پرش به محتوا

عاقبت‌به‌خیری: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۴۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۹ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>عاقبت‌به‌خیری</big>'''؛ اصطلاحی که به رسیدن به پایان نیک و رستگاری در دنیا و آخرت با حفظ ایمان و عمل صالح اشاره دارد.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =شهید-ضرغام.jpg
| زیرنویس تصویر    =شهید شاهرخ ضرغامی که با دعای مادر عاقبت‌به‌خیر شد<ref>«[https://www.yjc.ir/fa/news/7168155/%D8%AE%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%AE-%D8%B1%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D8%B2%DB%8C%D8%B2%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D8%AF خدا در بزنگاه دست شاهرخ را گرفت و عزیزش کرد»، باشگاه خبرنگاران جوان.] </ref>
|image_alt=شهید شاهرخ ضرغامی
| فایل پادکست      =عاقبت‌به‌خیری14041011.ogg
| حجم فایلپادکست    =2/71
| تاریخ پادکست      =11-10-1404
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|عاقبت‌به‌خیری}}'''؛ اصطلاحی درباره رسیدن به پایان نیک در دنیا و رستگاری در آخرت با حفظ ایمان و عمل صالح.


اصطلاح '''«عاقبت‌به‌خیری»''' یکی از عمیق‌ترین و رایج‌ترین دعاها در [[فرهنگ ایرانی]] و ادبیات عامه است. این مفهوم فراتر از یک تعارف روزمره، ریشه در باورهای مذهبی، فرهنگی و روان‌شناختی دارد و نه‌تنها موفقیت دنیوی، بلکه پیروزی معنوی و اخروی را نیز در بر می‌گیرد. در واقع، این عبارت تبلور آرزوی نهایی مسلمانان فارسی‌زبان است که زندگی‌شان با [[ایمان]]، [[توبه]] و رضایت الهی به پایان رسد. در متون دینی، «حسن عاقبت» به‌معنای پایان نیک زندگی انسان در حالی که ایمان به خدا در دلش استوار است، از مهم‌ترین آموزه‌ها به‌شمار می‌رود که در آیات [[قرآن]]، روایات [[چهارده معصوم|معصومین]] و ادعیه بر آن تأکید فراوان شده است.
اصطلاح '''«عاقبت‌به‌خیری»''' از اصطلاحات رایج‌ در دعاها و تکیه‌کلام‌ها در [[فرهنگ ایرانی]] و [[ادبیات عامه]] است که فراتر از یک تعارف ساده، ریشه در باورهای مذهبی، فرهنگی و روانشناختی ایرانیان دارد و نه‌تنها موفقیت دنیوی، بلکه پیروزی معنوی و اخروی را نیز در بر می‌گیرد؛ آرزویی نهایی برای [[مسلمان|مسلمانان]] فارسی‌زبان که [[زندگی]] با [[ایمان]]، [[توبه]] و رضایت الهی به پایان رسد. همچنین عاقبت‌به‌خیری یا حسن عاقبت، از مهم‌ترین آموزه‌های دینی به‌شمار می‌رود که در آیات [[قرآن]]، روایات [[اهل‌بیت]] و دعاهای آنان بر آن تأکید فراوان شده است.  


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی عاقبت‌به‌خیری ==
از نظر لغوی «عاقبت» به معنی پایان و سرانجام<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/عاقبت دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عاقبت.]</ref> و «بخیر» به معنی نیکی و رستگاری است؛<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/بخیر دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بخیر.]</ref> بنابراین ترکیب «عاقبت‌به‌خیری» به معنای طلبِ پایانی نیک، سعادت‌مندانه و همراه با آرامش برای یک مسیر یا کل زندگی است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/عاقبت+بخیر دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عاقبت بخیر.]</ref>
از نظر لغوی عاقبت به‌معنی پایان و سرانجام<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/عاقبت دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عاقبت.]</ref> و خیر در مقابل شر به‌معنی نیکی و [[رستگاری]] است<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/خیر-10 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خیر.]</ref> و عاقبت‌به‌خیری یعنی آرزو و [[دعا]] کردن برای این‌که پایان کار، زندگی یا یک مسیر مشخص، به نیکی، [[سعادت]] و [[آرامش]] ختم شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/عاقبت-بخیر?q=عاقبت%20بخیر دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عاقبت‌به‌خیر.]</ref>
* '''در فرهنگ عامه:''' این باور وجود دارد که شروع خوب مهم است، اما پایان خوب از آن هم مهم‌تر است. این‌که انسان در طول مسیر زندگی دچار لغزش نشود و در نهایت با سربلندی دنیوی و اخروی زندگی را ترک کند.
* '''در نگاه دینی:''' عاقبت‌به‌خیری به‌معنای ختم زندگی با ایمان و شرافت انسانی است و نقطهٔ مقابل [[بدعاقبتی]] یا سوء عاقبت محسوب می‌شود.<ref>حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.</ref>


