پرش به محتوا

ریا: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
دیداریویکی‌متن
محمد صفی (بحث | مشارکت‌ها)
۴ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «بندانگشتی '''ریا'''؛ تظاهر و وانمود کردن به دارا بودن ویژگی‌های پسندیده. تظاهر و ریا، در میل به محترم بودن انسان‌ها و نیز فرار از فشار اجتماعی ریشه دارد. انسان‌ها موجوداتی اجتماعی هستند و از طرد اجتماعی وحشت دارند. به همین دلیل...» ایجاد کرد
 
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
(۱۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:ریا.jpg|بندانگشتی]]
{{جعبه اطلاعات مفهوم
'''ریا'''؛ تظاهر و وانمود کردن به دارا بودن ویژگی‌های پسندیده.
| تصویر            =  ریا.jpg
| زیرنویس تصویر    =  خودنمایی یک فرد ثروتمند در حال کمک کردن  به یک فقیر
| image_alt        =ریا کاری
| فایل پادکست      = 
| حجم فایلپادکست    = 
| تاریخ پادکست      = 
| زیرنویس عنوان    = 


تظاهر و ریا، در میل به محترم بودن انسان‌ها و نیز فرار از فشار اجتماعی ریشه دارد. انسان‌ها موجوداتی اجتماعی هستند و از طرد اجتماعی وحشت دارند. به همین دلیل رفتارهایی انجام می‌دهند که ممکن است مطلوب قلبی آنها نباشد، اما به دلیل پذیرش در گروه و جامعه از ارزش‌های آنها تبعیت می‌کنند. تظاهر می‌تواند به‌صورت فردی یا جمعی واقع شود.
| عنوان اصلی        =
=='''مفهوم‌شناسی'''==
| عنوان انگلیسی    =  
تظاهر در زبان فارسی به‌معنای [[خودنمایی]] یا خود را به داشتن حالت یا صفتی جلوه دادن است.<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه تظاهر. </ref> تظاهر در اعمال عبادی و غیرعبادی امکان‌پذیر است. تظاهر از این منظر، نشان دادن چیزی از اعمال حسنه، خصال پسندیده یا عقاید حقه و وانمود کردن به آن در برابر مردم برای منزلت پیدا کردن در قلوب آنها و اشتهار پیدا کردن پیش آنها به‌خوبی و صحت و امانت و دیانت بدون قصد قربت الهی است.<ref>خمینی، شرح چهل حدیث، 1383ش، ص33. </ref>
| عنوان عربی        =  
=='''نشانه‌های تظاهر'''==
| عنوان علمی        =  
بر اساس روایات اسلامی، صرف خشنودی از ستایش مردم، مذموم نیست.<ref>[http://noo.rs/hC6Bx کلینی، الکافی، 1363ش، ج2، ص297.] </ref>
| شاخه علمی        =  
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =  
| حوزه کاربرد      =  
| گستره جغرافیایی  =  
| منشأ تاریخی      =  


#اهل تظاهر در امور مختلف از جمله نوع پوشش و راه رفتن، خود را با وقار و امین مردم نشان می‌دهند،<ref>[https://ahlolbait.com/content/13391/%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-32-%D9%86%D9%87%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D9%87%D8%9B-%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8% «ترجمه و شرح خطبه 32 نهج البلاغه؛ بخش دوم: شناخت دنیاطلبان»، وب‌سایت موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت.] </ref>
| نخستین کاربرد    =
#فردی که اهل تظاهر است به‌هنگام تنهایی تنبل است، اما در هر کاری که منجر به ستایش دیگران می‌شود، برای ظاهرسازی تلاش فراوانی می‌کند<ref> [http://noo.rs/DMPCh کلینی، الکافی، 1363ش، ج2، ص295.]</ref> و اگر ستایش نشود دست از آن کار می‌کشد.<ref>[http://noo.rs/IsNYs ورام، تنبيه الخواطر و نزهة النواظر(مجموعة ورّام)، بی‌تا، ج1، ص187.]</ref>
| ریشه واژه        =
#ریاکار در هر کاری به ستایش دیگران تمایل دارد و در حضور مردم اهل تلاش است.<ref>[http://noo.rs/DMPCh کلینی، الکافی، 1363ش، ج2، ص295.]</ref>
| مرتبط با         =
#تظاهر و خودنمایی در زنان شدیدتر است؛ زیرا زنان بیشتر از مردان تمایل دارند که مورد توجه قرار گیرند.<ref>[https://quran.isca.ac.ir/fa/Article/Detail/4207/%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%8A%D9%8A%20%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86%20%D9%88%20%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A2%D9%86 کامیابی، «خودنمایی زنان و آثار آن»، پرتال جامع علوم و معارف قرآن.] </ref>
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای         =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|ریا}}'''، انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب منزلت نزد مردم، بدون قصد تقرب الهی.


=='''انواع تظاهر'''==
ریا در اصطلاح [[اخلاق اسلامی]]، به معنای انجام کارهای نیک و [[عبادت|عبادات]] با هدف [[خودنمایی]]، کسب اعتبار اجتماعی و جلب نظر مردم، به‌جای نیت تقرب به [[خداوند]] است. این ویژگی در آموزه‌های دینی به‌شدت نکوهش شده و از آن با عناوینی چون شرک اصغر یا شرک خفی یاد می‌شود که از منظر [[فقه اسلامی]] موجب بطلان اعمال عبادی می‌گردد. ریشهٔ ریا در دنیاخواهی و ضعف در باور به [[توحید افعالی]] دانسته شده و درمان آن مبتنی بر تقویت پایه‌های معرفتی و انجام پنهانی کارهای نیک است. نقد ریا و تزویر مذهبی یکی از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی، ادبیات ایران، طنز و [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌ها]]، به‌شمار می‌رود.
===تظاهر اجتماعى===
تظاهر اجتماعی، گونه‌ای از ریاکاری است کـه به‌صورت جمعى و الگویافته صورت مى‌گیرد و جامعه نیز در مواجهه با آن، با نوعى تسامح و مدارا رفتار می‌کند. در این چارچوب، بسیاری از افـراد خـود را بـه ظـواهر دینى می‌آرایند تا از حقوق شهروندی و مزایای اجتماعى و اقتصادی بیشتر، برخـوردار شـوند. این نوع ریاکاری تابع فرهنگ و از جامعه‌ای بـه جامعه دیگر متفاوت است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/keyword/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C_%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C بزرگمهر و ایرانشاهی، «بررسی وضعیت موجود ظاهرسازی و تظاهر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان و راهکارهای اصلاح آن»، 1399ش،  ص1222.] </ref>
===تظاهر فردی===
تظاهر فردی، رفتاری است کــه افراد در موقعیت‌هایی همچون مناسبت‌های خانوادگى یا مناسبات بین فردی به‌منظور خودنمایی انجام می‌دهند. <ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/keyword/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C_%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C بزرگمهر و ایرانشاهی، «بررسی وضعیت موجود ظاهرسازی و تظاهر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان و راهکارهای اصلاح آن»، 1399ش،  ص1222.] </ref>
==ریشه‌های انسان‌شناختی تظاهر==
تصور غالب این است که تظاهر، مخصوص جوامـع دینـى اسـت؛ امـا چامسکى، ریاکاری را از مصائب عمده جوامع بشری می‌داند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/keyword/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C_%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C بزرگمهر و ایرانشاهی، «بررسی وضعیت موجود ظاهرسازی و تظاهر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان و راهکارهای اصلاح آن»، 1399ش،  ص1222.] </ref> از نگاه دانشمندان مسلمان علت تظاهر، اجتماعی بودن انسان و تأثیرپذیری او از اجتماع است.<ref>[http://www.mortezamotahari.com/fa/bookview.html?BookId=442&BookArticleID=126907 مطهری، جامعه و تاریخ: آیا انسان بالطّبع اجتماعی است؟، پایگاه جامع استاد شهید مرتضی مطهری، 1391ش، ص 332-335]؛ [https://ensani.ir/fa/article/547499/%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8 میرزایی و جلالوند، «خاستگاه اجتماع انسانی از منظر علامه طباطبایی»، 1402ش، ص27؛] مصباح یزدی، جامعه و تاریخ در قرآن، 1401ش، ص235.</ref> اجتماعی بودن انسان بیانگر وحشت او از تنهایی و نیز بیانگر تمایل او به تشابه با دیگران است. تلاش برای همرنگی با جماعت موجب جلب عواطف مثبت آن‌ها یا حداقل گریز از طردشدن از سوی دیگران است.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ در قرآن، 1401ش، ص236.</ref> او از طریق هم‌نوایی با اجتماع به‌دنبال کسب احترام و دوری از فشارهای اجتماعی ناشی از ناهم‌نوایی با اجتماع است. در واقع حب جاه و مقام  فرد را وادار به ریا و تظاهر می‌کند تا بدین‌وسیله در انظار مردم برای خود آبرویی کسب کند.<ref>[http://pajoohe.ir/%D8%B1%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87%D8%B9-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86__a-43539.aspx جوادی زاویه، «ریا در کلام و روایات ائمه و قرآن»، وب‌سایت پژوهه.]  </ref>


