استقلال مالی زن: تفاوت میان نسخه‌ها

در فرهنگ اسلامی از چهارده قرن پیش، به‌دلیل پذیرش کرامت ذاتی زن، جایگاه و نقش وی در خانواده و همچنین وابستگی رشد اقتصادی به استقلال مالی افراد، زنان همانند مردان از استقلال مالی برخوردار بوده‌اند و ازدواج و حق ریاست مرد بر خانواده، مانع بهره‌مندی آنها از این حق نمی‌شد؛ اما در کشورهای توسعه‌یافته تنها بعد از ظهور جنبش‌های فمینیستی از نیمه قرن نوزده، به‌تدریج استقلال مالی زنان رسمیت یافت. با این وجود امروزه به‌دلیل غلبهٔ هنجارهای فرهنگی و عدم آگاهی از حقوق شرعی زن، برخی مردان، استقلال مالی زن را نپذیرفته و اموال و دستمزد وی را با وجود نارضایتی زن، مطالبه می‌کنند.

استقلال در لغت به‌معنای آزادی‌داشتن و بدون مداخلهٔ کسی کار خود را اداره‌کردن است.<ref>عمید، فرهنگ عمید، 1363ش، ص131.</ref> استقلال مالی در اصطلاح، اهلیت مالکیت و صلاحیت بهره‌مندی از اموال را داشتن است.<ref>[https://humanities.cfu.ac.ir/article_3191.html ابراهیمی و فرهادی، «تأثیرمتغیر استقلال مالی زنان در برخورداری آنان از حقوق شهروندی»، 1402ش، ص262.]</ref> در استقلال مالی، مالکیت فرد به اذن و اجازهٔ کسی وابسته نیست و او می‌تواند بدون نیاز به اذن دیگری، اموال خود را مدیریت و در آن تصرف کند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/985405 حبیبی، «استقلال مالی زن»، 1390ش، ص165.]</ref> بر این اساس اهلیت و حق تصرف زن در اموالش، آزادی اقتصادی یا استقلال مالی زن نامیده می‌شود<ref>حکمت‌نیا، حقوق زن و خانواده، 1396ش، ص179.</ref> که هیچ قید و شرطی ندارد و بدون اثرپذیری از خواست و ارادهٔ دیگران، وی مالک ارث، نفقه، مهر، هبه و نتیجهٔ کار و فعالیت خویش می‌شود.<ref>[https://www.magiran.com/paper/985405 حبیبی، «استقلال مالی زن»، 1390ش، ص166.]</ref>

اولین جنبش‌های مدافع حقوق زنان، ریشهٔ استبداد حاکم بر زنان را در وابستگی اقتصادی آنان به مردان می‌دانستند و معتقد بودند استقلال اقتصادی، عامل خودکفایی زنان است.<ref>تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریه‌های فمینیستی، 1399ش، ص38.</ref> این تبیین از آنجا ناشی می‌شد که در کشورهای اروپایی تا اواسط قرن نوزده قوانین قیومیت حاکم بود؛ یعنی زن از حقوقی مانند مالکیت دارایی، دستمزد و ارثیه محروم بود و همه در اختیار شوهر قرار داشت. زن محجور بود و مانند صغار، صلاحیت ادارهٔ اموال خود و حق انعقاد قرارداد با کسی را نداشت و همهٔ اموال وی به شوهرش تعلق می‌گرفت و شوهر برای اموال او تصمیم‌گیری می‌کرد.<ref>[https://zan-khanevade.urd.ac.ir/article_131352.html فتاحی و پروینیان، «حقوق مالی زوجه در طول زندگی مشترک در ایران و فرانسه»، 1399ش، ص59.]</ref>

در فرانسه تا یک قرن پیش زنان حقِ داشتنِ حساب بانکی را نداشتند. تا اینکه در سال ۱۸۸۱م، قانون ارث‌بردن زنان اصلاح شد و در سال ۱۸۸۶م، زنان متأهل اجازه پیدا کردند، بدون نیاز به رضایت شوهر برای خود حساب بانکی داشته باشند. به‌همین نحو در انگلیس تا سال ۱۹۷۵م، و در آمریکا تا دههٔ ۱۹۶۰م، زنان حقِ داشتنِ حساب بانکی را نداشتند. بعد از جنبش فمینیسم و انقلاب زنان، شرایط آرام آرام تغییر کرد و اوضاع بهتر شد<ref>[https://zan-khanevade.urd.ac.ir/article_131352.html فتاحی و پروینیان، «حقوق مالی زوجه در طول زندگی مشترک در ایران و فرانسه»، 1399ش، ص59.]</ref> و سلطهٔ مرد بر دارایی زن از بین رفت.<ref>[https://www.jwss.ir/article_209764.html زین‌الدینی و قره‌چمنی، «بررسی حقوق مالی و اقتصادی زن در پرتو تحولات اجتماعی: رویکردی نوین به نظام استقلال و اشتراک اموال در بستر خانواده ایرانی»، 1403ش، ص78.]</ref>