* '''در فرهنگ عامه:''' این باور وجود دارد که اگرچه شروع خوب ارزشمند است، اما «پایان خوب» اهمیتی حیاتی‌تر دارد. هدف آن است که انسان در طول مسیر زندگی دچار لغزش نشود و در نهایت با سربلندی (چه دنیوی و چه معنوی) دنیا را ترک کند.
== ریشه دینی عاقبت‌به‌خیری ==
* '''در نگاه دینی:''' این اصطلاح معادل «حُسن عاقبت» و نقطهٔ مقابل «بدعاقبتی» یا «سوء عاقبت» است و شاخص اصلی آن، خروج از دنیا با ایمان و شرافت انسانی است.<ref>حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.</ref>
عاقبت‌به‌خیری که در زبان دین به [[حسن عاقبت|حُسن عاقبت]] مشهور است به‌معنی پایان‌یافتن زندگی با ایمان،<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ذیل واژه عاقبت به خیر.</ref> طاعت و رضایت الهی اطلاق می‌شود؛ به‌گونه‌ای که فرد در لحظۀ [[مرگ]]، بر [[اسلام]] و [[ایمان]]، ثابت‌قدم باشد و با نشانه‌های نیک مانند گفتن [[شهادتین]]، [[توبه نصوح|توبۀ نصوح]]<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1637316 منتظمی، «نصوح کیست؟ و توبه نصوح چیست؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref> و رضایت از قضای الهی از [[دنیا]] برود. همچنین در [[ادبیات دینی]] این اصطلاح در مقابل سوء عاقبت یا سوء خاتمه قرار دارد که به پایان بد و دوری از ایمان اشاره می‌کند.<ref>حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.</ref>


== کاربردها در فرهنگ عامه ==
== کاربرد عاقبت‌به‌خیری در زندگی روزمره ==
این اصطلاح در موقعیت‌های اجتماعی گوناگونی به کار می‌رود که هر یک بار معنایی ویژه‌ای دارند:
اصطلاح عاقبت‌به‌خیری در موقعیت‌های مختلفی استفاده می‌شود که هر کدام بار معنایی خاصی دارند:
* '''به‌عنوان تشکر و قدردانی:''' که بسیار رایج هم است. وقتی کسی به‌ویژه جوان‌ترها کاری برای بزرگ‌تری انجام می‌دهند، بزرگترها معمولاً به‌جای تشکر کردن یا گفتن ممنون، می‌گویند: پیر شی الهی، عاقبت‌به‌خیر بشی یا عبارت دستت درد نکنه، عاقبتت‌به‌خیر. در اینجا گوینده احساس می‌کند کاری که برایش انجام شده ارزشمند است و می‌خواهد با دعایی که تضمین‌کنندهٔ آینده فرد است، آن را جبران کند.
* '''ابراز نگرانی برای آیندهٔ کسی:''' وقتی شخصی مثل [[فرزند]] یا جوانی، در مسیری قدم گذاشته که پرخطر یا اشتباه به‌نظر می‌رسد، اطرافیان با نگرانی می‌گویند: خدا عاقبت این بچه رو به خیر کنه. در اینجا عاقبت‌به‌خیری به‌معنای نجات یافتن از سرنوشت شوم یا بازگشت به راه درست است.<ref>[https://magerta.ir/culture/literature/what-should-we-say-in-response-to-may-you-have-a-good-end/ «در جواب عاقبت‌به‌خیر بشی چه بگوییم؟»، وب‌سایت مجله اینترنتی ماگرتا.]</ref>
* '''دعای والدین برای فرزندان:''' یکی از دعاهای همیشگی پدر و مادرها سر [[سجاده]] یا در لحظات [[احساس|احساسی]]: عاقبت‌به‌خیر بشی مادر/پدر و این بالاترین سطح دعای خیر در [[فرهنگ]] [[خانواده‌ ایرانی]] است.<ref>[https://borna.news/fa/news/1261673/برای-عاقبت-بخیری-والدین-و-فرزندانمان-چه-دعایی-بخوانیم «برای عاقبت‌به‌خیری والدین و فرزندان‌مان چه دعایی بخوانیم؟»، خبرگزاری برنا.]</ref>
* '''آرزوی رستگاری:''' در مکالمات روزمره، وقتی کسی به دیگری می‌گوید: عاقبت‌به‌خیر بشی، در واقع برای شخص مقابل خود آرزو می‌کند که مسیر زندگی‌اش طوری باشد که وقتی به گذشته نگاه می‌کند پشیمان نبوده و پایان زندگی‌اش همراه با آرامش، [[آبرو]]، [[رستگاری]] و رضایت الهی باشد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/7847736/عاقبت-به-خیری-به-معنای-حقیقی-یعنی-چه «عاقبت‌به‌خیری به معنای حقیقی یعنی چه؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>