===نیازها به پذیرش و تایید===
== مفهوم‌شناسی ==
ریا در لغت مشتق از رؤیت به‌معنای نمایاندن است<ref>فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج 1، ص 246.</ref> و در [[زبان فارسی]] به‌معنای نیک‌کردار جلوه‌دادن خود به دیگران به کار می‌رود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ریا دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ریا.]</ref> در اصطلاح علم اخلاق، ریا به انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب اعتبار و منزلت نزد مردم و شهرت به [[دین‌داری]] و [[ایمان]]، بدون قصد تقرب الهی، اطلاق می‌شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page35 خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/613/طلب%20كردن%20اعتبار نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص613.]</ref>


همین مسئله در نگاه متفکرین غیرمسلمان نیز وجود دارد؛ به‌عنوان ‌مثال هنری موری، احترام و خودنمایی و مازلو نیاز به پذیرش و احترام را از جمله نیازهای اساسی انسان می‌دانند. اریک فروم نیز عقیده دارد، نیاز به سرآمد بودن و نیاز به احساس هویت، دو مورد از نیازهای پنج‌گانه انسان است که منشأ آنها تنهایی انسان است. کرونباخ هم شبیه اریک فروم دسته‌بندی پنج‌گانه‌ای از نیازها دارد که نیاز به مقبولیت و نیاز به تأیید همگانی از جمله آن نیازها است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/553309/%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%84-%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8% سلیمی قلعه و دیگران، «خودنمایی دیجیتال نیتیوها در اینستاگرام: تحلیل فرایند، علل واگیری و تدابیر پیشگیری»، 1402ش، ص57.] </ref> این نیاز موجب تبعیت رفتار در شرایط مختلف از قدرت، ثروت و شهرت می‌شود. تورستین وبلن معتقد است، داشتن مال و اندوختن آن برای داشتن پایگاه معتبر در اجتماع و برای حفظ خوش‌نامی نه‌تنها ضروری است<ref>وبلن، نظریه طبقه تن‌آسا، 1395ش، ص75.</ref> بلکه ثروت و قدرت باید نشان داده شود تا اعتبار به دست آید.<ref>وبلن، نظریه طبقه تن‌آسا، 1395ش، ص82.</ref>  
در کنار ریا، واژگانی چون [[تظاهر]] و [[خودنمایی]] نیز به کار می‌روند و برخی آن‌ها را دارای حوزه معنایی نزدیک دانسته‌اند.<ref>[https://noo.rs/hWUIZ فتاحی، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> تظاهر در زبان فارسی به‌معنای جلوه‌دادن خود به داشتن حالت یا صفتی خاص است<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه تظاهر.</ref> و گاه به معنای شبیه‌ساختن دروغین خود به دیگران به کار می‌رود.<ref>[https://rcc.soore.ac.ir/article_253275_6e73e6afef696a384a236a20db749407.pdf شادلو و دیگران، «نمودهای مصرف‌گرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 80.]</ref> خودنمایی نیز به معنای جلوه‌گری، ظاهرسازی و نمایش‌دادن خویش است<ref>[https://www.vajehyab.com/motaradef/خودنمایی دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خودنمایی.]</ref> و معمولاً با آشکار ساختن برتری‌های واقعی یا ساختگی همراه است؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6632640/مظاهر-ریا-و-خودنمایی-در-یک-انسان «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> هدف اصلی آن نیز دیده‌شدن در جامعه و گاه فریب دیگران دانسته شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6474072/%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>  


===تظاهر برای تمایز===
با وجود پیوند معنایی میان ریا و تظاهر، در منابع اخلاق اسلامی هر نوع تظاهر، مذموم شمرده نشده است. در این چارچوب، اگر نمایاندن عمل با قصد تقرب الهی همراه باشد، در مواردی از شمول ریا خارج دانسته می‌شود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وب‌سایت آپارات.]</ref> از جمله این موارد تبلیغ و الگوپروری است؛ اگر آشکار کردن عمل با هدف ترویج [[دین]]، ارائه چهره‌ای مثبت از مناسک یا تشویق دیگران به کار نیک صورت گیرد مانند امر به معروف عملی، مذموم نبوده و حتی در برخی منابع پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> همچنین رعایت [[آداب]] و رفتار اخلاقی در حضور دیگران برای حفظ [[آبرو]] و شخصیت اجتماعی امری عقلایی تلقی می‌شود و لزوماً به معنای ریاکاری نیست؛ زیرا میان [[حریم خصوصی]] و رفتار اجتماعی تفاوت‌های عرفی وجود دارد.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> بر همین اساس، در منابع اسلامی حضور در مراسم [[عزاداری|سوگواری]]، دیدار با خانواده متوفی و ابراز همدردی با آنان دارای فضیلت شمرده شده و مسئولیتی اجتماعی معرفی گردیده است؛ چنین حضوری ریا یا خودنمایی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وب‌سایت آپارات.]</ref> همچنین در برخی متون، تباکی و اظهار حزن در [[عزاداری امام حسین]] نیز در همین چارچوب عملی پسندیده دانسته شده است.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/node/96898 «آیا عزاداری هر چند که از روی ریا باشد پذیرفته است؟»، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref>


یکی از نشانگرهای ثروت و قدرت، مصرف کالا است<ref>وبلن، نظریه طبقه تن‌آسا، 1395ش، ص110.</ref> که باید متفاوت از افراد کم‌بضاعت باشد؛ اما در جوامع مدرن که مرز جدایی طبقات اجتماعی، متغیر و مبهم است اعضای هر لایه اجتماعی، سبک زندگی لایه بالاتر را تقلید می‌کنند؛ آنان چون از شهرت و احترام محروم هستند، می‌کوشند در ظاهر با قوانین و هنجارهای پذیرفته‌شده طبقات بالاتر هم‌نوا باشند.<ref>وبلن، نظریه طبقه تن‌آسا، 1395ش، ص122.</ref> نتایج برخی تحقیقات حاکی از آن است که نیاز به منحصر به فرد بودن، تحصیلات، انطباق و درآمد، رابطه معناداری با قصد خرید مارک‌های لوکس دارند<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1579934654-10001-39-13.pdf کوهستان بحرآسمان و دیگران، «بررسي ارتباط بین مدگرایي و هویت اجتماعي در بین دختران جوان 12 تا 53 سال»، 1398ش، ص220.]</ref> و زنان نسبت به مردان، اهمیت بیشتری به استفاده از محصولات لوکس می‌دهند؛<ref>[https://research.shahed.ac.ir/WSR/SiteData/PaperFiles/169674_18851799444.pdf یزدانی و بی‌نظیر، «تاثير تفاوت جنسيت در انگيزش خريد كالاي لوكس»، 1401ش، ص5.]</ref> زنان به ترتیب، بیشتر لباس سپس عطر و در نهایت ساعت مچی استفاده می‌کنند؛ در حالی‌ که مردان تمایل کمتری به استفاده از لباس دارند و بیشتر ساعت مچی، گوشی هوشمند و خودرو خریداری می‌کنند.<ref>[https://research.shahed.ac.ir/WSR/SiteData/PaperFiles/169674_18851799444.pdf یزدانی و بی‌نظیر، «تاثير تفاوت جنسيت در انگيزش خريد كالاي لوكس»، 1401ش، ص7.]</ref>  
از منظر اخلاقی و روان‌شناختی نیز میان ریا و [[وسواس]] در نیت تمایز قائل شده‌اند. بر این اساس، تحقق ریا وابسته به قصد آگاهانه برای جلب منافع دنیوی یا منزلت اجتماعی است، در حالی که نگرانی‌های افراطی دربارهٔ ریا می‌تواند به صورت نوعی [[وسواس فکری]] بروز یابد که راه مقابله با آن بی‌توجهی به [[وسوسه]] و استمرار در انجام عمل دانسته شده است.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی.]</ref>


