمینی، در همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ که برای تأیید تبدیل ایران به «جمهوری اسلامی» برگزار شد، حضور دارد.
نظام جمهوری اسلامی ایران را سید روحالله خمینی بنیان نهاد و تا زمان درگذشت در خرداد ۱۳۶۸ش، بهعنوان نخستین رهبر آن، ساختار تازهتأسیس را هدایت کرد.[۲۲] منازعات داخلی بر سر قدرت، تلاش برای تجزیه ایران در برخی مناطق، جنگ عراق علیه ایران، تسخیر سفارت آمریکا و پیامدهای بینالمللی آن و نیز ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران برخی از مهمترین چالشهای زمان رهبری وی ذکر شده است.[۲۳] در پاسخ به این شرایط، شیوههای مدیریتی او شامل سخنرانیهای عمومی و فراخوانهای مردمی از یکسو[۲۴] و تأسیس نهادهایی چون شورای انقلاب و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سوی دیگر بود.[۲۵]
مبانی نظام جمهوری اسلامی
بر اساس اصل دوم قانون اساسی، نظام جمهوری اسلامی ایران بر شش مبنا استوار است:
این مبانی از طریق اجتهاد مستمر فقهای جامعالشرایط، بهرهگیری از دانش و تجارب بشری، نفی ستم و سلطهپذیری، تحقق قسط و عدل، استقلال در ابعاد گوناگون و همبستگی ملی تأمین میشوند.[۲۶]
ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران
راهپیمایی مردم تهران با پرچم سهرنگِ منقش به عبارت «جمهوری اسلامی ایران»؛ ۱۳۵۸ش
نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه نظریه ولایت فقیه شکل گرفته است. در این الگو، واژه جمهوری به نقش مردم در اداره کشور (مقبولیت) و واژه اسلامی به انطباق قوانین با شریعت اسلام (مشروعیت الهی) اشاره دارد. اهداف کلان این نظام، افزون بر تأمین نیازهای مادی، شامل گسترش معنویت، عدالتطلبی و تحقق مردمسالاری دینی است.[۲۷] تفاوت این نظام از نظر مبانی و ساختار، با سایر الگوهای حکومتی عبارت است از:
سایر جمهوریهای اسلامی: اگرچه کشورهایی مانند پاکستان و موریتانی نیز عنوان جمهوری اسلامی دارند،[۲۸] اما ساختار سیاسی ایران بهدلیل ابتنای بر مذهب شیعه اثنیعشری (اصل دوازدهم)،[۲۹] محوریت ولی فقیه بهعنوان عالیترین مقام سیاسی و وجود نهادهای نظارتی شرعی مانند شورای نگهبان از آنها متمایز است. پاکستان دارای نظام پارلمانی فدرال و موریتانی دارای نظام نیمهریاستی با مذهب غالب سنی هستند.[۳۰]
جمهوریهای متعارف: در جمهوریهای سکولار، حاکمیت مطلق از آن مردم و مبنای قانون، قرارداد اجتماعی و اراده اکثریت است؛ اما در جمهوری اسلامی، حاکمیت ذاتی متعلق به خداوند دانسته شده و حق تعیین سرنوشت مردم در چارچوب شریعت اسلامی تعریف میشود.[۳۱]
نظام لیبرال دموکراسی: جمهوری اسلامی در سازوکارهای ظاهری و عملکردی مانند برگزاری انتخابات، پارلمان، مشارکت عمومی و برابری در برابر قانون با لیبرال دموکراسی اشتراکاتی دارد؛ با این حال، از نظر مبانی معرفتشناختی کاملاً متفاوت است. نظام اسلامی بر خدامحوری، تلفیق وحی و عقل، و حاکمیت قوانین الهی استوار است، در حالی که لیبرال دموکراسی بر سکولاریسم، نسبیانگاری و اصالت اراده بشری اتکا دارد.[۳۲]
پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه میکنند:
تأسیسی: نقش عمومی در پایهگذاری و استقرار نظام.