* '''سپاسگزاری و دعای خیر:''' این کاربرد بسیار رایج است. هنگامی که فردی (به‌ویژه جوان‌ترها) خدمتی به بزرگ‌تری ارائه می‌دهد، معمولاً به جای تشکر ساده، از عبارت «پیر شی الهی، عاقبت‌به‌خیر بشی» یا «دستت درد نکنه، عاقبتت‌به‌خیر» استفاده می‌شود. در این بافت، گوینده ارزش کار انجام‌شده را فراتر از یک تشکر لفظی می‌داند و می‌خواهد با دعایی که تضمین‌کنندهٔ آیندهٔ فرد است، محبت او را جبران کند.
== عاقبت‌به‌خیری در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه ==
* '''ابراز نگرانی مشفقانه:''' زمانی که شخصی (مانند فرزند) در مسیری قدم می‌گذارد که از دید اطرافیان پرخطر یا اشتباه است، عبارت «خدا عاقبت این بچه رو بخیر کنه» به کار می‌رود. در اینجا، عاقبت‌به‌خیری به معنای امید به نجات از سرنوشت شوم، بازگشت به راه درست و اصلاح مسیر است.<ref>[https://magerta.ir/entertainment/general/reply-to-aghabat-bekheir/ «در جواب عاقبت‌به‌خیر بشی چه بگوییم؟»]، وب‌سایت مجله اینترنتی ماگرتا.</ref>
در [[ادبیات فارسی]]، عبارات مشابه عاقبت‌به‌خیر با الفاظی مانند نیک‌فرجام یا خوش‌عاقبت به‌ کار رفته‌اند که بر پایان نیک، نجات نهایی یا رستگاری تأکید دارند و اغلب در اشعار عرفانی، اخلاقی و مذهبی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. شعر معروف:<ref>[https://roozaneh.net/fun/sms/اشعار-ضرب-المثل/ «مجموعه اشعار ضرب‌المثل»، وب‌سایت روزانه.]</ref>
* '''دعای والدین:''' یکی از دعاهای همیشگی والدین بر سر سجاده یا در لحظات عاطفی، جملهٔ «عاقبت‌به‌خیر بشی مادر/پدر» است که بالاترین سطح دعای خیر در فرهنگ خانواده‌های ایرانی محسوب می‌شود.<ref>[https://www.borna.news/fa/tiny/news-1258661 «برای عاقبت‌به‌خیری والدین و فرزندان‌مان چه دعایی بخوانیم؟»]، خبرگزاری برنا.</ref>
{{شعر جدید
| متن =
خدایا چنان کن سرانجام کار\\تو خشنود باشی و ما رستگار
}}
از ابیات مشهوری است که در قالب یک [[نیایش]]، در مکالمات و [[ادبیات عامیانه]] به فراوانی استفاده می‌شود تا آرزوی پایان خوش و موفقیت نهایی را بیان کند. این بیت از دیدگاه عوام به‌نوعی به فلسفهٔ عاقبت‌به‌خیری اشاره دارد؛ تمام تلاش‌های انسان در طول زندگی باید به‌گونه‌ای باشد که در پایان، [[خدا|خداوند]] از او خشنود باشد و او به سعادت ابدی نائل شود. در فرهنگ ایرانی-اسلامی، این نیایش نمادی از [[امید]] و [[توسل]] به خدا برای داشتن زندگی‌ای است که پایان نیک و رضایت الهی در آن جاری باشد و انسان در برابر مشکلات و چالش‌های زندگی، با اطمینان خاطر قدم بردارد.<ref>[https://magerta.ir/culture/literature/meaning-poem-prayer-sixth-persian/ «معنی شعر نیایش فارسی ششم»، وب‌سایت ماگرتا.]</ref>