===تمایل به زیبا شمرده شدن===
== نشانه‌ها ==
در منابع اخلاقی، برخی نشانه‌های رفتاری برای ریاکار ذکر شده است؛ از جمله آنکه فرد در حضور دیگران عبادات را با نشاط انجام می‌دهد، اما در خلوت نسبت به آن‌ها سستی نشان می‌دهد و علاقه‌مند است مورد [[ستایش]] قرار گیرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/295 کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص295.]</ref> با این حال، در روایات اسلامی تصریح شده است که صرف خشنودی از ستایش دیگران نکوهیده نیست و تنها زمانی ریا تحقق می‌یابد که عمل عبادی صرفاً برای جلب رضایت مردم انجام شود.<ref>[http://noo.rs/hC6Bx کلینی، الکافی، 1363ش، ج2، ص297.]</ref>


زیبایی نیز همانند ثروت از ارزش‌های مهم اجتماعی است و یکی از راه‌های کسب این ارزش، دخل و تصرف آدمی در بدن خویش یا در اصطلاح، مدیریت بدن یا مدیریت ظاهر است، در این حالت فرد می‌کوشد تا جای ممکن، شکل طبیعی بدن خود را به شکل پذیرفته‌شده اجتماعی نزدیک کند. <ref>[https://jnip.ir/article-1-694-fa.pdf رشیدی، «پیش‌بینی گرایش به جراحی زیبایی بر اساس ویژگی‌های اختلال شخصیت نمایشی و تنظیم شناختی هیجان در بین زنان دارای تحصیلات دانشگاهی »، 1401ش، ص 8.]</ref> نتیجه چنین گرایش‌هایی گسترش خودکم‌بینی و کاهش اعتمادبه‌‌نفس است که باعث می‌شود افراد با خیال عقب نماندن از ارزش‌های جامعه به اقداماتی دست بزنند. اقداماتی همچون عمل جراحی ناشی از عدم اعتمادبه‌نفس که آمارها آن را در مردان حدود 3/26% و در [[زنان]] 2/27% عامل اصلی عمل جراحی بینی نشان می‌دهد.<ref>[https://www.tebvatazkiye.ir/article_79457_aa3f71863cbe1e25a32ccc93c1da62d7.pdf احیایی و دیگران، «بررسی اپیدمیولوژیک علل گرایش به جراحی زیبایی بینی»، 1392ش، ص13.]</ref> در زمینه مدیریت بدن بین زنان و مردان، تفاوت معناداری وجود دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/2031/%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%D9%86 فاتحی و اخلاصی، «مدیریت بدن و رابطه آن با پذیرش اجتماعی بدن»، 1387ش.]</ref>  
== مراتب ریا ==
دسته‌بندی مراتب ریا در منابع اخلاق اسلامی به شرح زیر است:
# ریا در عقاید و معارف الهی: شدیدترین نوع ریا که شامل تظاهر به باورهای توحیدی مانند [[توکل]]، یا تبری از عقاید باطل برای کسب وجاهت مذهبی است. چنانچه این تظاهر با باور قلبی همراه باشد، [[شرک خفی]] و در صورت فقدان باور درونی، [[نفاق]] تلقی می‌شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page36 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.]</ref>
# ریا در ملکات و صفات پسندیده: اظهار آراستگی به فضایل اخلاقی یا ادعای پاکی از رذایل با هدف جلب نظر دیگران؛ این مرتبه در صورت استمرار، از عوامل هلاکت معنوی دانسته شده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page36 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.]</ref>
# ریا در عبادات: این دسته دو گونه است: ریا در انجام عمل به معنای تظاهر در اصل یا اجزای عبادت که طبق قواعد فقهی موجب بطلان عمل می‌شود و ریا در ترک عمل به معنای پرهیز از انجام یک فعالیت مذهبی، مانند [[امام جماعت|امامت جماعت]]، با هدف تظاهر به [[زهد]] و دوری از ریاست.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page36 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.]</ref>


===توجه به بدن===
== پیامدهای ریا در فرهنگ اسلامی ==
در قرآن، ریاکاران مورد نکوهش قرار گرفته‌اند<ref>سوره بقره، آیه 264؛ سوره نساء، آیه 38 و 142؛ سوره أنفال، آیه 47؛ سوره ماعون، آیه 6.</ref> و کسانی که برای نمایش، به مردم انفاق می‌کنند هم‌نشین [[شیطان]] معرفی شده‌اند.<ref>سوره نساء، آیه ۳۸.</ref> احادیث متعددی نیز در مذمت ریا نقل شده است؛ از جمله [[حضرت محمد]] ریا را شرک اصغر دانسته<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/303 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص303.]</ref> و تصریح کرده است که هر کس در عمل عبادی خود غیر خدا را شریک سازد، خداوند از او و عملش بیزار است<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/140 فیض کاشانی، المحجه البیضاء، 1417ق، ج6، ص140].</ref> و عملی که با ریا آمیخته باشد پذیرفته نمی‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/304 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص304].</ref> [[امام جعفر صادق|امام صادق]] نیز ریا را گونه‌ای شرک معرفی کرده است، زیرا در آن، عمل برای مردم انجام می‌گیرد نه برای خدا.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/293 کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص293، ح3.]</ref> بطلان انفاق،<ref>سوره بقره، آیه 264.</ref> محرومیت از محبت الهی<ref>سوره نساء، آیه 36-38.</ref> و هم‌سویی با شیطان از دیگر پیامدهایی است که برای ریا گفته شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج4، ص355.</ref> از منظر فقهی نیز ریا در عبادات موجب بطلان عمل و حرام است.<ref>نجفی، جواهرالکلام، 1362ش، ج9، ص187.</ref><ref>خوئی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، بی‌تا، ج5، ص7-8.</ref>


میزان مدیریت بدن در زنان رابطه مستقیم با پذیرش اجتماعی بدن آنان دارد که تحت‌تاثیر میزان مصرف رسانه‌ای افراد شدید یا ضعیف خواهد شد؛ هرچه میزان مصرف رسانه‌ای بالاتر یا پایین‌تر باشد، میزان [[مدیریت بدن]] و [[مدگرایی]] نیز افزایشی یا کاهشی است؛ در این‌‌باره تحقیقات نشان از میزان مصرف رسانه‌ای بیشتر زنان نسبت به مردان دارد؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/2031/%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%D9%86 فاتحی و اخلاصی، «مدیریت بدن و رابطه آن با پذیرش اجتماعی بدن»، 1387ش؛] [https://socialstudy.ihcs.ac.ir/article_2192_370a2cf1d292ef45bfaa8568194d8aac.pdf افراسیابی و دیگران، «عوامل مرتبط با مدگرايي در بين جوانان شهر يزد»، 1395ش، ص4.] </ref>  
== ریشه‌یابی و درمان ==
در منابع اخلاق اسلامی، ریشه اصلی ریا در دنیاخواهی، حب جاه و مقام، و نیز ضعف [[ایمان]] دانسته شده است. از منظر کلامی، ریا نوعی شرک پنهان و مرتبط با نفاق تلقی می‌شود؛ زیرا فرد ریاکار در ظاهر خود را خداپرست نشان می‌دهد، اما در عمل به دنبال جلب نظر دیگران است.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وب‌سایت پرسمان.]</ref><ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 127-128.]</ref>


===مدگرایی===
بنابر تحلیل‌های اخلاقی، باور به توحید افعالی، مانع اصلی شکل‌گیری ریا در انسان به‌شمار می‌رود. بر این اساس، فردی که به توحید افعالی ایمان داشته باشد، عزت و آبرو را تنها از جانب خدا می‌داند و برای خوشایند مردم دست به ریاکاری نمی‌زند؛ همان‌گونه که بر پایه متون دینی، تلاش‌های فرعون برای نابودی موسی نافرجام ماند و ارادۀ الهی بر پرورش او در دربار فرعون قرار گرفت.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>