قانونگذاری: مشارکت مستقیم (همهپرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).
نظارتی: نظارت مستمر بر حاکمیت بهصورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)[۳۴]
ساختار
بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، قوای سهگانهٔ مقننه، مجریه و قضائیه مستقل از یکدیگرند و هر یک وظایف مشخصی را بر عهده دارند؛ اما در کنار این استقلال، قانون اساسی بر اساس اصل ولایت امر و امامت مستمر، زمینهٔ تحقق رهبری فقیه جامعالشرایطی را فراهم کرده است که از طرف مردم بهعنوان رهبر شناخته میشود و بدین ترتیب، رهبری بهعنوان ضامن عدم انحراف سازمانهای مختلف از وظایف اصیل اسلامی خود ایفای نقش میکند.[۳۵] مقامات و نهادهای مختلف در ساختار نظام جمهوری اسلامی وجود دارد که وظایف آن در جدول ذیل آمده است:
به ریاست رئیسجمهور و با حضور نمایندگان قوای سهگانه و دو نماینده از سوی رهبری؛ تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی، هماهنگی فعالیتهای مرتبط با امنیت ملی؛ مصوبات پس از تأیید رهبری قابل اجراست.
پرچم جمهوری اسلامی بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی و استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانهها آزاد است. زبان عربی بهدلیل ارتباط با قرآن و معارف اسلامی، پس از دوره ابتدایی تا پایان دوره متوسطه در همه رشتهها بهطور الزامی تدریس میشود.
به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنیعشری بوده و این اصل غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در احوال شخصیه و دعاوی مربوط به آن در دادگاهها رسمیت دارند. به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضداسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.[۳۸]
حقوق و آزادیها در نظام جمهوری اسلامی ایران
در نظام جمهوری اسلامی ایران، اصل بر مساوات افراد و برابری آنان در برابر قانون است که با رعایت موازین شرع، شامل مردان و زنان میشود. حقوق و آزادیهای مردم به دو دسته فردی و گروهی تقسیم میشود:
حقوق و آزادیهای فردی شامل حق مالکیت و آزادیهای مربوط به زندگی خصوصی از جمله آزادی انتخاب شغل، محل سکونت، عقاید و آرا است که در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده و مورد حمایت قرار دارد.
حقوق و آزادیهای گروهی نیز که به واسطه حضور در عرصه عمومی به افراد و گروهها تعلق میگیرد، شامل آزادی اندیشه و بیان عقاید، آزادی اجتماعات، گردهماییهای اعتراضی و آزادی تشکیل احزاب، انجمنها و اصناف برای گروههای مختلف و اقلیتهای دینی مشروط به عدم نقض اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی، است.[۳۹]
بر پایه فصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، سیاست خارجی این کشور بر نفی سلطهجویی و سلطهپذیری، حفظ استقلال همهجانبه، روابط صلحآمیز با دولتهای غیرمحارب و عدم مداخله در امور داخلی سایر ملتها استوار است.[۴۰] در ساختار سیاسی ایران، تعیین سیاستهای کلی نظام در حوزه خارجی و نظارت بر آنها بر عهده رهبر جمهوری اسلامی است و اجرای این سیاستها توسط وزارت امور خارجه انجام میگیرد.[۴۱] مبانی عقیدتی این سیاست نیز بر اصولی چون کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا، تعهد برادرانه نسبت به مسلمانان، دفاع از حقوق آنان و حمایت از مبارزات حقطلبانه مستضعفان در برابر مستکبران، بنا شده است.[۴۲] پژوهشگران، رویکرد ایران در حمایت از فلسطین را در همین چارچوب ارزیابی میکنند.[۴۳]