به‌طور کلی در مکالمات روزمره، این دعا آرزویی است برای آنکه مسیر زندگی فرد به‌گونه‌ای رقم بخورد که در پایان، حسرت و پشیمانی نداشته باشد و با آبرو، آرامش و رضایت الهی زندگی را بدرود گوید.<ref>[https://www.yjc.ir/00Wx6E «عاقبت‌به‌خیری به معنای حقیقی یعنی چه؟»]، باشگاه خبرنگاران جوان.</ref>
==پانویس==
 
== در آموزه‌های اسلامی ==
در اسلام، «عاقبت‌به‌خیری» یا '''حُسن عاقبت''' یکی از اهداف راهبردی زندگی مؤمن است. این مفهوم به این معناست که انسان با ایمان، توبه، دوری از ظلم و [[حق‌الناس]] و حفظ صداقت و [[تقوا]] از دنیا برود. این آموزه همواره با نوعی «نگرانی مثبت» همراه است؛ زیرا باور دینی بر این است که ثبات قدم تا لحظهٔ مرگ مهم‌تر از وضعیت فعلی انسان است و هیچ‌کس تضمینی برای سرنوشت نهایی خود ندارد. این نگرش، مایهٔ امید و انگیزه برای مراقبت دائمی از نفس است.<ref>[https://www.balagh.ir/content/13814 «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»]، وب‌سایت بلاغ.</ref>
 
=== مبانی دینی ===
 
* '''اصل خواتیم (پایان کار):''' [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] فرموده‌اند که ارزش اعمال به پایان آن‌هاست (''«إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالْخَوَاتِیمِ»''). ممکن است فردی سال‌ها عبادت کند اما در لحظهٔ آخر دچار لغزش (مانند کفر یا غرور) شود (سوء عاقبت)؛ و برعکس، ممکن است گناهکاری در پایان عمر توبه کند و رستگار شود (مانند [[حر بن یزید ریاحی]] در واقعه [[کربلا]]).<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4134107/شاه‌کلید-عاقبت-بخیری-چیست عالی، «شاه‌کلید عاقبت بخیری چیست؟»]، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا.</ref>
* '''در قرآن:''' آیات متعددی پیوند میان ایمان، [[عمل صالح]] و فرجام نیک را بیان می‌کنند<ref>[[سوره قصص]]، آیه ۸۳.</ref><ref>[[سوره رعد]]، آیه ۲۹.</ref> و به مؤمنان هشدار می‌دهند که مراقب باشند تا تسلیم‌شده (مسلمان) از دنیا بروند.<ref>[[سوره آل‌عمران]]، آیه ۱۰۲.</ref> چنان‌که [[یوسف|حضرت یوسف]] نیز با تمام مکنت خود، از خداوند درخواست می‌کند که مسلمان بمیرد و به صالحان ملحق شود.<ref>[[سوره یوسف]]، آیه ۱۰۱.</ref>
 