یکی دیگر از تفاوت‌هایی که مردان و زنان در مدگرایی دارند تفاوت در نوع مدگرایی است که مردان بیشتر از زنان مایل به مدگرایی هویتی هستند.<ref>[https://socialstudy.ihcs.ac.ir/article_2192_370a2cf1d292ef45bfaa8568194d8aac.pdf افراسیابی و دیگران، «عوامل مرتبط با مدگرايي در بين جوانان شهر يزد»، 1395ش، ص13.] </ref> احساسات دیگران را تحریک و روح‌شان را مجذوب خود سازند. ویل دورانت نیز معتقد است، زن میل دارد مطلوب باشد و به‌همین دلیل جاذبه‌ها و عوامل جلب توجه دیگران را استادانه به‌کار می‌گیرد. <ref>[https://rasekhoon.net/article/show/653145/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%D8%AC رجبی، «غریزه خودنمایی و تبرج»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
در متون اخلاقی، راه درمان ریا به دو دسته کلی تقسیم شده است:<ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref>
* راه شناختی: این رویکرد بر تقویت مبانی معرفتی استوار است و شامل شناخت نظارت و مراقبت حضوری خداوند بر اعمال و درک قدرت و حاکمیت الهی بر قلوب انسان‌ها می‌شود. در این دیدگاه، باور به اینکه عزت و محبوبیت تنها به اراده خداوند است، انگیزۀ جلب توجه دیگران را از بین می‌برد.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وب‌سایت پرسمان.]</ref><ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref>
* راه عملی: این روش بر تغییر الگوهای رفتاری تأکید دارد و راهکار اصلی آن پنهان‌رفتاری نیکوکارانه است؛ فرد برای تثبیت اخلاص، تمرین می‌کند تا عبادات و کارهای نیک خود را به دور از چشم دیگران و در خفا انجام دهد.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref>


==ریشه‌های جامعه‌شناختی تظاهر==
== ریا در تاریخ و فرهنگ ایرانیان ==
#دوگانگى ارزشى/ هنجاری: این حالت محصول پیدایش فرهنـگ رسمى و غیررسمى اسـت کـه بیانگر تعدد و واگرایى نظام‌های اعتقادی، ارزشى و هنجاری، مراجع اقتدار و منابع حمایت اجتماعى در جامعه است. نتیجه چنین حالتى سردرگمى افراد در گزینش بین آنها خواهد بود که زمینه‌ساز تغییر در نگرش و کنش، کاهش پایبندی به امور ارزشـمند نزد افراد و پی‌جویی حمایـت اجتماعى است. با تعارض میان ارزش‌های منبع نظارتى و فردی که مورد نظارت قرار مى‌گیرد، زمینه وقوع تظاهر فراهم مى‌شـود. فرد برای دست‌یابى به منصب خاص، سعى می‌کند به ارزش‌ها و هنجارهای مورد قبول مراکز نظارتى تظاهر کنـد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/keyword/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C_%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C بزرگمهر و ایرانشاهی، «بررسی وضعیت موجود ظاهرسازی و تظاهر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان و راهکارهای اصلاح آن»، 1399ش،  ص1224.]</ref>
نقد ریا و تزویر از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی و ادبی ایران، به‌ویژه از سده پنجم هجری است. پژوهشگران رواج این پدیده را با ساختارهای سیاسی استبدادی، ناامنی‌های تاریخی و ضعف نهادهای دادخواهی مرتبط دانسته‌اند؛ عواملی که منجر به شکل‌گیری الگوهای رفتاری مبتنی بر پنهان‌کاری، سازگاری ظاهری با قدرت و دوگانگی میان ظاهر و باطن برای حفظ منافع یا امنیت شده است. پس از حمله مغول و تشدید آشفتگی‌های اجتماعی، گرایش به پنهان‌کردن باورهای واقعی در لایه‌های مختلف جامعه تقویت شد که بازتاب آن در [[زبان فارسی]] به‌صورت گسترش زبان کنایی و استعاری نمود یافت. همچنین، رواج اغراق، تعارفات پیچیده و القاب مبالغه‌آمیز در زبان رسمی، به‌عنوان بازتابی از روابط قدرت و موانع شکل‌گیری شفافیت اجتماعی تعبیر شده است.<ref>[https://ensafnews.com/463542/قلمرو-ریا-در-ادبیات-محمدعلی-اسلامی-ندو/ اسلامی ندوشن، «قلمرو ریا در ادبیات»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف‌نیوز.]</ref>
#منفعت‌جویی یا کسب منزلت، دلیلی بر این است که افراد در کنش متقابل سعى دارند چهره‌ای از «خود» بـه نمایش بگذارند که مورد پذیرش دیگران باشد و مخاطب را متقاعد سازند کـه این همان خودی است که کنشگر قصد نمایش آن را دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/keyword/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C_%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C بزرگمهر و ایرانشاهی، «بررسی وضعیت موجود ظاهرسازی و تظاهر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان و راهکارهای اصلاح آن»، 1399ش،  ص1225.]</ref>
 