جمهوری اسلامی ایران با اکثریت کشورهای جهان روابط دیپلماتیک متعارف دارد؛ با این حال، روابط آن با ایالات متحده آمریکا، برخی متحدان غربی آن و اسرائیل با تقابل و تنش جدی همراه است. در ادبیات مقامات جمهوری اسلامی ایران، ریشهٔ اصلی این مخالفتها در ماهیت الگوی مردمسالاری دینی، استقلالطلبی و چالشآفرینی این نظام برای فرهنگ غربی ارزیابی میشود.[۴۴] در همین راستا، سید علی خامنهای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، مهمترین اصل در سیاست خارجی را حفظ هویت نظام و پافشاری بر ارزشهای دینی و تمدنی دانسته و هرگونه عقبنشینی از این مواضع را مخدوشکنندهٔ عزت ملی تلقی میکند.[۴۵]
پژوهشگران کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران را بر اساس اهداف و شاخصهای درونی آن ارزیابی کرده و نشانههای زیر را بهعنوان جلوههای کارآمدی این نظام برشمردهاند:
تبدیلشدن ایران به الگویی برای جنبشهای بیداری اسلامی در منطقه و جهان؛
وجود ضمانت اجرایی درونی (باور مردمی به وجوب شرعی اطاعت از قانون) در کنار ضمانتهای بیرونی.
ایفای نقش ولایت فقیه بهعنوان نقطه وحدتبخش و هماهنگکنندهٔ قوای سهگانه در شرایط بحرانی.[۵۰]
چالشهای نظام جمهوری اسلامی ایران
بر اساس تحلیلهای مطرحشده در برخی رسانهها مهمترین چالش پیش روی جمهوری اسلامی ایران، نارضایتی گسترده و ناامیدی مردم است که بهطور عمده ناشی از مشکلات اقتصادی ارزیابی میشود. به نظر برخی کارشناسان، عملکرد اقتصادی دولتها، شکاف طبقاتی را افزایش داده است.[۵۱] علل ساختاری این نارضایتی شامل تحریمهای بینالمللی، ناکارآمدی سیاست خارجی در استفاده از ظرفیتهای اقتصاد جهانی، و کژکارکردی نظام حکمرانی سیاسی و اقتصادی دانسته شده است. موانع ایجادشده از سوی برخی جریانهای داخلی، از جمله موانع اصلی رفع تحریمها و قرارگیری کشور در مسیر توسعه معرفی شده است.[۵۲]
مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران
ساختمان نخستوزیری پس از انفجار شهریورماه سال ۱۳۶۰ش
مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران را برخی پژوهشگران به دو طیف اصلی دستهبندی کردهاند:
منتقدان و معترضانی که در چارچوب نظام فعالیت کرده و اصل نظام را به رسمیت میشناسند؛
براندازان و گروههای غیرقانونی که بهطور غالب خارج از کشور مستقرند و شامل جریانات چپ مارکسیستی، لیبرالها، سلطنتطلبان و برخی گروههای مذهبی میشوند.[۵۳]
تغییر شرایط بینالمللی، پیشرفت فناوریهای ارتباطی، ثبات نظام جمهوری اسلامی و یأس مخالفان از سرنگونی زودهنگام حکومت در ایران و همچنین رویکرد تساهلآمیز جمهوری اسلامی که بخشی از مخالفان را به مدار نظام بازگردانده است، موجب شد که از دههٔ ۱۳۷۰ش، بسیاری از مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران، شیوهٔ فعالیت خود را از وضعیت براندازی سخت (نظامی) به براندازی نرم (فرهنگی و سیاسی) تغییر دهند و با گرایش به ائتلاف میان گروهها، رویکرد عریانتری را در مخالفت با نظام جمهوری اسلامی، نشان دهند.[۵۶] با وجود این، برخی پژوهشگران بر این باور هستند که اپوزیسیون برانداز مستقر در خارج از کشور بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی در داخل ایران و ناتوانی در نفوذ به ارکان نظام، تهدید جدی محسوب نمیشود و اپوزیسیون قانونی داخل کشور از تأثیر بیشتری برخوردار است.[۵۷] به همین دلیل، اپوزیسیون جمهوری اسلامی در خارج از کشور میکوشد تا شعارهای خود را با هنجارهای بینالمللی مانند دموکراسیخواهی، حقوق بشر و سکولاریسم، هماهنگ کند و با بهرهگیری از ابزارهای ارتباطی نوین مانند اینترنت، تفاوتهای قومی و مذهبی در ایران را به گسلهای اجتماعی تبدیل کند و جمعیت جوان کشور را با مطالبات شهروندی در حوزه رفاه و اشتغال، به سوی اغتشاش و آشوب اجتماعی سوق دهد.[۵۸]