=== عوامل مؤثر بر عاقبت ===
طبق روایات [[اهل‌بیت]]، عوامل زیر در تعیین سرنوشت نهایی انسان و حفظ ایمان در لحظات بحرانی مرگ مؤثرند:
 
# '''اصلاح نیت و باطن:''' [[محسن قرائتی]] در [[تفسیر نور]] ذیل آیه ۸۴ [[سوره اسراء]] بیان می‌کند که شاکله و نیت انسان ریشهٔ اعمال اوست؛ بنابراین کسی که باطنش آلوده به نفاق باشد، حتی با ظاهر خوب، ممکن است در پایان رسوا شود.<ref>[[سوره اسراء]]، آیه ۸۴.</ref>
# '''نیکی به والدین و خدمت به خلق:''' دعای والدین و گره‌گشایی از کار مردم، از سریع‌ترین راه‌های تضمین عاقبت‌به‌خیری دانسته شده است<ref>[https://tadabbor.org/?page=tadabbor&FID=68249 ورزیده، «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»]، وب‌سایت تدبر.</ref> و سختی‌های مرگ ([[سکرات موت]]) را آسان می‌کند.<ref>[[شیخ طوسی]]، الامالی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۳۲.</ref>
# '''مداومت بر دعا:''' ائمه اطهار بر عدم غرور به ایمان فعلی و درخواست مداومِ ثبات قدم تأکید داشته‌اند.<ref>[https://tadabbor.org/?page=tadabbor&FID=68249 ورزیده، «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»]، وب‌سایت تدبر.</ref> دعای قرآنیِ «رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا» (پروردگارا، دل‌هایمان را پس از آنکه هدایت کردی، ملغزان) نمونه‌ای از این درخواست است.<ref>[[سوره آل‌عمران]]، آیه ۸.</ref>
# '''بزرگ‌شمردن گناه:''' سبک شمردن گناه منجر به قساوت قلب می‌شود، در حالی که بزرگ‌شمردن آن و ترس مقدس، راه [[توبه]] را باز نگه داشته و از سقوط ناگهانی جلوگیری می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/News/View/99505/کلید-عاقبت-به-خیری-انسان «کلید عاقبت‌به‌خیری انسان»]، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.</ref>
# '''عاقبت‌‌اندیشی:''' تفکر در نتیجهٔ کارها پیش از اقدام، شرط خردمندی و عاقبت‌به‌خیری است.<ref>[[سوره اسراء]]، آیه ۳۶.</ref><ref>[[شیخ کلینی|کلینی]]، [[کافی (کتاب)|کافی]]، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۵۰.</ref>
# '''توبه و بازگشت:''' توبهٔ واقعی نه‌تنها گناهان را به حسنات تبدیل می‌کند، بلکه فرصت ثبات ایمانی تا آخرین نفس را فراهم می‌آورد. [[علی بن ابی‌طالب|امام علی (ع)]] تأکید دارد که خداوند با سختی‌ها بندگان را به توبه فرامی‌خواند تا رحمتش را بر آنان نازل کند.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/1224716/مشهورترین-دعاها-برای-عاقبت-به-خیری/ «مشهورترین دعاها برای عاقبت‌به‌خیری»]، خبرگزاری شفقنا.</ref>
 
=== موانع و الگوها ===
 
* '''عوامل سوء عاقبت:''' عواملی همچون دشمنی با اولیای خدا، دنیاپرستی، تکبر، ظلم، قطع [[صله رحم]]، [[عاق والدین]] و ترک [[امر به معروف و نهی از منکر]] می‌توانند منجر به بدعاقبتی شوند.<ref>حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۴۵–۶۴.</ref>
* '''الگوهای تاریخی:'''
** ''نماد عاقبت‌به‌خیری:'' [[ساحران فرعون]] که پس از عمری کفر، در لحظه‌ای حقیقت را یافتند و شهید شدند.
** ''نماد سوء عاقبت:'' [[برصیصای عابد]] و [[بلعم باعورا]] که با وجود سال‌ها عبادت و مقامات معنوی، فریب شیطان را خوردند و کافر از دنیا رفتند.<ref>[https://gharaati.ir/عاقبت-به-خیری/ قرائتی، «عاقبت‌به‌خیری»]، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.</ref>
 