#کتمان نقص‌ها: تمایل انسان به پوشاندن نواقص، کمبودها و برخی از عدم تناسب‌های ناشی از محیط و وراثت، یکی دیگر از علت‌های تظاهر و خودنمایی است.<ref>[https://quran.isca.ac.ir/fa/Article/Detail/4207/%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%8A%D9%8A%20%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86%20%D9%88%20%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A2%D9%86 کامیابی، «خودنمایی زنان و آثار آن»، پرتال جامع علوم و معارف قرآن.]</ref>
در [[دیوان حافظ]]، مبارزه با ریا مرکزی‌ترین درون‌مایه است. او با استفاده از واژگانی چون سالوس، تزویر، [[خرقه]]، منافق و مدعی، لایه‌های مختلف جامعه زمان خود را نقد می‌کند. حافظ گروه‌هایی نظیر واعظان، فقیهان، صوفیان و زاهدان را که از [[دین]] برای مقاصد دنیوی بهره می‌جستند، مورد خطاب قرار داده و در برابر حاکمان ریاکار، از نماد محتسب استفاده کرده است. گستردگی این مفاهیم نشان‌گر تلاش او برای افشای تضاد میان ادعاهای دینی و کنش‌های سیاسی-اجتماعی عصر خویش است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20170718155836-10124-40.pdf شمشیری و همکاران، «بررسی ریا به عنوان آسیب اجتماعی در اشعار حافظ»، 1395ش، ص 92.]</ref> در یکی از اشعار [[حافظ]] چنین آمده است:<ref>حافظ، دیوان حافظ، [https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh199 غزل شماره 199]، در وب‌سایت گنجور.</ref>
==نمودهای تظاهر==
{{شعر جدید|متن=واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می‌کنند\\چون به خلوت می‌روند آن کار دیگر می‌کنند
تظاهر همان شبیه دیگران شدن دروغین است که می‌تواند نمودهای مختلفی داشته باشد که برخی از این نمودها بین نوع انسان مشترک است، لذا از این‌جهت تفاوتی بین زنان و مردان وجود ندارد. در یک دسته‌بندی کلی افراد از سه مقوله جلال، جمال و لذت تقلید می‌کنند.<ref>[https://rcc.soore.ac.ir/article_253275_6e73e6afef696a384a236a20db749407.pdf شادلو و دیگران، «نمودهای مصرف‌گرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 80.]</ref>
مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس\\توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر می‌کنند
===جلال‌طلب‌ها===
گوییا باور نمی‌دارند روز داوری\\کاین همه قلب و دغل در کار داور می‌کنند
با مطالعات انجام شده در ایران، جلال‌‎طلب‌ها به نمایش مصرف کالاهای خارجی از نمانام‌های معروف و پرطرفدار دنیا می‌پردازند و به کالاهای بومی و تولید داخل کم‌توجه هستند. <ref>[https://rcc.soore.ac.ir/article_253275_6e73e6afef696a384a236a20db749407.pdf شادلو و دیگران، «نمودهای مصرف‌گرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 79.]</ref>
یا رب این نودولتان را بر خر خودشان نشان\\کاین همه ناز از غلام ترک و استر می‌کنند
===جمال‌طلب‌ها===
ای گدای خانقه برجه که در دیر مغان\\می‌دهند آبی که دل‌ها را توانگر می‌کنند
تظاهر جمال‌طلب‌ها از سنخ مصرف در حوزه مدیریت بدن شامل مقولاتی چون تتو، [[پیرسینگ]]، بدن‌سازی و پرورش اندام، رژیم گرفتن، جراحی‌های زیبایی، مراقبت‌های آرایشی، پوست و مو و مراقبت‌های بهداشتی-زیبایی و نیز سبک پوشش غیررسمی و نامنطبق با ارزش‌های ایرانی-اسلامی و تطابق آن با سبک پوشش غربی است. استفاده از این سبک پوشش نوعی حس خوب و مطلوب بودن محصولات نمانام‌های مورداستفاده و مدل پوشش غربی را بازنمایی می‌کند.<ref>[https://rcc.soore.ac.ir/article_253275_6e73e6afef696a384a236a20db749407.pdf شادلو و دیگران، «نمودهای مصرف‌گرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 80.]</ref>  
حسن بی‌پایان او چندان که عاشق می‌کشد\\زمره دیگر به عشق از غیب سر برمی‌کنند
===لذت‌طلب‌ها===
بر در میخانه عشق ای ملک تسبیح گوی\\کاندر آن جا طینت آدم مخمر می‌کنند
در تظاهر لذت‌طلبانه، انتخاب نوع تفریحات و انتخاب کالاهایی با جنبه نمادین و لذت‌گرا اهمیت دارد. افراد متظاهر در این دسته کالاهای لوکس و برند خارجی مصرف می‌کنند و شیوه‌ای از اوقات فراغت را انتخاب می‌کنند که از جانب افراد معروف، مصرف و تأیید شده‌اند.<ref>[https://rcc.soore.ac.ir/article_253275_6e73e6afef696a384a236a20db749407.pdf شادلو و دیگران، «نمودهای مصرف‌گرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 81.]</ref>  
صبحدم از عرش می‌آمد خروشی عقل گفت\\قدسیان گویی که شعر حافظ از برمی‌کنند}}
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
#احیایی، علی و دیگران، «بررسی اپیدمیولوژیک علل گرایش به جراحی زیبایی بینی»، فصلنامه علمی پژوهشی طب و تزکیه، شماره سوم، 1392ش.
#افراسیابی، حسین و دیگران، «عوامل مرتبط با مدگرايي در بين جوانان شهر يزد»، فصلنامه جامعه‌پژوهي فرهنگي، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، شماره اول، 1395ش.
#بزرگمهر، سارا و ایران شاهی، بهاره، «بررسی وضعیت موجود ظاهرسازی و تظاهر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان و راهکارهای اصلاح آن»، در مجموعه مقالات نهمین همایش ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی، 1399ش.
#«ترجمه و شرح خطبه 32 نهج البلاغه؛ بخش دوم: شناخت دنیاطلبان/ شرح پیام امیرالمومنین»، وب‌سایت موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت، تاریخ درج مطلب: 31 خرداد 1395ش.
#جوادی زاویه، سیده فاطمه، «ریا در کلام و روایات ائمه و قرآن»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطللب: 31 اردیبهشت 1397ش.
#خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ 29، 1383ش.
#رجبی، عباس، «غریزه خودنمایی و تبرج»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 22 آذر 1391ش.
#رشیدی، سمیه، «پیش‌بینی گرایش به جراحی زیبایی بر اساس ویژگی‌های اختلال شخصیت نمایشی و تنظیم شناختی هیجان در بین زنان دارای تحصیلات دانشگاهی»، فصلنامه ایده¬های نوین روانشناسی، شماره شانزدهم، 1401ش.
#سلیمی قلعه، احسان و دیگران، «خودنمایی دیجیتال نیتیوها در اینستاگرام: تحلیل فرایند، علل واگیری و تدابیر پیشگیری»، مجله حقوق فناوری‌های نوین، شماره 8، 1402ش.
#شادلو، ندا و دیگران، «نمودهای مصرف‌گرایی تمایزطلبانه و نمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، فصلنامۀ ره پویۀ ارتباطات و فرهنگ، شماره سوم، 1401ش.
#عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
#فاتحی، ابوالقاسم و اخلاصی، ابراهیم، «مدیریت بدن و رابطه آن با پذیرش اجتماعی بدن»، نشریه مطالعات راهبردی زنان، شماره 47، 1387ش.
#کامیابی، حمید، «خودنمایی زنان و آثار آن»، پرتال جامع علوم و معارف قرآن، تاریخ درج مطلب: 27 فروردین 1388ش.
#کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1363ش.
#کوهستان بحرآسمان، فاطمه و دیگران، «بررسي ارتباط بین مدگرایي و هویت اجتماعي در بین دختران جوان 12 تا 53 سال»، فصلنامه زن و جامعه، شماره سوم، 1398ش.
#مصباح‌یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ در قرآن، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، چاپ پنجم، 1401ش.
#مطهری، مرتضی، جامعه و تاریخ: آیا انسان بالطّبع اجتماعی است؟، پایگاه جامع استاد شهید مرتضی مطهری، تاریخ درج مطلب: 21 خرداد 1391ش.
#میرزایی، علیرضا و جلالوند، مهدی، «خاستگاه اجتماع انسانی از منظر علامه طباطبایی»، فصلنامه علمی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شماره 1،  1402ش.
#وبلن، تورستین، نظریه طبقه تن‌آسا، ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران، نی، چاپ پنجم، 1395ش.
#ورام، مسعود بن عیسی، تنبيه الخواطر و نزهة النواظر(مجموعة ورّام)، لبنان، مکتبة الفقيه، بی‌تا.
#یزدانی، ناصر و بی‌نظیر، فاطمه، «تاثير تفاوت جنسيت در انگيزش خريد كالاي لوكس»، پنجمین کنفرانس ملی سالانه تحولات نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری، 1401ش.
ویکی جنسیت