وضعیت کنونی گروههای برانداز
به گزارش رسانهها در حالحاضر اکثریت اعضای این گروهها در خارج از کشور زندگی میکنند و فعالیتشان به صدور بیانیه و برگزاری کنگره محدود شده است. گروههای مسلح کُرد بر اثر توافق امنیتی ایران و عراق (۱۴۰۲ش) خلع سلاح شدهاند. مجاهدین خلق نیز پس از اخراج از فرانسه، عراق و آلبانی، در تکاپوی یافتن کشور دیگری برای استقرار هستند. از دهه ۱۳۹۰ش، گروههای تازهتأسیسی مانند شورای ملی تصمیم ایران با شعار «گذار از جمهوری اسلامی» و فرشگرد با شعار «ایران را پس میگیریم و دوباره میسازیم» و با محوریت رضا پهلوی شکل گرفتهاند.[۵۹] به گزارش منابع، رضا پهلوی در جریان اغتشاشات دی ۱۴۰۴ش با فراخوان خود به تشدید خشونتها و تبدیل تجمعات اعتراضی به اغتشاش و درگیریهای مسلحانه دامن زده است.[۶۰]
آینده نظام جمهوری اسلامی ایران
دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران در حمایت از نیروهای مسلح کشور در جنگ رمضان، ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش
در سالهای اخیر بهویژه بعد از جنگ دوازده روزه علیه ایران در خرداد ۱۴۰۴ش، برخی ناظران بر این باور بودند که روند فروپاشی نظام جمهوری اسلامی شتاب گرفته و حتی فروپاشی نظامی آن را پیشبینی کردند.[۶۱] در همین راستا، رضا پهلوی، از چهرههای سلطنتطلب و مخالف نظام جمهوری اسلامی، بارها اعلام کرده است که جمهوری اسلامی با یا بدون کمک جهانی سقوط خواهد کرد و خواستار مداخله دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در این زمینه شده بود.[۶۲]
با این حال، پس از فشارهای گوناگون از جمله تحریمها، اعتشاشات دی ۱۴۰۴ش و جنگ رمضان، اکنون اظهارات برخی مقامات سابق امنیتی و دیپلماتیک غربی و تحلیلگران سیاسی روایت دیگری را ارائه میدهد. معاون سابق رئیس سازمان موساد اعتراف کرده که این سازمان هزینه زیادی برای براندازی حکومت ایران صرف کرده، اما موفق نشده است و او باور ندارد که موساد به این هدف دست یابد.[۶۳] معاون پیشین امور خاورمیانه وزارت خارجه بریتانیا نیز تصریح کرده که تغییر حکومت در ایران حتی با ترور هم محقق نشده و به باور او، براندازی در ایران هدفی دستنیافتنی است و نظام جمهوری اسلامی ایران دچار فروپاشی و شکاف نخواهد شد.[۶۴]
برخی از تحلیلگران داخلی بعد از مقاومت مردم ایران در جنگ رمضان، اظهار داشتهاند که نظام جمهوری اسلامی بسیار ریشهدارتر از تصورات اولیه است و با حملهٔ نظامی نمیتوان آن را سرنگون کرد.[۶۵] وزیر دفاع پیشین ایالات متحده نیز معتقد است که حکومت ایران مستحکمتر از تصورات است و در جنگ رمضان مشخص شد که جمهوری اسلامی از قدرت و ایستادگی قابلتوجهی برخوردار است.[۶۶] برخی از محققان با اشاره به پیوند معنوی و عاطفی میان ملت و نظام در ایران، جمهوری اسلامی را ملیترین حاکمیت ایران در چند قرن اخیر توصیف کرده و بر این باور هستند که دشمنان خارجی و اپوزیسیون جمهوری اسلامی درک درستی از این پیوند ندارد.[۶۷]
روز جمهوری اسلامی
۱۲ فروردین بهدلیل برگزاری همهپرسی تعیینکنندهٔ نوع حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رأی قاطع مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، بهعنوان روز جمهوری اسلامی ایران نامگذاری شده است. دربارهٔ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتابهای انتخاب صالحان اثر سید علی خامنهای، با چشم باز: ۱۲ فروردین اثر سعید زاهدی و نیز فیلمهای مستندی بهنامهای: معنای ۱۲ فروردین به روایت آیتالله خامنهای، ۱۲ فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران، رأیگیری رفراندوم ۱۲ فروردین، روز رأیدادن امام در روز ۱۲ فروردین ۵۸ و ۱۲ فروردین؛ نماد آزادیخواه.[۶۸]