== ابعاد روان‌شناختی ==
مفهوم عاقبت‌به‌خیری، تعادلی پویا میان '''[[خوف و رجا]]''' (ترس سازنده و امید واقعی) در روان انسان ایجاد می‌کند:
 
* '''امید (رجا):''' هیچ گناهکاری نباید مأیوس شود، زیرا فرصت تغییر تا آخرین لحظه هست.<ref>[[سوره زمر]]، آیه ۵۳.</ref> این امید، نیروی محرکهٔ زندگی است.
* '''ترس سازنده (خوف):''' هیچ مؤمنی نباید مغرور شود، زیرا تضمینی برای آینده نیست. این ترس، عامل هوشیاری و مراقبت دائمی است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1435252/عاقبت-به-خیری-و-چهار-عامل-بدست-آوردن-آن طاهری، «عاقبت‌به‌خیری و چهار عامل بدست آوردن آن»]، وب‌سایت راسخون.</ref>
 
== در ادبیات فارسی ==
در ادبیات عرفانی و اخلاقی فارسی، مفاهیمی چون «نیک‌فرجام» و «خوش‌عاقبت» بازتاب‌دهندهٔ همین مضمون هستند. بیت زیر که به صورت ضرب‌المثل و نیایش درآمده است، عصارهٔ تفکر ایرانی-اسلامی دربارهٔ عاقبت‌به‌خیری را نشان می‌دهد:<ref>[https://roozaneh.net/proverbs-poems/ «اشعار ضرب‌المثل»]، وب‌سایت روزانه.</ref>
 
: خدایا چنان کن سرانجام کار
: تو خشنود باشی و ما رستگار
 
این بیت بیانگر آن است که تمام تلاش‌های زندگی باید معطوف به نقطه‌ای باشد که رضایت خداوند و سعادت ابدی در آن تلاقی می‌کنند.<ref>[https://magerta.ir/entertainment/general/meaning-poem-prayer-persian-sixth-grade/ «معنی شعر نیایش فارسی ششم»]، وب‌سایت ماگرتا.</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
 
==منابع==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۱ش.
* «اشعار ضرب‌المثل؛ گزیده‌ای از ضرب‌المثل در قابل شعر کوتاه فارسی»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.
* «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش.
* «برای عاقبت‌به‌خیری والدین و فرزندان‌مان چه دعایی بخوانیم؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۰ش.
* «برای عاقبت‌به‌خیری والدین و فرزندان‌مان چه دعایی بخوانیم؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۰ش.
* حسینی، سیدحسین، عاقبت‌به‌خیری، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
* حسینی، سیدحسین، عاقبت‌به‌خیری، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
* «در جواب عاقبت‌به‌خیر بشی چه بگوییم؟»، وب‌سایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۴ش.
* «در جواب عاقبت‌به‌خیر بشی چه بگوییم؟»، وب‌سایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
* طاهری، محمد، «عاقبت‌به‌خیری و چهار عامل بدست آوردن آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دی ۱۳۹۸ش.
* «عاقبت‌به‌خیری به معنای حقیقی یعنی چه؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۴۰۰ش.
* «عاقبت‌به‌خیری به معنای حقیقی یعنی چه؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۴۰۰ش.
* عالی، مسعود، «شاه‌کلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «مجموعه اشعار ضرب‌المثل»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
* قرائتی، محسن، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش.
* «معنی شعر نیایش فارسی ششم»، وب‌سایت ماگرتا، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* منتظمی، قربان، «نصوح کیست؟ و توبه نصوح چیست؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1402ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
{{#seo:
|title= عاقبت به خیری چیست <nowiki>|</nowiki> مفهوم، ریشه دینی و کاربرد در فرهنگ ایرانی
|description=عاقبت به خیری اصطلاحی دینی و فرهنگی به معنای پایان نیک زندگی با ایمان و رستگاری است. در این صفحه با مفهوم، ریشه دینی و کاربردهای روزمره عاقبت به خیری آشنا شوید.
}}

نسخهٔ کنونی تا ۶ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۲۱:۰۱

عاقبت‌به‌خیری
شهید شاهرخ ضرغامی
شهید شاهرخ ضرغامی که با دعای مادر عاقبت‌به‌خیر شد[۱]


عاقبت‌به‌خیری؛ اصطلاحی درباره رسیدن به پایان نیک در دنیا و رستگاری در آخرت با حفظ ایمان و عمل صالح.