'''<big>ریا</big>'''، تظاهر به عمل پسندیده<br>
=== نمود در حکایات طنز و لطایف اخلاقی ===
ریا در لغت به‌معنای تظاهر به نیکوکاری و پاکدامنی و خود را نیک‌کردار جلوه دادن است<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B1%DB%8C%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ریا.]</ref>  و در اصطلاح علم اخلاق، انجام دادن عمل نیکو و پسندیده و نشان دادن آن به مردم برای اعتبار و منزلت یافتن نزد آنان<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/613/%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%86%20%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1 نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص613.]</ref>  و مشهور شدن به دیانت و ایمان است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_2_%d8%b1%db%8c%d8%a7%20#page35 مام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35.]</ref>  
در ادبیات عامه، ریاکاری دست‌مایه طنز و شوخی قرار گرفته است. این روایات با بهره‌گیری از اغراق، انگیزه‌های اجتماعی ریاکاران را به نقد می‌کشند. این مجموعه حکایات و آثار ادبی، ریا را نه صرفاً به‌عنوان یک رذیله فردی، بلکه به‌عنوان یک آسیب ساختاری بازنمایی می‌کنند:<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
==ریا در قرآن و روایات==
* در حکایتی از ابوالعلای مُرائی، واعظی که به ریاکاری شهرت داشت، بر منبر ضمن ادعای [[اخلاص]] و تلاش برای پنهان‌کردن عبادات، تمامی طاعات پنهانی خود از جمله تعداد رکعات [[نماز]]، [[روزه|روزه‌ها]] و مبالغ [[صدقه]] خود را با جزئیات برای عموم بازگو می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
واژۀ ریا و مشتق آن پنج مرتبه در [[قرآن]] آمده است و ریاکاران مورد ملامت واقع شده‌اند.<ref>سوره بقره، آیه 264؛ سوره نساء، آیه 38 و 142؛ سوره أنفال، آیه 47؛ سوره ماعون، آیه 6.</ref>  همچنین روایات فراوانی درباره ریا و مذمت آن وارد شده است. [[پیامبر اکرم|پیامبر]] خدا، ریا را شرک اصغر دانسته<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/303 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص303.]</ref>  و گفته است هر کس غیر خدا را در عمل عبادی خود شریک قرار دهد، خدا از آن کس  و از آن عمل بی‌زار است<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/140 فیض کاشانی، المحجه البیضاء، 1417ق، ج6، ص140].</ref>  و هر عملی که آلوده به ریا باشد، نزد خدا پذیرفته نیست.<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/304 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص304].</ref> [[امام صادق]] نیز هرگونه [[ریا]] را شرک دانسته است، زیرا ریا، کاری است که برای مردم انجام می‌شود نه برای خدا.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/293 کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص293، ح3.]</ref>
* حکایتی دیگر به شخصی اشاره دارد که پس از [[قربانی کردن]] یک [[شتر]]، در تمام مجالس آن را بازگو می‌کرد؛ وی در پاسخ به اعتراض دیگران، عمل خود را با ذکر داستان قربانی اسماعیل در قرآن مقایسه کرده و بزرگی شتر را دلیلی بر لزوم تکرار آن می‌دانست.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
==نشانه‌های ریا==
* در لطیفه‌ای دیگر، فردی که در حین [[نماز]] مورد تمجید قرار گرفته بود، نماز خود را قطع کرده و برای کسب اعتبار بیشتر، روزه‌دار بودن خود را نیز اعلام می‌کند. مشابه این مضمون در حکایت طاهر بن حسین و ابوعبدالله مروزی آمده است که فرد در پاسخ به مدت اقامت خود در یک شهر، به پیشینه سی سال روزه‌داری خویش نیز اشاره می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
فرد ریاکار هنگامی که نزد مردم است، اعمال عبادی را با نشاط انجام می‌دهد. اما در تنهایی و خلوت خود نسبت به عبادات کاهل و کسل است. همچنین دوست دارد در همۀ امور از او تعریف و تمجید شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/295 کلینی، الکافی، 1401ق، کتاب الإیمان و الکفر، باب ریا، ج2، ص295، ح8.]</ref>  
* در حکایتی منسوب به [[گلستان (کتاب)|گلستان سعدی]]، زاهدی در سفره پادشاه کمتر از معمول غذا می‌خورد و بیش از معمول نماز می‌گزارد. پس از بازگشت به خانه، درخواست غذا کرد. پسرش گفت: ای پدر! باری به مجلس سلطان طعام نخوردی. گفت: در نظر ایشان چیزی نخوردم که به کار آید. گفت: نماز را هم قضا کن که چیزی نکردی که به کار آید.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
==درجات ریا==
اول، اظهار عقاید حق و معارف الهی برای شهرت یافتن به دین‌داری، مثل گفتن شهادتین  و یا گفتن این‌که من جز خدا، کسی را مؤثر در امور نمی‌دانم و توکل من فقط به خدا است.  این درجه از ریا، بدترین نوع ریاکاری است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/616 نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص616-617]؛ [http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_2_%d8%b1%db%8c%d8%a7%20#page35 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36].</ref> <br>
دوم، به‌دور بودن از عقاید باطل به قصد جلب محبت مردم؛<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_2_%d8%b1%db%8c%d8%a7%20#page36 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص36.]</ref> <br>
سوم، [[ریا]] در عبادات <ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/616 نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص16.]</ref> که خود بر سه نوع است: [[ریا]] در اصلِ عبادات واجب، ریا در مستحبات و نیز ریا در اجزای عبادات، مثل طول دادن و زیبا انجام دادن رکوع و سجود نزد مردم. <br>
تمام انواع [[ریا]] حرام است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/617 نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص617.]</ref>
==ابزار ریا==
در یک دسته‌بندی کلی، فرد ریاکار با بدن، شکل ظاهر، گفتار، کردار و نیز پیروان و هم‌نشینان، رفتار ریاکارانه خود را نشان می‌دهد.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B1%DB%8C%D8%A7 «ریا»، در ویکی فقه.]</ref>


==آثار ریا==
== پانویس ==
بطلان [[انفاق]]،<ref>سوره بقره، آیه 264.</ref> محروم شدن از محبت الهی<ref>سوره نساء، آیه 36-38.</ref>  و همگام شدن با شیطان را از آثار و نتایج ریا برشمرده‌اند.<ref>علامه طباطبایی، المیزان، ج4، ص355.</ref>
==حکم شرعی ریا==
تمام اقسام ریا اخلاقاً مذموم است و از گناهان کبیره شمرده می‌شود. فقها بر حرمت ریا اجماع کرده‌اند<ref>خوئی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، بی‌تا، ج5 ، ص7-8.</ref>  و آن را موجب بطلان عمل عبادی دانسته‌اند.<ref>نجفی، جواهرالکلام، 1362ش، ج9، ص187.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
 
* قرآن
== منابع ==
* امام خمینی، روح‌الله، چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1373ش.
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* «آیا عزاداری هر چند که از روی ریا باشد پذیرفته است؟»، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۳۹۷ش.
* اسلامی ندوشن، محمدعلی، «قلمرو ریا در ادبیات»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آبان ۱۴۰۲ش.
* «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وب‌سایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۵ش.
* «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۳۹۲ش.
* حافظ، دیوان حافظ، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
* خمینی، روح‌الله، چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۳ش.
* خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ ۲۹، ۱۳۸۳ش.
* خوئی، ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، قم، لطفی، بی‌تا.
* خوئی، ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، قم، لطفی، بی‌تا.
* دهخدا، لغت‌نامه، در سایت اینترنتی واژه‌یاب، تاریخ بازیابی: 22 مهر1400.
* دهخدا، لغت‌نامه، در سایت اینترنتی واژه‌یاب، تاریخ بازیابی: ۲۲ مهر۱۴۰۰ش.
* «ریا»، در سایت ویکی‌فقه، تاريخ بازیابی: 22 مهر 1400.
* «ریشه یابی ریا»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
* غزالی، محمد، إحیاء علوم الدین، بیروت، بی‌نا، 1417ق.
* شمشیری، بابک؛ بهروزی، سمیه؛ ماندنی پور، آمنه، «بررسی ریا به عنوان آسیب اجتماعی در اشعار حافظ»، سالنامه حافظ پژوهی، دفتر ۱۹، ۱۳۹۵ش.
* فیض کاشانی، محمدمحسن، المحجه البیضاء، قم، جامعه مدرسین، 1417ق.
* طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
* طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، چاپ علی‌اکبر غفاری، 1401ق.
* «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۳۹۲ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ق.
* فتاحی، حمید، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۶ش.
* مکارم، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، 1380ش.
* فضلی، علی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1362ش.
* فیض کاشانی، محمدمحسن، المحجه البیضاء، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
* نراقی، احمد، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، 1375ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، چاپ علی‌اکبر غفاری، ۱۴۰۱ق.
* یزدی، محمدکاظم، العروه الوثقی، قم، میثم تمار، بی‌تا.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
ویکی زندگی
* مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
* نراقی، احمد، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۳۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۱۳

ریا
ریا کاری
خودنمایی یک فرد ثروتمند در حال کمک کردن به یک فقیر

ریا، انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب منزلت نزد مردم، بدون قصد تقرب الهی.

ریا در اصطلاح اخلاق اسلامی، به معنای انجام کارهای نیک و عبادات با هدف خودنمایی، کسب اعتبار اجتماعی و جلب نظر مردم، به‌جای نیت تقرب به خداوند است. این ویژگی در آموزه‌های دینی به‌شدت نکوهش شده و از آن با عناوینی چون شرک اصغر یا شرک خفی یاد می‌شود که از منظر فقه اسلامی موجب بطلان اعمال عبادی می‌گردد. ریشهٔ ریا در دنیاخواهی و ضعف در باور به توحید افعالی دانسته شده و درمان آن مبتنی بر تقویت پایه‌های معرفتی و انجام پنهانی کارهای نیک است. نقد ریا و تزویر مذهبی یکی از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی، ادبیات ایران، طنز و ضرب‌المثل‌ها، به‌شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

ریا در لغت مشتق از رؤیت به‌معنای نمایاندن است[۱] و در زبان فارسی به‌معنای نیک‌کردار جلوه‌دادن خود به دیگران به کار می‌رود.[۲] در اصطلاح علم اخلاق، ریا به انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب اعتبار و منزلت نزد مردم و شهرت به دین‌داری و ایمان، بدون قصد تقرب الهی، اطلاق می‌شود.[۳][۴]