پژوهش دربارهٔ نظام جمهوری اسلامی
دربارهٔ نظام جمهوری اسلامی ایران، آثار متعددی توسط پژوهشگران به رشته تحریر درآمده است، ازجمله:
خامنهای، سیدعلی، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، تهران حزب جمهوری اسلامی چاپ اول ۱۳۶۰ش.
دبیرنیا، علیرضا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، مجلهٔ پژوهشهای حقوق طبیعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۷ش.
«رضا پهلوی: با یا بدون کمک جهانی، جمهوری اسلامی سقوط خواهد کرد»، وبسایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۴ش.
روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
«زیباکلام: جمهوری اسلامی خیلی ریشهدارتر از چیزی است که تصور میشد»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
«سخنان آتشین بیژن عبدالکریمی خطاب به سلطنت طلبان»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، صهبا، بیتا.
طبری، محمدبنجریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
فاضلینیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعهشناسی، ۱۳۸۶ش.
فکری، میثم و رهبر، عباسعلی، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، مجلهٔ جامعهشناسی سیاسی ایران، شمارهٔ ۱۷، ۱۴۰۱ش.
فوزی، یحیی، «الگوی تأسیسی تلفیقی «جمهوری اسلامی و چالشهای نظری، مجلهٔ پژوهشنامیهٔ متین، شمارهٔ ۳–۴، ۱۳۷۸ش.
قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل؛ حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
«قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
مدنی، جلالالدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، ۱۳۸۹ش.
مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلهٔ زمانه، شمارهٔ ۷۵–۷۶، ۱۳۸۷ش.
مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۴ش.
ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
«مهمترین چالش پیش روی نظام نارضایتی و ناامیدی مردم است»، وبسایت بهار، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۳ش.
«نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟ + تفاوتها»، وبسایت تتر برتر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
«نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وبسایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۱۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
«نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
«نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
نوروزی، محمدجواد و باقری، علیاکبر، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ پژوهشهای انقلاب اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۱ش.
نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۴ش.
«۴۰ سال پیشرفت/ نگاهی به پیشرفتهای جمهوری اسلامی؛ از اقتدار دفاعی تا رشد صنعت فضایی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
«۸۵ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۹۸ش.
بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه اطلاعات
نامه تاریخی موافقت آیتالله خوئی با تشکیل نظام جمهوری اسلامی
راهپیمایی مردمی در حمایت از جمهوری اسلامی در ایران، سال ۱۳۵۸ش
بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه کیهان
همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران
بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه آیندگان