اصطلاح «عاقبت‌به‌خیری» از اصطلاحات رایج‌ در دعاها و تکیه‌کلام‌ها در فرهنگ ایرانی و ادبیات عامه است که فراتر از یک تعارف ساده، ریشه در باورهای مذهبی، فرهنگی و روانشناختی ایرانیان دارد و نه‌تنها موفقیت دنیوی، بلکه پیروزی معنوی و اخروی را نیز در بر می‌گیرد؛ آرزویی نهایی برای مسلمانان فارسی‌زبان که زندگی با ایمان، توبه و رضایت الهی به پایان رسد. همچنین عاقبت‌به‌خیری یا حسن عاقبت، از مهم‌ترین آموزه‌های دینی به‌شمار می‌رود که در آیات قرآن، روایات اهل‌بیت و دعاهای آنان بر آن تأکید فراوان شده است.

مفهوم‌شناسی عاقبت‌به‌خیری

از نظر لغوی عاقبت به‌معنی پایان و سرانجام[۲] و خیر در مقابل شر به‌معنی نیکی و رستگاری است[۳] و عاقبت‌به‌خیری یعنی آرزو و دعا کردن برای این‌که پایان کار، زندگی یا یک مسیر مشخص، به نیکی، سعادت و آرامش ختم شود.[۴]

  • در فرهنگ عامه: این باور وجود دارد که شروع خوب مهم است، اما پایان خوب از آن هم مهم‌تر است. این‌که انسان در طول مسیر زندگی دچار لغزش نشود و در نهایت با سربلندی دنیوی و اخروی زندگی را ترک کند.
  • در نگاه دینی: عاقبت‌به‌خیری به‌معنای ختم زندگی با ایمان و شرافت انسانی است و نقطهٔ مقابل بدعاقبتی یا سوء عاقبت محسوب می‌شود.[۵]

ریشه دینی عاقبت‌به‌خیری

عاقبت‌به‌خیری که در زبان دین به حُسن عاقبت مشهور است به‌معنی پایان‌یافتن زندگی با ایمان،[۶] طاعت و رضایت الهی اطلاق می‌شود؛ به‌گونه‌ای که فرد در لحظۀ مرگ، بر اسلام و ایمان، ثابت‌قدم باشد و با نشانه‌های نیک مانند گفتن شهادتین، توبۀ نصوح[۷] و رضایت از قضای الهی از دنیا برود. همچنین در ادبیات دینی این اصطلاح در مقابل سوء عاقبت یا سوء خاتمه قرار دارد که به پایان بد و دوری از ایمان اشاره می‌کند.[۸]

کاربرد عاقبت‌به‌خیری در زندگی روزمره

اصطلاح عاقبت‌به‌خیری در موقعیت‌های مختلفی استفاده می‌شود که هر کدام بار معنایی خاصی دارند:

  • به‌عنوان تشکر و قدردانی: که بسیار رایج هم است. وقتی کسی به‌ویژه جوان‌ترها کاری برای بزرگ‌تری انجام می‌دهند، بزرگترها معمولاً به‌جای تشکر کردن یا گفتن ممنون، می‌گویند: پیر شی الهی، عاقبت‌به‌خیر بشی یا عبارت دستت درد نکنه، عاقبتت‌به‌خیر. در اینجا گوینده احساس می‌کند کاری که برایش انجام شده ارزشمند است و می‌خواهد با دعایی که تضمین‌کنندهٔ آینده فرد است، آن را جبران کند.
  • ابراز نگرانی برای آیندهٔ کسی: وقتی شخصی مثل فرزند یا جوانی، در مسیری قدم گذاشته که پرخطر یا اشتباه به‌نظر می‌رسد، اطرافیان با نگرانی می‌گویند: خدا عاقبت این بچه رو به خیر کنه. در اینجا عاقبت‌به‌خیری به‌معنای نجات یافتن از سرنوشت شوم یا بازگشت به راه درست است.[۹]
  • دعای والدین برای فرزندان: یکی از دعاهای همیشگی پدر و مادرها سر سجاده یا در لحظات احساسی: عاقبت‌به‌خیر بشی مادر/پدر و این بالاترین سطح دعای خیر در فرهنگ خانواده‌ ایرانی است.[۱۰]
  • آرزوی رستگاری: در مکالمات روزمره، وقتی کسی به دیگری می‌گوید: عاقبت‌به‌خیر بشی، در واقع برای شخص مقابل خود آرزو می‌کند که مسیر زندگی‌اش طوری باشد که وقتی به گذشته نگاه می‌کند پشیمان نبوده و پایان زندگی‌اش همراه با آرامش، آبرو، رستگاری و رضایت الهی باشد.[۱۱]