در کنار ریا، واژگانی چون تظاهر و خودنمایی نیز به کار می‌روند و برخی آن‌ها را دارای حوزه معنایی نزدیک دانسته‌اند.[۵] تظاهر در زبان فارسی به‌معنای جلوه‌دادن خود به داشتن حالت یا صفتی خاص است[۶] و گاه به معنای شبیه‌ساختن دروغین خود به دیگران به کار می‌رود.[۷] خودنمایی نیز به معنای جلوه‌گری، ظاهرسازی و نمایش‌دادن خویش است[۸] و معمولاً با آشکار ساختن برتری‌های واقعی یا ساختگی همراه است؛[۹] هدف اصلی آن نیز دیده‌شدن در جامعه و گاه فریب دیگران دانسته شده است.[۱۰]

با وجود پیوند معنایی میان ریا و تظاهر، در منابع اخلاق اسلامی هر نوع تظاهر، مذموم شمرده نشده است. در این چارچوب، اگر نمایاندن عمل با قصد تقرب الهی همراه باشد، در مواردی از شمول ریا خارج دانسته می‌شود.[۱۱] از جمله این موارد تبلیغ و الگوپروری است؛ اگر آشکار کردن عمل با هدف ترویج دین، ارائه چهره‌ای مثبت از مناسک یا تشویق دیگران به کار نیک صورت گیرد مانند امر به معروف عملی، مذموم نبوده و حتی در برخی منابع پسندیده شمرده شده است.[۱۲] همچنین رعایت آداب و رفتار اخلاقی در حضور دیگران برای حفظ آبرو و شخصیت اجتماعی امری عقلایی تلقی می‌شود و لزوماً به معنای ریاکاری نیست؛ زیرا میان حریم خصوصی و رفتار اجتماعی تفاوت‌های عرفی وجود دارد.[۱۳] بر همین اساس، در منابع اسلامی حضور در مراسم سوگواری، دیدار با خانواده متوفی و ابراز همدردی با آنان دارای فضیلت شمرده شده و مسئولیتی اجتماعی معرفی گردیده است؛ چنین حضوری ریا یا خودنمایی تلقی نمی‌شود.[۱۴] همچنین در برخی متون، تباکی و اظهار حزن در عزاداری امام حسین نیز در همین چارچوب عملی پسندیده دانسته شده است.[۱۵]

از منظر اخلاقی و روان‌شناختی نیز میان ریا و وسواس در نیت تمایز قائل شده‌اند. بر این اساس، تحقق ریا وابسته به قصد آگاهانه برای جلب منافع دنیوی یا منزلت اجتماعی است، در حالی که نگرانی‌های افراطی دربارهٔ ریا می‌تواند به صورت نوعی وسواس فکری بروز یابد که راه مقابله با آن بی‌توجهی به وسوسه و استمرار در انجام عمل دانسته شده است.[۱۶]

نشانه‌ها

در منابع اخلاقی، برخی نشانه‌های رفتاری برای ریاکار ذکر شده است؛ از جمله آنکه فرد در حضور دیگران عبادات را با نشاط انجام می‌دهد، اما در خلوت نسبت به آن‌ها سستی نشان می‌دهد و علاقه‌مند است مورد ستایش قرار گیرد.[۱۷] با این حال، در روایات اسلامی تصریح شده است که صرف خشنودی از ستایش دیگران نکوهیده نیست و تنها زمانی ریا تحقق می‌یابد که عمل عبادی صرفاً برای جلب رضایت مردم انجام شود.[۱۸]

مراتب ریا

دسته‌بندی مراتب ریا در منابع اخلاق اسلامی به شرح زیر است:

  1. ریا در عقاید و معارف الهی: شدیدترین نوع ریا که شامل تظاهر به باورهای توحیدی مانند توکل، یا تبری از عقاید باطل برای کسب وجاهت مذهبی است. چنانچه این تظاهر با باور قلبی همراه باشد، شرک خفی و در صورت فقدان باور درونی، نفاق تلقی می‌شود.[۱۹]
  2. ریا در ملکات و صفات پسندیده: اظهار آراستگی به فضایل اخلاقی یا ادعای پاکی از رذایل با هدف جلب نظر دیگران؛ این مرتبه در صورت استمرار، از عوامل هلاکت معنوی دانسته شده است.[۲۰]
  3. ریا در عبادات: این دسته دو گونه است: ریا در انجام عمل به معنای تظاهر در اصل یا اجزای عبادت که طبق قواعد فقهی موجب بطلان عمل می‌شود و ریا در ترک عمل به معنای پرهیز از انجام یک فعالیت مذهبی، مانند امامت جماعت، با هدف تظاهر به زهد و دوری از ریاست.[۲۱]

پیامدهای ریا در فرهنگ اسلامی

در قرآن، ریاکاران مورد نکوهش قرار گرفته‌اند[۲۲] و کسانی که برای نمایش، به مردم انفاق می‌کنند هم‌نشین شیطان معرفی شده‌اند.[۲۳] احادیث متعددی نیز در مذمت ریا نقل شده است؛ از جمله حضرت محمد ریا را شرک اصغر دانسته[۲۴] و تصریح کرده است که هر کس در عمل عبادی خود غیر خدا را شریک سازد، خداوند از او و عملش بیزار است[۲۵] و عملی که با ریا آمیخته باشد پذیرفته نمی‌شود.[۲۶] امام صادق نیز ریا را گونه‌ای شرک معرفی کرده است، زیرا در آن، عمل برای مردم انجام می‌گیرد نه برای خدا.[۲۷] بطلان انفاق،[۲۸] محرومیت از محبت الهی[۲۹] و هم‌سویی با شیطان از دیگر پیامدهایی است که برای ریا گفته شده است.[۳۰] از منظر فقهی نیز ریا در عبادات موجب بطلان عمل و حرام است.[۳۱][۳۲]

ریشه‌یابی و درمان

در منابع اخلاق اسلامی، ریشه اصلی ریا در دنیاخواهی، حب جاه و مقام، و نیز ضعف ایمان دانسته شده است. از منظر کلامی، ریا نوعی شرک پنهان و مرتبط با نفاق تلقی می‌شود؛ زیرا فرد ریاکار در ظاهر خود را خداپرست نشان می‌دهد، اما در عمل به دنبال جلب نظر دیگران است.[۳۳][۳۴]

بنابر تحلیل‌های اخلاقی، باور به توحید افعالی، مانع اصلی شکل‌گیری ریا در انسان به‌شمار می‌رود. بر این اساس، فردی که به توحید افعالی ایمان داشته باشد، عزت و آبرو را تنها از جانب خدا می‌داند و برای خوشایند مردم دست به ریاکاری نمی‌زند؛ همان‌گونه که بر پایه متون دینی، تلاش‌های فرعون برای نابودی موسی نافرجام ماند و ارادۀ الهی بر پرورش او در دربار فرعون قرار گرفت.[۳۵]

در متون اخلاقی، راه درمان ریا به دو دسته کلی تقسیم شده است:[۳۶]

  • راه شناختی: این رویکرد بر تقویت مبانی معرفتی استوار است و شامل شناخت نظارت و مراقبت حضوری خداوند بر اعمال و درک قدرت و حاکمیت الهی بر قلوب انسان‌ها می‌شود. در این دیدگاه، باور به اینکه عزت و محبوبیت تنها به اراده خداوند است، انگیزۀ جلب توجه دیگران را از بین می‌برد.[۳۷][۳۸]
  • راه عملی: این روش بر تغییر الگوهای رفتاری تأکید دارد و راهکار اصلی آن پنهان‌رفتاری نیکوکارانه است؛ فرد برای تثبیت اخلاص، تمرین می‌کند تا عبادات و کارهای نیک خود را به دور از چشم دیگران و در خفا انجام دهد.[۳۹]

ریا در تاریخ و فرهنگ ایرانیان

نقد ریا و تزویر از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی و ادبی ایران، به‌ویژه از سده پنجم هجری است. پژوهشگران رواج این پدیده را با ساختارهای سیاسی استبدادی، ناامنی‌های تاریخی و ضعف نهادهای دادخواهی مرتبط دانسته‌اند؛ عواملی که منجر به شکل‌گیری الگوهای رفتاری مبتنی بر پنهان‌کاری، سازگاری ظاهری با قدرت و دوگانگی میان ظاهر و باطن برای حفظ منافع یا امنیت شده است. پس از حمله مغول و تشدید آشفتگی‌های اجتماعی، گرایش به پنهان‌کردن باورهای واقعی در لایه‌های مختلف جامعه تقویت شد که بازتاب آن در زبان فارسی به‌صورت گسترش زبان کنایی و استعاری نمود یافت. همچنین، رواج اغراق، تعارفات پیچیده و القاب مبالغه‌آمیز در زبان رسمی، به‌عنوان بازتابی از روابط قدرت و موانع شکل‌گیری شفافیت اجتماعی تعبیر شده است.[۴۰]