استقلال در تمام حقوق و تکالیف، عنصر اصلی و پیش‌نیاز شهروندی محسوب می‌شود، تا جایی‌که یکی از مولفه‌های اساسی حقوق شهروندی، استقلال مالی زنان است. از این‌رو بخشی از حقوق شهروندی که داعیهٔ رعایت و حفظ حقوق انسان‌ها را دارد و از شاخص‌های مهم توسعه‌یافتگی در هر کشوری است، از طریق اعطاء حق استقلال مالی به زنان، تأمین می‌شود.<ref>[https://humanities.cfu.ac.ir/article_3191.html ابراهیمی و فرهادی، «تأثیرمتغیر استقلال مالی زنان در برخورداری آنان از حقوق شهروندی»، 1402ش، ص261-264.]</ref> علاوه بر این استقلال مالی زن به توسعه و ایجاد ثروت در جامعه می‌انجامد؛ زیرا حق مالکیت در ایجاد رشد اقتصادی و کاهش فقر نقش ضروری دارد، به‌طوری که یکی از موانع رشد اقتصادی کشورهای آفریقایی عدم استقلال مالی زنان عنوان شده است.<ref>JOIREMAN, "The Mystery of Capital Formation in Sub-Saharan Africa: Women, Property Rights and Customary Law «, 2008 m.</ref>

استقلال مالی، به‌واسطهٔ استقلال فکری و ایجاد اعتماد به نفس در زنان، به آنها کمک می‌کند که مادر و همسر خوبی در خانواده و مدیر توانمندی در جامعه باشند.<ref>[https://humanities.cfu.ac.ir/article_3191.html ابراهیمی و فرهادی، «تأثیرمتغیر استقلال مالی زنان در برخورداری آنان از حقوق شهروندی»، 1402ش، ص259.]</ref> ضمن این‌که در اکثر خانواده‌هایی که زنان شاغل دارای استقلال مالی بوده‌اند، الگوی تشریک مساعی در امور تصمیم‌گیری خانواده وجود داشته و این خانواده‌ها از ساخت دموکراتیک بالاتری برخوردار بوده‌اند. از این‌رو یکی از مولفه‌های تأثیرگذار در زنان علاقه‌مند به تداوم زندگی و زنان متقاضی طلاق، برخورداری یا عدم برخورداری از استقلال مالی بوده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/828910/fa حاجی شیخی و دیگران، «استقلال اقتصادی زن، بلوغ عاطفی و تمایزیافتگی زوجین طلاق»، 1394ش، ص447-449.]</ref>

در احکام اسلام، زن همانند مرد دارای اهلیت بوده و در مسائل مالی، از استقلال و آزادی عمل برخوردار است، یعنی می‌تواند در اموال خویش هرگونه تصرفی انجام دهد، بدون آن که به کسب موافقت شوهر نیاز داشته باشد، اعم از این که اموال و دارایی او قبل از ازدواج به‌دست آمده باشد یا بعد از آن؛<ref>محقق داماد، تحلیل فقهی حقوق خانواده، 1372ش، ص317.</ref> زیرا قاعدهٔ کلّی، این است که هر کس از طریق مشروع مالی را به‌دست‌آورد، مالک آن می‌شود و هیچ‌کس حق ندارد بدون رضایت صاحب مال در آن تصرف کند، چراکه مردم بر اموال خود مسلط هستند<ref>احسائی، عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة، 1403ق، ص138.</ref> و احترام مال مسلمان همانند احترام خون وی است.<ref>حرّ عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ص599.</ref>

شواهد عینی نشان می‌دهد در برخی خانواده‌ها، عرف و فرهنگ جامعه‌پذیرای استقلال مالی زنان نیست و عملاً برخی از مردان این استقلال را نمی‌پذیرند.<ref>داور، حسن معاشرت از دیدگاه قانون مدنی و جامعه (ماده 1103 قانون مدنی)، 1380ش، ص 49.</ref> به‌عنوان مثال داده‌های کیفی نشان می‌دهد که مردان دربارهٔ دستمزد زنان دارای نفوذ و اختیارات زیادی هستند<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_1424.html علیرضانژاد و دیگران، «سرمایه اقتصادی و جنسیت در خانواده: مطالعهای بر کنترل منابع مالی در خانواده‌های شهر تهران»، 1393ش، ص187.]</ref> و اگر زنان در امور مالی خویش به مرزبندی قائل باشند، مشکلاتی در روابط زناشویی آنها به‌وجود می‌آید؛ مثلاً اگر درآمد خودشان را از همسرشان جدا کرده و به‌طور شخصی پس‌انداز و سرمایهگذاری کنند، با تعارضات زناشویی مواجه می‌شوند. یا اگر اعتقاد داشته باشند که علی‌رغم داشتن درآمد شخصی، بر اساس احکام شرع، هزینه‌های شخصی آنها بر عهدهٔ شوهران‌شان است، دچار چالش شده و شوهران این مسئله را نمی‌پذیرند.<ref>[https://cwfs.ihu.ac.ir/article_208395.html?lang=fa محمدیاری و دیگران، «کشمکش‌های نقش جنسیتی و مالی زنان شاغل درگیر تعارضات زناشویی: مطالعه پدیدارشناسی»، 1402ش، ص284-285.]</ref>