عاقبت‌به‌خیری در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه

در ادبیات فارسی، عبارات مشابه عاقبت‌به‌خیر با الفاظی مانند نیک‌فرجام یا خوش‌عاقبت به‌ کار رفته‌اند که بر پایان نیک، نجات نهایی یا رستگاری تأکید دارند و اغلب در اشعار عرفانی، اخلاقی و مذهبی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. شعر معروف:[۱۲]

خدایا چنان کن سرانجام کار
تو خشنود باشی و ما رستگار


از ابیات مشهوری است که در قالب یک نیایش، در مکالمات و ادبیات عامیانه به فراوانی استفاده می‌شود تا آرزوی پایان خوش و موفقیت نهایی را بیان کند. این بیت از دیدگاه عوام به‌نوعی به فلسفهٔ عاقبت‌به‌خیری اشاره دارد؛ تمام تلاش‌های انسان در طول زندگی باید به‌گونه‌ای باشد که در پایان، خداوند از او خشنود باشد و او به سعادت ابدی نائل شود. در فرهنگ ایرانی-اسلامی، این نیایش نمادی از امید و توسل به خدا برای داشتن زندگی‌ای است که پایان نیک و رضایت الهی در آن جاری باشد و انسان در برابر مشکلات و چالش‌های زندگی، با اطمینان خاطر قدم بردارد.[۱۳]

پانویس

  1. ↑ «خدا در بزنگاه دست شاهرخ را گرفت و عزیزش کرد»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  2. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عاقبت.
  3. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خیر.
  4. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عاقبت‌به‌خیر.
  5. ↑ حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.
  6. ↑ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ذیل واژه عاقبت به خیر.
  7. ↑ منتظمی، «نصوح کیست؟ و توبه نصوح چیست؟»، وب‌سایت راسخون.
  8. ↑ حسینی، عاقبت‌به‌خیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.
  9. ↑ «در جواب عاقبت‌به‌خیر بشی چه بگوییم؟»، وب‌سایت مجله اینترنتی ماگرتا.
  10. ↑ «برای عاقبت‌به‌خیری والدین و فرزندان‌مان چه دعایی بخوانیم؟»، خبرگزاری برنا.
  11. ↑ «عاقبت‌به‌خیری به معنای حقیقی یعنی چه؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  12. ↑ «مجموعه اشعار ضرب‌المثل»، وب‌سایت روزانه.
  13. ↑ «معنی شعر نیایش فارسی ششم»، وب‌سایت ماگرتا.

منابع

  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۱ش.
  • «برای عاقبت‌به‌خیری والدین و فرزندان‌مان چه دعایی بخوانیم؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۰ش.
  • حسینی، سیدحسین، عاقبت‌به‌خیری، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
  • «در جواب عاقبت‌به‌خیر بشی چه بگوییم؟»، وب‌سایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۴ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
  • «عاقبت‌به‌خیری به معنای حقیقی یعنی چه؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۴۰۰ش.
  • «مجموعه اشعار ضرب‌المثل»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
  • «معنی شعر نیایش فارسی ششم»، وب‌سایت ماگرتا، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
  • منتظمی، قربان، «نصوح کیست؟ و توبه نصوح چیست؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1402ش.



برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=عاقبت‌به‌خیری&oldid=8544»