در دیوان حافظ، مبارزه با ریا مرکزی‌ترین درون‌مایه است. او با استفاده از واژگانی چون سالوس، تزویر، خرقه، منافق و مدعی، لایه‌های مختلف جامعه زمان خود را نقد می‌کند. حافظ گروه‌هایی نظیر واعظان، فقیهان، صوفیان و زاهدان را که از دین برای مقاصد دنیوی بهره می‌جستند، مورد خطاب قرار داده و در برابر حاکمان ریاکار، از نماد محتسب استفاده کرده است. گستردگی این مفاهیم نشان‌گر تلاش او برای افشای تضاد میان ادعاهای دینی و کنش‌های سیاسی-اجتماعی عصر خویش است.[۴۱] در یکی از اشعار حافظ چنین آمده است:[۴۲]

واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می‌کنند
چون به خلوت می‌روند آن کار دیگر می‌کنند
مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس
توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر می‌کنند
گوییا باور نمی‌دارند روز داوری
کاین همه قلب و دغل در کار داور می‌کنند
یا رب این نودولتان را بر خر خودشان نشان
کاین همه ناز از غلام ترک و استر می‌کنند
ای گدای خانقه برجه که در دیر مغان
می‌دهند آبی که دل‌ها را توانگر می‌کنند
حسن بی‌پایان او چندان که عاشق می‌کشد
زمره دیگر به عشق از غیب سر برمی‌کنند
بر در میخانه عشق ای ملک تسبیح گوی
کاندر آن جا طینت آدم مخمر می‌کنند
صبحدم از عرش می‌آمد خروشی عقل گفت
قدسیان گویی که شعر حافظ از برمی‌کنند


نمود در حکایات طنز و لطایف اخلاقی

در ادبیات عامه، ریاکاری دست‌مایه طنز و شوخی قرار گرفته است. این روایات با بهره‌گیری از اغراق، انگیزه‌های اجتماعی ریاکاران را به نقد می‌کشند. این مجموعه حکایات و آثار ادبی، ریا را نه صرفاً به‌عنوان یک رذیله فردی، بلکه به‌عنوان یک آسیب ساختاری بازنمایی می‌کنند:[۴۳]

  • در حکایتی از ابوالعلای مُرائی، واعظی که به ریاکاری شهرت داشت، بر منبر ضمن ادعای اخلاص و تلاش برای پنهان‌کردن عبادات، تمامی طاعات پنهانی خود از جمله تعداد رکعات نماز، روزه‌ها و مبالغ صدقه خود را با جزئیات برای عموم بازگو می‌کند.[۴۴]
  • حکایتی دیگر به شخصی اشاره دارد که پس از قربانی کردن یک شتر، در تمام مجالس آن را بازگو می‌کرد؛ وی در پاسخ به اعتراض دیگران، عمل خود را با ذکر داستان قربانی اسماعیل در قرآن مقایسه کرده و بزرگی شتر را دلیلی بر لزوم تکرار آن می‌دانست.[۴۵]
  • در لطیفه‌ای دیگر، فردی که در حین نماز مورد تمجید قرار گرفته بود، نماز خود را قطع کرده و برای کسب اعتبار بیشتر، روزه‌دار بودن خود را نیز اعلام می‌کند. مشابه این مضمون در حکایت طاهر بن حسین و ابوعبدالله مروزی آمده است که فرد در پاسخ به مدت اقامت خود در یک شهر، به پیشینه سی سال روزه‌داری خویش نیز اشاره می‌کند.[۴۶]
  • در حکایتی منسوب به گلستان سعدی، زاهدی در سفره پادشاه کمتر از معمول غذا می‌خورد و بیش از معمول نماز می‌گزارد. پس از بازگشت به خانه، درخواست غذا کرد. پسرش گفت: ای پدر! باری به مجلس سلطان طعام نخوردی. گفت: در نظر ایشان چیزی نخوردم که به کار آید. گفت: نماز را هم قضا کن که چیزی نکردی که به کار آید.[۴۷]

پانویس

  1. ↑ فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج 1، ص 246.
  2. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ریا.
  3. ↑ خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35.
  4. ↑ نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص613.
  5. ↑ فتاحی، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  6. ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه تظاهر.
  7. ↑ شادلو و دیگران، «نمودهای مصرف‌گرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 80.
  8. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خودنمایی.
  9. ↑ «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  10. ↑ «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  11. ↑ «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وب‌سایت آپارات.
  12. ↑ «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی.
  13. ↑ «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی.
  14. ↑ «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وب‌سایت آپارات.
  15. ↑ «آیا عزاداری هر چند که از روی ریا باشد پذیرفته است؟»، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.
  16. ↑ «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی.
  17. ↑ کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص295.
  18. ↑ کلینی، الکافی، 1363ش، ج2، ص297.
  19. ↑ امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.
  20. ↑ امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.
  21. ↑ امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.
  22. ↑ سوره بقره، آیه 264؛ سوره نساء، آیه 38 و 142؛ سوره أنفال، آیه 47؛ سوره ماعون، آیه 6.
  23. ↑ سوره نساء، آیه ۳۸.
  24. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص303.
  25. ↑ فیض کاشانی، المحجه البیضاء، 1417ق، ج6، ص140.
  26. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص304.
  27. ↑ کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص293، ح3.
  28. ↑ سوره بقره، آیه 264.
  29. ↑ سوره نساء، آیه 36-38.
  30. ↑ طباطبایی، المیزان، ج4، ص355.
  31. ↑ نجفی، جواهرالکلام، 1362ش، ج9، ص187.
  32. ↑ خوئی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، بی‌تا، ج5، ص7-8.
  33. ↑ «ریشه یابی ریا»، وب‌سایت پرسمان.
  34. ↑ فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 127-128.
  35. ↑ «ریشه یابی ریا»، وب‌سایت پرسمان.
  36. ↑ فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.
  37. ↑ «ریشه یابی ریا»، وب‌سایت پرسمان.
  38. ↑ فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.
  39. ↑ فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.
  40. ↑ اسلامی ندوشن، «قلمرو ریا در ادبیات»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف‌نیوز.
  41. ↑ شمشیری و همکاران، «بررسی ریا به عنوان آسیب اجتماعی در اشعار حافظ»، 1395ش، ص 92.
  42. ↑ حافظ، دیوان حافظ، غزل شماره 199، در وب‌سایت گنجور.
  43. ↑ «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  44. ↑ «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  45. ↑ «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  46. ↑ «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  47. ↑ «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.

منابع

  • قرآن کریم.
  • «آیا عزاداری هر چند که از روی ریا باشد پذیرفته است؟»، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۳۹۷ش.
  • اسلامی ندوشن، محمدعلی، «قلمرو ریا در ادبیات»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آبان ۱۴۰۲ش.
  • «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وب‌سایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۵ش.
  • «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۳۹۲ش.
  • حافظ، دیوان حافظ، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • خمینی، روح‌الله، چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۳ش.
  • خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ ۲۹، ۱۳۸۳ش.
  • خوئی، ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، قم، لطفی، بی‌تا.
  • دهخدا، لغت‌نامه، در سایت اینترنتی واژه‌یاب، تاریخ بازیابی: ۲۲ مهر۱۴۰۰ش.
  • «ریشه یابی ریا»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
  • شمشیری، بابک؛ بهروزی، سمیه؛ ماندنی پور، آمنه، «بررسی ریا به عنوان آسیب اجتماعی در اشعار حافظ»، سالنامه حافظ پژوهی، دفتر ۱۹، ۱۳۹۵ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
  • «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۳۹۲ش.
  • فتاحی، حمید، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۶ش.
  • فضلی، علی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
  • فیض کاشانی، محمدمحسن، المحجه البیضاء، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، چاپ علی‌اکبر غفاری، ۱۴۰۱ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
  • نراقی، احمد، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=ریا&oldid=66546»